Diksionariong Kastila = Tagalog = (diccionario Hispano-Tagalog

Loading...

UMDL Texts home Login

Your bookbag has 0 items

Home

Search

Browse

Bookbag

Help

Diksionariong Kastila = Tagalog = (diccionario Hispano-Tagalog) Paglinawan, Mamerto. List of all pages | Add to bookbag

Page [unnumbered] NALULULAN SA AKLAT NA IT D. i 5 / k A| 1 na ia Ag ipanltnag t bnigya.g iah1ga a 1 / i 7a / Itol ang ngin DIkInatrong KasI tnla-Ta agalooga 0 20000 pangtiguap naki at may ka raan tatn lotabd na pa y ganit6 rang tart. Anoa -t a4 a ig aab y ito a t t r n na mipagsaangno n kakkitaan ng a gikaitla n abag hanapan ang kahgn aa ian takgabog at sa y ing maagtt Ilong 1a1 tantng nagtarab ga m a agnanh~hu ng m tato ng a wkaak kasta lI iy~~~~t~~g l}ON~~~~g gat~~~lgp z S~~~~~i3L (lli~~~~ltlll n 1zga satilt;Lrg kast~~~~~~~~~~~~~la sya~~~~t ~ ~.~ 1al~nilg g c b t..~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ {1!!i~,:m,, mi~lii s t~aea aiag aa(gat1ag1logM n s 11 \ g. I 1 t +., * t / g~~~~~~~~~~~~~~~~~r~~l }!l:V;Il[:I;Z~rl SR XtEIIM~lliltr Il~lfl )a# X;], Mg1 vaftU r~nv,wrx nunf> t S~h tR SaIioagallf }lt0}aagSg a gSa ati: ( a { S pg ag S.IRSD I BIg.W~bf"~ fI B C"lli" Page [unnumbered] fkvrf...%...........:..:.., -'"i...... -,,r1..,,- -. ' '*":" -;,,:,;- y '1;':..~1'.l, m e' - ~...,.,,..r A. ~..0:....~: ~.... ~ X........,''' We*.: i:' I 111 ihf~owS Page 1 DIKS1ONARIONG KASTILA.-TAGALOG (Diccionario Hispano-Tagalog) Page 2 K C. Page 3 i -.. I (DICCIONARIO 0HISPANO-TAGALOG) SINULAT NI Mamerto Paglinawan May titulo 6 katibayan sa* "Perlto Mercantlil, kumathAt n' ",Gram~ItIkang Tagalog"', "CArItm~tikang Tagalog,", at "cHeograpiang''Tagalog", sumulat n~ "Gram~tikang Kastila-Tagalog", yuaatn "lsoa rio n' Wikang Tagalog", kaanib sa "lAkiatang Dunong-Bayan,", kasangguni sa "SamahA~n ng m'a M~nanaga16g", at kasapi sa "Akiatang Bayan".UNANO PAGKAKALIMBAG.MAYNIuA.-S. P. LIMBAGANG "EL PRO(.;RESO" Da~ing Trabajo, bilang iG6, Sampalok. 1913 0 Page 4 41 Ang aklAt na it6'y arlng tunay ng Sumulat. lag4usigm ang magpalimbig nit6 ng walng'pahintulot ng KumathA. Ipinalbibilf ang aklat na it6 sa mgfa Aklatani l(librerfa) sa Maynila. Arig mnga taga Lalawigan ay makapagpapadala ng liham sa Maykatha, sakaling nagnanasmng bumilf. Tingi at pakyawan: Sa bahay ng Kumatha, daang Trabajo, big. 1i6, Sampalok, Maynila, S. P. Page 5 Sa pagnanasa' kong rnakaftulong ng kahi't bahagya sa maraining kababayang naghahanga'd imiftuto at makapagsalita' ng wika'ng kastila' ay siyaing nagudyo'k sa akin na, sulatin ito'ng Diksionariong Kastilkt-Tagalog 6" Dicclonarlo Hispano. Tagalog. Ang maramning nagaaral ng wikaing kastila' sa niatataais at mabababaing pa'arala'n at ang rnga manggagawa' at magsasakfa"ng naga'adhika'ng rnaituto ng wika'ng kastila' ay paraparang nanpangailangan ng isaing Diksionariong kadtututuhan ng mga salita'ng kastilah sa pamnamagitan ng mga pagpapahiwanag at pagsasaYsaiy sawxika'ng tagalog. Ang sinulat kong aklait na Gramittikang KastilA-Tagalog na fisaing tao'n pa lamnang na lutmalaba's ngayo'n at ito'ng bagong aklait na Diksionariong Kastilit-Tagalog ay kapuwa' nahalagang patnugot pari sa niga kababayang nagnanais m-akapagsalita' ng wika'ng kastilai sa Io6b ng madaling panaho'n. Ang Gramaitika'y upaing kaitutuhan ng inga paitakara'ng inaiiukol sa inahusay na pagsasalita" at maayos na pagsulat ng wikang kastila", at ang Diksionario'y upaing kaitutuhan at p)agkakilanla'n ng mnga pangungusap sa tinurang wika'. Ang pagkanmalaganap ng wika'ng kastiki' sa Sanigkapuluiang Piiinsat ang pangyayaring siy'i ang sinasalit' sakaakyan ng ating mga panta's at marurunong ay dalawa'ng bagay ito6 na ipinagkakaroo'n ng malakfng kabuluha'n sa puso at daindamin ng rnga pilipino ng matamnis at mayamnang wikah ni Cervantes. 'Bilang pangwaka's, ay buo'ng piis6 kong inihathando'g ang bagong akla't na ito'ng Dlksionariong Kastilit-Tagalog sa rnga kababayan at kalah'ing nanL!aaghaihangad ma'tuto ng wikang kastila'. Harinang'ing it6'y mnitutuhan ninyd' at rn'ipakinabangan, kapakinabangain at pa'gkatutong kung inyo'ng rnatamo' at magamip ay malabis na 'ikagagalaik ng aking pus6' at kalooban. Ang KumathAt. Samnpalok, Maynil..1913. Page 6 c"~a:"p:;!~%'ii:-"ak.r '' r~~"~ ~~I F i J; Y ii:i.,,,.;._:, -R-:~:),7 ~ 1 ~,: I~ -;g, iii I:i ~ -p*ii"-::~~;~~ ii."1 ~':~ ~ ~; i~: e —~;-;i-rj i** ~-~ii; ~.-~ i~ i i i. ~ r? ~~ 1_ -. c -~~: '~::aa,: dX ';"~ i,ii I.;i.~ ~..:.;"i:::i~;-I:~ n;.. -:r 1:.!~I~~ ii ~: t ~.:a w x:, ri ~:1:;i i i hi 7~5.:1::: ~.. fi: ii-i ~- ~~~ ~~" i~P~-.-~,?; ~-: pl':~ t:'1"~~~ r~; ri:A ("d ~ . ~ r:~: 1~ ~~, i ~.~. '1.. 'ar. i ~~, i '~$ r ~r:~;~....;~ .s~ ~ ~:~": '' ':'i i "''~'": ~; ' r ~.'-~ ~.~-:~- ~-r , ~,~:~: ~ '~.~;~. 4 P i I; ~ ~ii; — ~~~ ~ ~~,,;~:~.~j..-. j:~:iii.:I i:~i..,. ~w ~~ I\~ a."? r' a r.? a ~ i '~pi::I!:::: ` ~ ~.. ~, i I' "~..P'' f::i::B' 1...I;iJ;.";r 1, I~ r ~ I '~ 6~~ ii;;i;:'-' "~:~ c.c-:~r ~,,, i:~$ J.iS it::e ':~ r b c f: 2" 1"~:.t;;: ~~:: 1~~''" "w f:T jV~ri-.: i ~ ~ ~~ ~ ~ B :;1"~~ ~~`. v ~~; i- ~- r ~i :-:~~~i.I ~;.~ : ~-;:~:~~,.. '';'~:-~.~ tc~ is; ~~ ~~.::::i..:. Y.. I I.,',*'>. ^i,- T., be, v Page 7 sa mga salit da 6 abreviatura:; na ginamit sa Diksionariong ito I a........ verbo activo. adj...... adjetivo. adj. y s... adjetivo y substantivo. Adm... Administracidn. adv......adverbio. adv. af... adverbio de afirmacion. _ adv: c... adverbio de cantidad. adv. 1... adverbio de lugar. adv. m... adverbio de modo. adv. n.. adverbio de negaci6n. adv. t...adverbio de tiempo. Agr...... Agricultura. * Agrim.... Agrimensura. amb...ambiguo. Anat.... nalomia. Arit. Aritmritica. Arq..... Arquitectura. Art. y Of.. Artes y Oficios. art...... articulo. Astr......Astronomia. Bot.. Botdnica. Cir. Cirugia. Co..... Comercio. cornm. comdn de dos. conj..... conjuncion. conj. advers.. conjuncion adversativa. conj. comp.. conjunci6n comparativa. conj. cond.. conjunci6n condicional. conj. cop... conjuncion copulativa. conj. disy... conjunci6n disyuntiva. def.......verbo defectivo. Der.. Derecho. f........substantivo femenino. fam......familiar. Farmn..... Farmacia. fig......figurado. Fi...... ilosofia. Fistol.....Fisiologia. I For... Forense. fr..... frase. Geom....Geometria. Grant.... Gramdtica. impers.. impersonal. Impr,.. Imprenta. interj.... interjeccion. interrog.. interrogativo. Jur..... Jurisprudencia. Liter..... Literatura. loc.....locucion. L4g..... Ldgica. m...... substantivo?nasculino. rn. y f.. masculino y femenino. m. adv.. modo adverbial. Maar..... Marina. Mat..... a.. atemdticas. Med.. M..ledicina. Mi....... il icda. Min.. M. Miineralogia. Mi... * Mitologia. Afii s.... Asica. n......verbo neutro. p..... participio. p!...... plural. Pol.... Po.tica. ' Po.... Politica. prep.... preposici6n. pron... pronombre. pron dem.. pronombre demostrativo. pron pers.. pronombre personal. pron poses.. pronombre posesivo. pron. rel... pronombre re'ativo. r......verbo reflexivo y reciproco. Rel.....Religion. s...... substantivo. s. y adj... sobstantivo y adjetivo. Zoo....... Zoologia. Page 8 Ildng paliwanag na dapat mdlaman UNA.-Ang ganitong tandA II ay siyAng nagpapakilala at naghihiwaliy ng iba't il)Ang kahulugain ng ising salita 6 pangungusap. IKALAWA.-Ang salita 6 mga salitAng nAsusulat sa titik na hilig 6 letra cursiva at nialagay sa likod ng tandang ganito |I, ay bahasahing iduna muna ang salitang pinagaaralan, gaya sa halimbawai nit6: Arma. f. Sandata. 1| de fuego. Sandatang ap6y. Kung, minsan nama'y hindi na dapat iuna' sa pagbasa ang tinurang sal:ta, pagka't it6'y inilalagAy na mull, gaya nit6 sa halimbawa: Cambio. m. Pagpapalit. Il Libre cambio. Malayang pinanagalakal. laing tuntunin ng Gramaitikang Kastila UNA. —Aing alfabeto 6 abakadAng kastila ay mayroong dalawampuo't walong titik 6 letra, at it6ng mga sumuisun6d: a, b, c, ch, d, e, f, g, h, i, j, k, 1, 11, m, n, fi, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, z. IKAIAWA. —Ang mga vocal 6 tingig ay lima lamang, at itong sumusun6d: a, e, i, o, u. IKA'1TLO. —Ang mga consonante 6 katingig ay dalawampuo't tatl6: b, c, ch, d, f, g, h, j, k, 1, 11, m, n, fi, p, q, r, s, t, v, x, y, z. IKAAPATI. -Ang mga salitang pabigla 6 palabra agiuda ay nilalagyAn ng kudlft 6 acento kailan ma't nagdudulo ng vocal 6 tingig, gaya ng Jose, Peru, caJf, vendrd, murii,; ngunl't hindi kinukudlitan kung nagtatap6s sa consonante 6 katingig, gaya ng bondad, rdloj, arroz, laurel. iKAlIMA.-Ang mga salitang pabanavad 6 falabra llana, ay hindi kinukudlitan kailan ma't nagdudulo ng vocal 6 tingig, gaya ng casa, mano, marino, cabeza;, datapuwa't nilalagyan ng kudlit 6 acento kung nagtatapos sa consonante 6 katingig, gaya ng cdrcel, mdrmol, mdrtir, alfurez. IKAANIM.-Ang mga salitang pabagsak 6 palabra esdrijula ay lagi nang kinukudlitan, gaya ng mndquina, lhroe, mdscara, cdlebre, sdbado, umtsica, tortola, ejfrcito, uilimo. Page 9 DKASIONARTAGALOG KASTILA.TAGALOO (DICCIONARIO HISPANO-TAGALOG) A ABAJ ABAN A. pr.:p. Sa. Ejemplo: IVay A lTyabas, ako'y paroroon SA 7 -yabas; amo A Dios, aki'y umiibig SA Dios; A la derecha del rey, SA kanan ng h/ar. jj Hanggaing. Ejemplo: De Mianila A Hozngkong h/zy tres das ks viaje, bulat sa Maynzil I1ANGGANG Hongkong ay,maty tatlong araw na pig/la(akbdy.!j Parang. Ejemplo: A la es.paola, IpR^AN(; kastila; A la filipia, paratng pilipino. | Tiig. Fjcmplo: A veinte c;ntimos /I vara, 'ri(; dalawangp:i^g s-n;ztimos isdng bara; A cinco centiwos la pluma, TIG lirdng srntbinos isdng panulat. Aback. m. Abaka. Abaceria. f. Tindahan ng sarisari, 6 tindahan ng mga bagay na makakain. Abajo. adv. 1. Sa ibaba; sa lapag; salupa. j1 interj. iPanaog!!Baba! Abalanzar. a. Timbangin; 6 pagtimbansin ang bigait ng tinitimbang at panimbang. { ' r. Dumaluhong; bumulusok; lumusob; sumugbai. Abalorio. m. MIanik. Abandonado, da. adj. Pabaya. 11 Marumi; walang ayos, Abandonar. a, Pabayaan; iwan; huwag kupkupin. fj Hi. walayan; lisanin; limutin; talikdin, j1 r. Magpabaya; magpakalulong sa anornan. Abandono. m. Pagpapabaya; kapabayan,. |i Paglayo; paglisan. Abanicar. a. Paypayan; 6 pumaypiy Iy r. Magpaypaiy. Abanicazo. tn. Malaking pamaypay 6 abaniko. [( Hampais ng abaniko 6 paypay. Abanico, m. Paypay; pamaypdy; 6 abaniko. j1 En abanico. m. adv. Tabas 6 ayos abaniko. I 2 * Page 10 ABAS -10- ABDU Abaniqueo. m. Pagpavypiy; 6 pagpapaypay. Abaniqueria. f. Gawaan ng abaniko. i Tindahan ng abaniko 6 pamaypay. Abaniquero, ra. m. y f. Mangagaw a ng abaniko.!j Nagtitindai 6 tagapagbili ng abaniko. Abaratar. a. Ipagrnura; 6 babahan ng halagai ang anonaing bagay. i n. y r. Mlamura; Inababba ang halagai. Abarcar. a. Yakapin; yapusin. 11 fig. Maglulan; 6 naglamnan ng maraming bagay. i! SumakaiYw; lumakoni, lumrangk6m; lcmagom. Abarraganamiento. m. Pagkalunya; panglangalunya. Abarraganarse. r. Mangalunya; pakailunya. Abarrancamiento.,1-. Pagkabarai; 6 pagkasadsad tn anomang sasakyian sa dagat. Abarrancar.. Mlabarai; masadsaid ang isang daong. Abarradera. f. Walis. | Pangwalis; 6 panglinis. Abastecedor, ra. s. y adj. Tagapaglaan; tagapaghanda; tagapaggayak ng nmga kailangan. Abastecer. a Ipaglaan; ipag. handa; ipaggayiak ng mga bagay na kinakailangan. |[ r. Maglaan; magtipon; magtinggial; inaggayik ng miga pagkaing kailangan. Abastecimiento. m. Paglalaan; paghahtnda; pagtitinggal ng mga kakailanganin. Abasto. m. Baon; handa; laan; gayak; tinirggal. Abatido, da. adj. Mababa;' hamak. 1! Mahina. Abatimiento. im. Kababaan ng uri 6 kalagayan. jI Kahinaian; kawalan ng laklas. j Panghihini ng lo6b. || Kapakumbabaan. Abatir. a. Iglba; ihapay; ibuwal; ilagpak sa lupa. [| Duhagihin; ayupin. I; Pahinain ang lo6b 6 ang lakais. j f Tar. n. Malayo 6 mailihis ang sasakyain sa kanyang tumpahin 6 tinutungo. 11 r. Malumbay; mahapis; dumaing. [I Tumangis; humibik. I1 Mahapay; manghina ang lo6b 6 ang lakas. li Magpakababa. Abdicaci6n. f. Pagtanggi sa isaing katungkulan 6 karangalan. i Pagbibitiw; 6 pagsasalin ng kapangyarihan. Abdicar. a. Isalin 6 stanggihan sa kushang lo6b ang kapangyarihan, ang pagaari 6 ang anomaing katungkulan. hj Isalin sa ibdi ang korona 6 kaharian ng isinlg hari. Abdomen. m. Analt. Pus6n. j Tiyan. Abduccl6n. f. Paghihiwalaiy 6 pagpapalabas ng anomang nasa lo)b. Ij yurispr. Pagagaw ng Page 11 ABIS -1 I ABOB isang batha 6 ng isang babae, sa pamamagitan ng pagamo 6 pagdahas. I1 I'ed. Paghihiwalay 6 paglilihis ng isang sangkap n, katawain sa kanyaing pinakaubod. Abducir. a. Lt.g. Makipagniatuwiran; san!angsangin ang alinmiang akala, palagay 6 pasiyi. I11 Me.l Ilihis 6 ihiwalay sa itnal ang isaing sangkip ng katawan. Abec6. m. Abakada; alpa beto. 11 fig. Ang silnula rl alinmang karununqan. Abecedario. m. Abakada. [ Abakadahan. |1 PigkakasLunodsun6d ng mga titik o letra' ng isang wika. Abeja. f. Pukyutan; kamumo. Abejar. m. Lugal na kin;ilalagyain ng mga pukyutan. Abejaruco.. Salagubang. Abej6n. m. Pukyutang lalaki. Abertura. f. Pagbukas; 6 pagbubukais. j IButas; siwang; puwang. Abierto, ta. adj. Bukas; nakabuka; nakanganga. i Nakahayag; nakatanghail. I Aliwalas; hawan. Abismar. a. llub6g 6 ibulihd sa kalalimlalilnan. lI fig. Ilit6; iyuwis; ihapay; ibuwal. || r. Malit6. I Mlabulid 6 mahulog sa kilalinmlaliman. ' l Magisip ng maalaim. Abismo. in. Kalalimlaliman; 1I Rel. Ang impierno. 1| fig. Ang walang hangga, 6 ang hindi maab6t ng isip ng tao. Abjuraci6n. f. Pagtalikod na may panulnumpa sa kinahulugang kamralian. Abjurar. a. Talikuraing.lubds at may panunuImpA ang kama liang kinihulugan. Ablandador, ra. adj. Ang nagpapalanibot, 6 pangpalambo6t. Ablandamiento. m. Pagpapalamb6t. il fig. Pagpapahinahon ng loob. Ablandar. a. Palambutin. Ii Palataiin. j fig. Iahinahunin ang kagalitan; palambutin ang ugali. [I n. Hunmupa ang bagsik ng panah6on. ' i r. Lurnamb6t; yumumni. 1 LumubIig ang kagalitan. Abluci6n. f. Paghuhugas. | Paglilinis. Abnegaci6n. f. Pagtitiis; pagbabatai.! Pagpapakahirap sa sariling katawan. Abnegar. a. Talikuran ang sariling nasa at kapakinabangan. j r. Magtiis; magbatang sunmun6d sa katuwiran, sa kabutihan, at iba pa. Abobado, da. adj. Maang; tangac; hanglra; tigil. Abobar. a. Maangin; hangalin; ariing tanga ang sinornlin.; Page 12 ABOL -12-AR ABOR 11r. Manaa'ng; mnatangai; Ynaitulala'; mahangail. Aboclhornar. a. Umnalinsangan;' uminit. fi g. Hiy'i'n; hajayin. r. Mahiya'. Abofetear. a. Tampalfin, 6 samnpalin. Abogacia. f. A~ng hanapbuhay ng abogado 6omananangg6l. Pagaabogado. Abog'ada. f. Mainanangg,61 na babac. Asawa ng abogado. - fig. Tagapagtangkilik; tagapagtanggo'l; tagapamagitan. Abogado. rn. Mahnanangg6l Tagapagtanggo'l. Abogar. n. Magtanggo'l. Mamagitan; kumatawain; maki. usap. Abolengo. mn. Kanuniian; ninun6. Abolilbe. adj. Mapapawi1; mapaparam; maiaalis. Abolici6n. f. Pagparam; pagpawi pglis; pagpapawalaing halagai. Aboliclonismo. m. Aral (doctrina) ng m~a. nakaiibig na niapawl ang pangbubusabos. Abolicl onista. mn. Kapangkait 6 kapanalig ng pagpaw'i sa pangbubusabos. Abolir. a. Pawala'ng bisa' ang isaing kautusain; pawala~ng halagaii ang isaing ugali. 11Pawiin; pa Abolsado., da. adj.' Parang bulsai; 6 ayos bu"Isai. Abollar. a. Yupiin; lupuki'n; piingin; hupilin. r- Mayupil; malupo'k; mapifing. Abominable. adj. Kalupitlupit; kasuk lainsukliam; kahalayhalay. Abominar. a. Kalupitain; kasuklamain; kapootain. Abonable. adj. Matigyayaring paluwalan; 6' rnararing pagkatiw ala'an. Abonado, da. adj. Pinagpa-, paluwalan; pinagka kdtiwala'an. Abonador, ra..yr adj. Nagpapaluwai1; nagk~a'tiwakai. Abonanzar. n. Bumuti airg panaho'n; tumigil ang bogyo6 6 u-nos. Abonar. a. Patunayang mabuti 6 mapagkakaftiwaklan aug sinoman. 1 Pabuitihin auig ancI-va. H Patotohaman ang saring bagay.f Agr. Pat,-ab'in aug 1up'. Corn. Pa-gpaluwalan; Ipanindig9an; pagkatiwakian ang isaing tao. Abono. m. Paluwari1; pagpaIpaluwai1. Agr. Pataba- na lupa". a kunang bayad na. ginaigawvc sa alim-mitig hayaig na kasayahan. Abordaje. ni. Pagbanigga'; 6 pagkabangga' ng dalawa'ng -sasakvin. Abordar. a. Mar. Ma'bang.. I Page 13 ABRA ABRA ~~-'3 —AR ABAR ga ang isaing sasakyain sa ibai 11n. Sumad-said; dumoong;su mapit sa aliniming Iula' 6 baybaiy i n. Aborrascarse. r. Umun'Os; surniguwdi; bumag-yo6. fig. Mlagui6'; mnaligalig. ' fani.,Maglasing. Aborrecer. a. Kasuklama-in; kapoota'n; kagalitan; kayamutain. r. Magkasuklarnan; magtainiman ng lo'ob. Aborrecible. adj. Kapoo~t1)o; kasuklimsukkiin Aborrecimiento. m. Poo't; suklaim; galit. Pagkasulkirn; pagkagalit. Abortar. a. A/ced. Makunan; maagasan. R1 ot. Malagas aug bulaklaik, na huwa6g maging bunga. ilfig. Mabigo6; 6' masayang ang anomang akala' 6' layon. Abortivo., va. adj. Nakunan; naagasan. 1Pangpaagas. Aborto. m. Pagkaagas. Ang nakulia; 6' ang ipinanganaik ng d-i sa panaho'n. IIfig. Alinmanhg laking na kahima'hi - mala' ng kalikasa'n. Abotogarse. r. Marnaga"; mamanas. Abotonar. a. Ibitonis. Bitonisan. 11r. Magbitonis. Abrasar. a. Sunugin; supuki'n; tupukin; pagbagahin. 11fig. Siraiin; aksayahin ang pagaari. r. Matupok; masunog; nmapugflaw. Abrazador. mn. Unang miahabat at makitid na inilakingy sa.,paai 6 sa bisig. Abrazar. a. Vumakap 6 yakapin; yumapo's 6' yapusinl. fig. Sumakia'w; sumakop; mailuIan; inasilid. I1, lagorm, isarna. r. Magyaipusan; miagyakapa'n. Abrazo. a. Yakap; yapo's. IfPagyapo's; pagyakap. Abrevar. a. Painurnin ang hayop. 11BasAin, 6' diligin ang anoniang bagay. Abreviaci6rn. f. Pagiikli; pag(ladagli'. jj Kaild ian; kadalian. Abreviar. a. lDagliin; iklidin; daijin; dalusin; bighain. Abreviatura. f. Salit~ing dagFEii I-Paraz'n njg p,)gsulat ng isa'ng salita sa iking titik lamang. Abrigar. a. Balabalao; kunMLtan. fl kanIo'no; ikubli'. fig. Tulungan; kupkupin; kalinz~aiin. r. Magbalabal; magkumont; maglbalot; inagk.,anlO'ng. Abrigo. m. I)agbabalabaI; pagbabalot. ff Balabal. fig. Pagtatangkilik; pagkakalinpi. ff MFar. Pook na k, —nlungan sa han-gin ng mfna sasakyain.' Abrillantador. mn. Pangp'aninugning; pangpakiskip ng niga bat6ng rnahalagui. Abrillantar. '.Paningni Page 14 ABSO ABSO ~~-14-AS ABSU ngint; pakislapin ang rnia bato~ng rnahalagai, patalfin 6' kala'. Abrir. a. Buksain; ibukai; inganiia. IRiyakin; iwangwaing; busbusi'n. I Sirnulin buksain ang a,2nomaing bagay na hayaig. los ojos. Idilat; irnulat ang mga muata'. 11libro. Buklatin ang aklat. -~camito. Bagtasi'n; hawanin.paerPa., etc. Iladhid; ilatag. r. Mlabiyaik; bumukai; bumukadkaid; bumukangkaing. Abrochar. a. Magbitonis; 6' DiL~tonfis ang damit. Abrogaci6n. f. Pagpawi; pagpapawaki'ng halagi sa is~'ng- utos 6bat'as. Abrogar. a. For. Pawilin; pawaking halaga' a~ng isang batdis. Abrumar. a. Pasakitan; pahirapan ng mat~ndfng bigait. fig. Makaligalig; makayamn't; makaabala ng malaki. 11r. Mabalot nfg ulap ang panganorin. Abrutado, da. adj. Parang hayop; 6' niwawangki sa hayop. Absolucl6n., f. Pagkakalaig sa kasalanan; pagpapatawad; pagpapalaya' sa isaing nagkasala 6' naparatangan. Absolutismo. m. FI-o. Ayos nga p)maIhalaang ang nakapangyayart'y fisaing tao lamang. Absolutista. adj. Kapangkat ()kapanalig ng paimahala'ang ~ang naghahari ay iisai katao. Absoluto, ta adj. Tibubos; ganap; lubo's. 1'Nagsasarilif; may garnap na kapangyarihan. jITa-. p6s; yari; buo6. Absolver, a. Patawarin; palaya'in; kalagain sa sala 6' kaparusahain. Absorber. a. Halinahin; lanmuyuti n. I Higupin; lulunini, hititin. fig. Ubusin; gugulin; 6' iukol na 1ah~it ang panaho'n 6 angq kayam anan. tNbsorci&n f. Pacglam u ~ t; paghalina; paghigop. Absorto, ta. adj. Napataka'; nat ililb an; cnabaighain; Tn —,apagil akIas. Abstemio, mia. adj. AVng di umiino'm nia alak. Abstenerse. r. Man~rilin; magpigil sa anornang bagay. Abstinencia. f. Pan~ing~ilinFisiol. Pagpipigil na ganaip sa pagkain at pagin6m. Abstinente. adj. Nanginai1in1. Abstracci6n. f. Paghi wjitly; pagylayo6 sa pakikisarna sa m,,na tao. Abstraer. a. lhiwalaiy; ilay6'. r. Humniwalaiy; lumayo6 sa pa. kikisarna sa mna tao. Abstraido, da. adj. Hiwala'y 6 tiwalaig sa kapisanan ng7 ml-,a tao. Absuelto, ta. adj. Pinatawad; pinawakidng sala; pinalaya'. Absurdo,, da. adj. TIjiwali; 6' Page 15 ABUS - 15 - ACAE laban sa katuwiran. I1 m. Salitai 6 gawang labag sa katuwiran. Abuela. f. Nunong babac; inda; impn.! fig. Matandcang babae, Abuelo. mi. Nun6ng lalaki; ap6; ingk6ng. |} fig. MLatandang lalaki. pi. 1Kanuntlan 6 mga ninuno6. Abultado, da. adj. Makapdal; inalaki; rlatanmb6o; inaumrb6k, Abu!tar. a. ILakhan ang bunt6n. jj I'alaklhin palampasin. I n. Umumnil:6k; tunvaimnbk. Abundancia. f. Kasaganaan; \asawaan. j' Karianilhan; kayanianan. Abundante. adj. Sagana; saxva. j MasagnIa; tiarali; maAbundar. n. Siumagana; dumamni; Ilumaipal. i Iumabis; hun nrian~ag. kaayonayon. N] aalaala; magunita"; magunarngunarn. Acorde. adj. Kaayon; kaisi; kaakina'; kaba~gay. Acorde6n. mn. Ahu'S. Kurdi6n. Acornear. a. Manuw~ig; sumuwaig. Acortar. a. y n. Magikfl'; magiks'i; rnaglifit; niagpaunti' ng anoiman. ij r. fig. Maurnid; mangimil; madung,6; mahiy'.. Acosar. a. Umusig; hurnabol; tumugis. Acostado, da. adj. Nakahiga~. Acostar. a. ihiga'; ihilig; isandig; itagilid. ~ r. Mahiga;- hu. milig; sumandlig; tutnagilid. Acostumbrado,, da. adj. Hi. ratf; bihasa';. datihan. Acostumbrar. a. Papami'ha. sanin; hiratihin. n. y r. Mahi. rati; mamnihasa; maugalilan; ma. ratihan. Acotar. a. Hangganain; 6 tan. daan ang isang lup't. Bakuran. 1I fig. Kotohan. Acre. adj. Masakl4p; inaasim. jffig. Ang matig~is ang ugall. Acrecentar. a. L~akhdin; dag. da~gin; pararnihin. f n. LunmaId; dumamni. Acrecer. a. DagdagAn; lak. hIiIin. ff n. Lumaki'; dunianti; kumapalI Acreditado, da. adj. IBunyi'; Acreditar. a. Magpatunay; magpatotoo'. 1j Pagkatiwalkian; pa-gpaluwa.lan. r. MWbunyi; m'hant'g; m'ibanig. Acreedor, ra. s. y adj. Pi - nagkakautangan. fig. Ang karapatdapat magtamo ng anotnan. Acribadura. f. Pagbithady. Acribar. a Bunmithaiy; 6' bithayin. Acriminar. a. Paratanigan; buhatan ng anom~ing sala. ff Pabigatin ang isaing munting kasalanan. Acristianar. a. fani. BinyagAin 6 buminy~ig. 1f r. Magbinyaig. Acta. f. Ta1aA ng pinagusapan sa pulong ng isafing kapisanan. Actitud. f. K~alagayan; katayuan; pagkalagay; pagkatay6 Activar. a. Tulinan; liksihain; magdali'dali. Actividad. f. Kasipagan; kadallan; kaliksih~in. Activo, va. adj. Masipag; maliksi; maagap. j) fig. Mabisa'. Acto. m. Gawa"; kilos. ff Bahagi ng dula': yugt6'. 1de p0. sesliir. fr, Pagtanggdp ng katung Page 20 ACU f — 20 — ADAP kulan. { continuo. loc. adv. Karakaraka; kagyat. 1 seguido. loc. adv. Pagkatapos. Actor. m. Manglalabbis na lalaki sa dulaan. Actriz. f. MangltalabAs na babae sa dulkan. Actual. adj. Kasalukuyan. Actualidad. f. I.agay na kasalukuyan. ng,nomdn. i Panah6ng kasalukuyan. Actualmente. adv. t. Sa mga sandaling it6; sa panah6ng kasalukuyan. Acuclillarse. r. Maningkaya'd. Acuchillar. a. Managa; mangiwh; mamo6k. jl r. Magtagian; mag-iwan. Acudir. n. Dumal6; gurnibik; sumaklolo; ulnabuloy. Acuerdo. m. Pinagkaisahdn; 6 kapasiyahan. 11 Alaala, 6 pagalaala. Acullt. adv. 1. Do6n. Acumulacibn. f. Pagtitipon; pagbubunton. Acumulado, da. adj. Nakabunt6n; nagkakapisan; nagkakasama. Acumular. a. Magtipon; magbunt6n. |[ Pagpisanin; pagsamahin. | lMagbinting;. magparatang. Acuflaci6n. f. Pagttatal, 6 pagtatatk ng salapi. Acuflar. a. Magtala; 6 magta. Uk ng ialapi- jj Guniavva" n salap'l. Acuoso,, Sa. adj. Matubig. Acurrucarse. r. Manialukt6t; O' magbalot nor katawan upa'ng ma'ilag sa lamig. MangulungWt. Acusaci6n. f. Sumb'nor; habla'; paratana, Acusado, da. s. y adj. Ang nasusumbo'ng; nahahabla'; 6' napaparatangan. Acusador, ra. s. y adj. Ang 0 0 nagpaparatang; nagsusuvrib'tig; naghaliabla'. Acusar. a. lsumbong; ihabla'; parat'angan. 11' Magbigiy ala'm sa pagkatanggip ng isa'ng sulat. Achacar. a. Dalidanin; 6 sangkalanin ang iba'. I -Achaque. m. fig.. Dahilain; pagkukunuwari. 11 pl. Dahi'dahiIdn. Achicar. a. Pahitin; paunt'lin. Mar. Limasin. 11 r. Urnunfi; lumift. [I Kurnati. Adagio. m. Kawika'an; kasaN. I i a" D. Adalid. m. Pun6 ssa digrna'. Pangulo; O' patnugot n-, isang kapisanan. Adamado, da,, adj. NlukhA, IA(q O' 11(ynhno hnhne tik ng salapi. jl Gumawa. ng salapi. Acuoso, sa. adj. Matubig. Acurrucarse. r. Mamalukt6t; 6 magbalot ng katawan upang mailag sa lamig. F[ Mangulungkot. Acusaci6n. f. Sumbong; habla; paratang. Acusado, da. s. y adj. Ang nasusumbong; nahahablii; 6 napaparatangan. Acusador, ra. s. y adj. Ang nagpaparatang; nagsusumb6ong; o naghahabla. Acusar. a. Isumb6ng; ihabli; paratangan. 1j MagbigAiy alam sa pagkatanggip ng isang sulat. Achacar. a. Dahilanin; 6 sang kalanin ang iba. Achaque. m. fig. Dahilin; pagkukunuwari. j1 pl. Dahidahilin. Achicar. a. Paliitin; pauntiin. tar. I imasin. { r. Umunti; lumiit. ij Kumati. Adagio. m. Kawikaan; kasabihan. Adalid. m. Pun6 sa digmra. 11 Pangulo; 6 patnugot ng isang kapisanan. Adamado, da. adj. Nlukha, kilos 6 ugaling babae. Adaptar. a. Iakma; iukol; ikapit ang isang bagay sa iba. jj r, Maakma; malapat; mikapit. Page 21 0 ADER — 21 1 - ADIN. Adarga. f. Kalasag-. Adargarse. r. Magkalasag. M ~anangga. 1. fig. Magtang. g61; mnagsanggralalng.~ Adecuado, da. adj. Kapit; aknia'; ukol; bagay; dapat. Adecuar., a. Pagakma'iin; pagbagayin; pagayusin. Adelantado, da. adj. Panqah4ii& r. B~ayad na paitxina. Adelantar. a. Dali d alijn. Manpuna ng lakad. M1-Nauna" Di bayad. jj Lumama'ing; sumulong. r. Lumal6'; humigift. 1J Mag. pauna; urnagap. Adelante. adv. I. Dako roo'n. lEi adelaite'. adv. t. Sa panabo'ng hah arapin. 1i Adleinte! initerj. Tulo'y; sulong. Adelanto. m. Paiuna'; 6 ~baya(1 na pduwi. 11 Pagka'sulongAdelgazar. a. Nipisain; Iiitain; paunti'in. iiMagligils. r.Mang,,ayayat. Ademitn. in. Killos; asta'; anyo. Ademits.:adv. in. Tangi; buk6d. Adentro. adv. 1. Sa loo'b. illAdentro! interj. ~I~asok! Adepto,, ta. s. y adj. Kaanib; kapangkait; 6' kapanalig sa isaing kapisanan. Aderezar. a. Pagigihin; patnutihan; pagxandahi'n; pagyainainn. llGisahin. 11Magpamnuti; rnaggaydk; niiagpagandai. Aderezo. mij. Pagpapaigi. J Pagpaipamu~ti; paggagaya'k. Adestrar. a. Akay~n; ttircian; sanayin. r. Maituto; maibihiasa. Adeudado, da. adj. Mautang; 6 nagkakautang. Adeudar. a. Umutang. 11 r. 1\lagkau'tang. Adherencia. f. Pagkakaisamna; pagkaka'angka'p. Pagkakaimlaganak; paf~kakaibiganAdherente., adj. Kasaina; kalakip; kalangkaip; kakatni'g. rn. pl. Alp kasangkapan ng isM)ng bagay. Adherir. a. Isatna;, ilakip; i(Iagda'g. n. IPagasamahin; p.~aglak:.pin. r. Kurnatmpi; makiisai; 6' makisanib sa panukach~ ngf ibi. Ad1hesi6n. f. Pagkakiisamna; pagkakaakip. Paiganib; 6' p-akikianib. Adici6n. f. 1)agda'g 6 pagydaragddg. )l A/at. Pagpisan. Adicional. adj. Karagdagan. Adiclonar. a. Dagdaga~n. il Mat. Pi1- anin. 11r. Muiragdagadn. Adlestrar. a. Akayin; pat. mugutan; turuian,; sanayin. r. Mlagsanay.Adletar. a. Papangiliniin sa pagkain ang sinomain. Adinerado, da. adj. M\asalap'i; inapilak; mnayamnan. Page 22 ADMI AO ADOR Adinerar. a. Tipunin sng maraming salapi. HI r. fain. Mag. pakayaman. Adi'6s. m. Paalain. AdItarnento. mn. Dagd~ig; karagclagan. AdivinacI6n. f. Th'ghulM. Pagtunng. Adivlnanza. f. Bugt6ng. 1f Hula'. Adivinar. a. Huniul~. fJ Tu. muning. Adivino, ra. m. y f". Mang.. huhulh. Adjudlcaci6n. f. Pagkaka. Jo6b; pagbibigady ng anonman. fi Pagangkfn; pagan ng anoniang bagay. Adjudicar. a. Ipagkalo6b;.6 1ibigaiy ang anoman. ljAngki. nin; anjin ang isafhg bag-ay. It r. Umari; umaingkin. Adjunto, ta. 'adj. Kasama; kalakip; kalangka'p. Admlnlstracf6n. f. Panga. ngasiwai; pamamaha1li.! Pahinga. siwa*an. Administrador, ra. s. y adj. TagapangasiwA; nangangasiw~. Admilnistrar. Mangasi wA; mamahala'; umayos; kumafing~. Admirable. adj. Katak~takAi. KagilaginaIjs; kahanghhangi. Admiraci6n. f. PagtatakAi; angigilal's a paghng~.~ I i1 I I i ng pagsulat na ganit6 ang 4.yos (i!I) Adndrar. a. Hangaan; pagtakhdin; panggilalasain. 11r. MW'gtaka'i; rnanggilakis; matilihan. L Admisible. adj. Matatanggap; 6 karanipatang tanggapin. Admisi6n. f. Pagtangga4. Pagpayag; pagpapahintulot. Admitido, da. adj. Tinatanggap; pinapayagan; pinahihintulutan. Admnitir. a. Tumanggap, 6' tanggapfin. Pumayag;, ipahiritulot. Adolecer. n. _.Magkasakft;, rni-gkaramda'rm. 1~ r. Maawii; mahaba'g. Adonde. adv. 1. Saiin, sating dako, 6 saaing bandai. Adondequiera. adv. IL Saa~n man; 6 saain mang dako. Adopci6n. f. Pag-anaik; 6 pagkukupk6p na parang anaik. Adoptar. a. Anakin; 6 kupkupfng parang ana'k ang sinoman. fTanggapfn 6 sundfn ang anornang ugali. Adoptivo,, va. adj. Inaan~k; 6 anaik sa, pagk-ukupk6p. Adorable. adj. Masasamba'; 6 dapat, sambahin. Adoraci6n. f. Pagsainba'. Adorar. a. -SumambA. Suminting masakit. )1 r. Mag ibigan 6 magsintahang inalabis. Gram. PangtakA; 6 isang tandla'Aomcr.Ptlgn I Adormecer. a. Patulugin. Page 23 ADLJL -23 —AA AFAN ~jPatigilin ang anomang saikit. r. MNaidlip; mdkatulog. Huminak ang isip. jj Adormetcerse mtanos 0' pitis. Mamanhifd; nianaim~ivy man~zalo. Ado'rnar. Gayakadn; pamutihan; hiyasain, 1 r. Magpaganda'; ir. ag~hiy; s. Adornista. m. Manggagay"Ik; n1agpapairnuti; tagapaggayaik. Adorno. m. Gayaik-; hiyais; painuti; 6' paklrnuti. Adquirlr. a. Tamuhin; kamntin; muagkaroo'n ng anornan. r. Magtpm6; magkarnit. Adquisici6n. f. Pagkakarnit; patgtatam; pagk-akaro6n. Adrede. adv. mi. Sadya'; tikfs. Aducir. a: Maghan~iy nig mga kaftuwiran; magharap nig mrga ka.tunaypfn. AdulacI6n. f. FHib6; dayai; WY a". Adulador, ra. adj. MapangIhib6'; mapanuyai. Adular. a. Huniib6. 11 Day~iin. Adulteracl6n. f. Pangangalunya'; 6 pakikiapid sa asawa ng ibal. Adulterar. n. MangalunyA; makiapid sa may asawa. Adulterlo. m. Pagkalunya'; 6 paglililo sa tali ng pagaasawa. Adulterp, ra. s. y adj. Mding-angalunya; 6 ang nakikiapid sa Iatsawa Qi i14. Advenedizo, za. adj. Dayo; 6 tagAi ib~ng bayan. fJ Dayuhan. Advenimiento. mn. Prigda. tfing. ~,Advenir. ni. IDumating; surnapit.. Adversarlo. ni. Katabani; kaaway. 11 Katuniggali; katalo, Adversidad. f. Kasamaing palad; kahirapan; kasaliwa'an. p1. Man?,-a karuhlaginan. Adverso, sa. adj. Sawing kapalaran. I!Kalaban; kasalu, ngit. Advertencia. f. Paunaw~; babala'; pahiwatig. 11 Hatol; pa. yo. jPagi.'ngat. Ad vertido, da. adj. Sainay; matalas; matalino; maingat. Advertir. a. Pansini'n; halata'in, wariin; kilalanin. 11Ipaunawhi; ipahiwatig; ipagpa'una. h Adviento. in. Pagdatfng. Aechar. a. Tahipfn; silihin; bithayin; agagfn. Aecho. m. Pagtahip; pagbithay; pagsilf. Alable. adj. Mapagbigaiy Ioo'b. fjMaarn6; mnalubdiy; banayad na Io6b. Afamado, da. adj. Bunyil; bant6g; banszig. Afin. mn. Iagsusumiakit. 1 Pagnanaa'$ng mahigpfr. fI Paigpapagod. Page 24 AFIL A~iL -24 ---AO AFOR Afanarse. r. Magsumakit mnagpakapagod; magpakasipagl magpurnilit. Afanoso, sa. adj. Mahirap, masdikit. Afear. a. Papang~itin'. fig. Pintasain; halayin; kuty~anl., Afeccifn. f. Pagkawili; pag kahilig ng Io&b sa anon-ian6.sa kanino man,. Afectuoso, sa. adj. Mairog; mnagiliw; mapagmaha'; nmapagpakita'ng lo6b. Afeitar. a. Umrnahit. Ijr. Mag. ahit. Afeite. m. Parnupol sa mukha' na ginagamit rig niga babae. Afianzar. a. Pagtibayin. Tanignain; hawalkan. r. Magla,. ban; nianibay. Aficl6rn. f. I1-agkatwili; p,-gkzagiliw; pagk-c-hilig ni ob Aficionado., da. adj. Mawilihin; iuahiligin; triagililwii; mai - Aficlonar. a. Pawilihin; F'ama'hilig; gunliliw. Afiladera. f. T'-lgisan; hascian. Afilado,, da. adj. MatallIml; miatalas; miatulis. Afilar. a. Itagis; ihash; patalimnin; patalasin. Affi laci6n. Pagsapi; paganib; pagsama. Afiliado, da. adj. Kaanib; kasapi. sa ising kapisanan. Afiliar. a. lanib; isarna; isapi ang sinornan. Ilr. Umanib; iumnapl. Afinar. a. Pagkagalingin; pagkahiusayin. J1 Pagsaliwin; pzigbagyivn ang mgra kasangkapan sit pagtugto'g- Dalisayin an" gint6` o) p'Aak. P"Iakinisin; pakianagin. -r. Magpakilinis. Afinidad. f. Pagkakanmaganak i Itar galing sa pagaasa'wa. fig. Pagkakawangis; pagkakattulad. Aflrmacifn. f. Pagpapatotooi; pagpapatunay; ~j lagtanao'. Afirmar. a. Ituiwici; itat~ig ipatag f1 PagtLibayin; patotohianan patunayan. a. Manghawag, manibay 6' niaglaban sa anoman upiing tumnIahlg. Afiicci6n. F-. Pighatil; hapis; Juno s; lunibaiiy; clalanihati. Afligido, da. acij. Nahahripis; nagp)ipighiati; nalulumba'y. Afligir. a. Hapisin; pagpighatWm }J r. i\lalumn-by; t"ahipis. Aflojar.o. Luwagan, Iubay~n, n. Huminai; lurn'ubdjy, umnunt6s. lj fig. Lumarnfg; tumanikiy. Afluencia. f. Kasagina'an. ri fig. Kadahlan 6 kaayahan.sa panatnalita'. Aforrar. a. Sapnain; susunain, aporohan. If- r. Magdamnit ng maranmi sa loo'b.Aforro. ni. Sapin; suson;l apoi-o. Page 25 AGAZ -2-AR -2 5 AGRA Aforturn~do, da. adj. Mapalad; 6' iapapalanin, Afortu nar. a. Papalarin; 6' bigyang kapalaran ang sinom-an., Afrenta. f. Kapalibhasa'an; kamurahain; kahihiyain. Afrentar. a. Murahin; palibAfuera. adv. 1. Sa labas; sa, luwal. Sa tanyag; sa la'ntad; sa hayag. ntcrj. Tab'. f. pl. Lab~as. ng isang bayan. Agacharse. a. Sumubs6b; lumtikmo'k; surnukot; yumuko u mungo6. Agalta. f. Hasang. Aled. Sakit sa lalamunan. Agape. m. Piginfg; handai. Agarrado, da. adj. Mararnot; maimnot. Agarrar. a. Hawakan; tangnan ng niahigpit. 1! n. Kumagait; kunmapit. IiMangapit; manaban. fig. Magkapitaih; magstunggaban. Agasajar. a. Pakitaan ng loo'b; tanggapin, ngr buong lugo'd ang sinoindn. Agasajo. mn. Pagpapakita ng inagandang lo~b; pagtangg~ip ng buo'ng giliw. Agavillar. a. Agr. Mangtungko's ng uhay. r. MagtipontiPon ang masasarmang tao. Agazapar. a. fain. Dskpin; hulihbin; sunggabadn ang sinomna. Hr. Magtag6; inanganlo'ng; na ngubli. Agil. adj. Maliksi; niatulini; ma-, bili's. Agilidad. f. Liksi; tulin. Kaliksihan; katulinanAgitar. a. Alugin; galawing bigl -a aug anornan. ei 42$.rioZ0. Yugyugin ang kahoy. r. Mapagod. Aglorneraci6n. f. Pagsasarnasarna; pagtitipontipon; pagbubut.ton. Aglomerado, da. adj. Tipontipon; saniasaina; bunto'nbunton. Aglomerar. a. Pagsainahin; pagpisanin. Ibunton; tipunin. ]Ir. Magsainasarna; magbuntonbunton. Agonia. F7. Paghibingal6'. ff1 fig.. Pagnanasaing mahigp~it na anomidn. Agonizante. adj. s. Naghihin~gal6. Agonizar. n. Maghingal';. suniingap. ila. fain.,Pahirapan; inisin. Agorar. a. Hulaan aug dairating sa pamnianagitan ng rng~a parnahiin. Agotable. adj. Masasai~d; ma. liubos. Agotado, da. adj. Said;, ub~s. 1!Naubos; na-said.' Agot~ar. a. Sairin; ubusin.1 r. Maubos; niasalid; tuinagas. Agraclar. a. Magbigziy tuwAi, Page 26 AGRI -,26-AA AGUA nrng'bigaiy lug6d. r1. Matuwa'; nmalugo'd. Agradecer. a. Magpa'salarnat; gurnantinfg loob; kilalanin ang utang na Jo6b. Agradecimlento. Mn. Pasasalamat; pagkilala na utang na loo'b. Agrandar. a. Palakhin; palaparin ang anoman. ff r. Lumakf; lumnnla. Agrava.r. a. Bigatafin; 6 pabigatin. 11 r. Burnigait. }1 Lumubha'; lurna1a ang sakit 6' karamdaman. Agraviado, da. adj. Apli; sah61. Agraviar. a. Umapf; dumusti; unmimbi. 11 r. Magdamdam; 6' masaktain sa anornang pangyaating nakaa'api. Agravio. m. Pagkaapf; pagkasaho'l; pagkadusta4; paglapastangan. Agregaci6n. f. Pagdaragdadg; pagsasatna; paghahal6'; paglala. ho'k. Agregar. a. Idagdaig; 6 dagdag~in. 'If Isama; ilakip; ipisan. ffr. Makipisan; makisama sa iba'. Agresor, ra. adj. Ang nanakit; burnabag;- nanugat; 6' nakamatay. Agriar. a. Paasimin; 6 asirnan ang anomang bagay. ff fig. Magpasukal ng Io6b. ffr, Uma8im; mapani'S. Agri cola. ad-j. Ang naiuukol sa p)agsasaka'. ff mn. Magsasaka'. Agricultor, ra. adj. s. Magsasak a; magbubukid. Agricultura. f. Pagsasaka'. Aung sining 6' arteng nagtutu'r& ng pagsaka' 6 paglinaing ng Iupai. Agridulc e. adj. Ang nagkakahalo 6 nagaagaw ang tamnis at asim. Agrietar. a. P'abitakfn; palitaki~n. If JButasan; biyaki'n; f1 r. Magkabitadk. Agriniensor. Mainunukat ng lupai. Agrim'ensura. f. Siniing 6 arte na pagsusukadt ng 1upa". Agrio, ia. adj. Maas~ir; masaklaip ang lasa. Agrupacl6n. f. Pagtutumpok; pagbubunton; pagtitipon. ff Samaha'in; kapisanan; pangkatin. Agrupar. a-. Tipunin; ibunton; tumIpukn. jf r. Maftumpok; mabunton; magkatiporrtipon; magkasamasama. Agua. f. Tubig. ff Aguas menores. ML. Aguas mayores. Duml; tac. j de cepas. Alak. f Agua dudce. Tubig na. matabdng 6 inumin.'I Agua salobre. Tubig na rnaalat; 6' matabsfng. f Agua tibia. Tubig na maldahininga' 6 malakuko6. il Agua viva. Tubig na buhady. Aguaceroo m. Ula'ng mala Page 27 'S AGUJ - -2 Pt AHUM ka's at sasandal'i lanmang. Aguador, rat. m. y f. Mangiigib, magtutublig. Aguamanos. m. Tubig na ginagamit sa paghihinaw qq kamay. Agaamlel. f. Tubig na muay kahalo~ng pulo't. Aguanoso,, sa. adj. Matubig; tubi'gtubig9. Aguantable. adj. Miaitifils; mababata'. Aguantar. a. Tiisfn; batahinf; atinmin. I Alalayan; pigilan. 11 r. Magpigil; magtil's; huwadg umimik. Aguante. ITI. TagaiI. I fig. Aguar. a. Flaliian ng tubig ang alak, tuba', at ibaipa. II fig. Masiar' ang kasayahan. 11r. Mabasa'. Aguardar. a. Maghiintdiy; magantabaiy; magabding; tumialibia. Agudeza. f. Katab~asan, katalimain ng dulo ng anomnan. j fig. Katalasan ng isip. Agudo, da. adj, Matulis; matali'm; mahayap. IIfig. Matalino; matalas na isip. jjA/ed. Sakit na mabigait at madali'. Aguerrir. a. Sanayin sa pakikilamas. 11Makipaghamo'k; makidigmai. Aguja. f. Karayorni Agujerear. a. Bumutas; tumusok; bumusbo's. 1I r. Mabutas. Agujero. m. JButas; silipadn. 11Magkakarayo'm. Agur. interj. Paalam; adi('S. Agusanarse. r. Uurfn; tubi'an n6 uo'd. Aguzado, da. aclj. Matulis; matalas; matalfim. Aguzar. a. Tulisin; patalasin; patalimin. Ahi. adv. I. Diya'n. Ahijado, da. m. y~ f. Inaanaik. Ahijar. a. Anaki~n; 6' arling ankna tunay. Ahinco. m. Pagpipilit; pagtatama'n; jpagsasa'kit; o) pagpapakasipag sa paggawa". Ahogado, da. adj. Nalunod. Ahogar. a. Uriiinis; lumunod. I!r. Malunod; mainis. Ahora. adv. t. Ng~ay6n; ngayong oras na it6"; sa m~ra, sandal'ing it6'. Ahorcar. a. Bumigtf; bumitay. fl r. Magbigti. Ahorrado, da. adj. Natipid; naimpo'k; naarimuhanain. Ahorrar. a. Magimpdk; magtipid; magarimuhianin. Ahorro. ni. Pagiimpo'k; pagtitiplid. Ahoyar. a. Hurnukay. AhueCar. a. Guwangdn; pa-, lukungi'n. r. fig. Magpalal6;. maghambo'g. J r. Gumuwa'ng; lumuk6ng. Ahumar. a. -Paasuhan; tapa Page 28 ALAB ALAB -28-AB ALBE hbin. fj n. Umaso6; magusok. r. Mapuno6 ng aso'; mnangiti'm sa aso. Ahuyentar. a. Bumugaw; humabo'y, magpaalis. f r. Makawala'; umalis; tumanan. Airar. a. Galitin, 6' magpagalit. Ifr. Magalit. Aire. m. Hangjn.f Tabas ng paginuiukha'. 1fig. KapaIahuian. Airear. a. Pahanginan. r.i Suinagap ng hangin; magpalamig. Aislalo,, da. adj. Nagiis'ai; natatangi; nabubuko'd. wahi'y sa ibai IIr. Magpakaisa' na lumayo6 sa kapuwa". Ajengibre. mn. Luya. Ajeno,, na. adj. Sa iba". Iba'. 11Malay6". fl fig. Hindi bagay. Ajo. rn. Rot. Bawang. Ajonjoll. in. Linga'. Ajuar. in. Ang mnga kasangkapan sa loo'b ng bahay; lamingbahay. AJulciar. n. Magkaisip; inagkabaf t. Ajustado, da. adj. Tapait; tuwi'd; sukadt; akinA; la'pat. Ajustftr. a. lakmai; iukol; iki'pat; itapait; iagpa'tng. ff r. Magkaisa;, magkasund6. Ala. f. Pakpaik. I Paldiads ng sambalilo. Alabanza. f. Pagpuri; 6' pag.. pupurl. Ala'bar. a. Purihin; 6' papu-. rihan; ipagbunyil; ipagdiwang; ipaghalaik. ff r. MAagbansad{-,; m-ag. pa~a16. AlacrAn. ni. 'Alakrain; alakdadn; 6" atangatang. Alambicar. a. Umalak; 6 alakin. Alambiqe ni. Alakan. Alambre. ni. Kawad. Alancear. a. Sibatin; ulusin ng sibaid. I1 r. Magsibatan. Alarde'. Mn. Parangailan; pagpaparangyai; pagmamalaki; pag. papalaio6. Alargar. a. Habhtai; dugtunganf. 1f fig. Launan. 1I Dagda.. gadn ang anomaing bagay. Iabo't; ibigaiy.! r. Lumayo; lumihis; luniayas. Alarido. mn. Siga'w; tagho'y; hagulho'l. Alarma. mn. A/il. Babaki" 6 hudyadt nang gumayak na daglil sa paglusob sa kaaway. If Gul6: Aiarmante. adj. Nakagugutat; nakasisinda'k. Alba. f. Liwaywdy. Aibahaca. f. Rot. Sulasi'; lokoloko. Albafill. in. Kantero. Albergar. a. Magpatuloy, sa kapuwai. ff r. Madnuluyan. Aibergue. in. Panuluyana'n. Ang yungfb na silunCAn nig inga hayop. Page 29 ALEG AL~4 -29 —AA ALGA Albor. m. Kaputian. 11 Liwaywaiy. 11fig. Kabalt'an. Allboirear. ii. Magbukangliwayway; umumnaga. Alborotar. a. Lumigalig; manggul6'; magingaiy. ii r. M'I~igaJig; magulo6; magalit, Alboroto. in. GuI6; ligalig; tj Kaingayan. Aibriclas. f. pl, Alay; hand6g; batil. jj Pakikilug6d. Alcarce, m.- Pagabot. 11Paghabol. fl fig. Tahlro; talas ng i'sip. Alcancia. f. Alkansiahan, 6 tipuna'n ng salap'll Alcanzar, a-, Abutan; datnain; urnabot, jf Abutin; dukuwangin. Ma'gtam6; magkamfit. 11Maia.. mman;mwatasah: 1 Dumatfing; su mapit. Alefizar. m; ikut?. [j Bahay hg h ar. Alcoba. f. Silid na' tuluga'n, Alcohol. rn. Alak. Alcurniab f Katnag-anakian;Bipl;lhi Aldaba. f. Aldaba; bakal na panugt6g ng pinto'. Aldea. f. Nayon; bayainbayanan.I Alear. n. Pumagakpiik; puma. gaspds ang mga pakpadk ng ibon. Aleccionar. a. Tunu~an; sanayin.;Alegar. a. Tumutol; manga-,tuwiran. Alegato. m.. Tutol 6 paigra.ngatuwiran na naisusulat.. Alegrar. a, Magbiga4 tuw 'A 6 sayai. fi fig, Magpagandi.- Il r. Matuwa'; miagalik; nmalugo'd; niagsaya, Alegre. ad.. 1'vasayai; natutuw';: nafiligaya. 11Maganda'; marikit, Alegria. f. Tuwa, 6 katuwaarn; sayai; Iug'd; gakaik; figaya. Alejar. a. Ilay6;- ihiwalaiy; iilag. 1 r, 1Lumay6;, hurniwala~y; umnilag. Alentado, da. adj. Mlasiglai; matapang. Alentar. n, Humningad. a., PatapangiD; palakashi ang Io6b. Alero. rn, Ba- lisbisan. Aleta. f. Palikpik; kalapa'y. Aleve. adj. MapagupasaIa'; SU. kadb; tamnpalasan. Alevosla. f. Kaupasala'an; ka. sukabadn; katarnpalasanan. Alfabetos m. Abakada", 6 al. pabeto. Alfanje. m. Tab~lk; talib6ng; kampilan. Alfiler.. rn. Aspike; pangduro; Pangtusok. Algarabi a. f. Sifgawan; hiya. wan; kaingayan. Algarada. f. Sigawang ma.. laki ng -mga kawal'sa pagsalakay sa mnga kaawvay. 1 GyuI6ng maingay. Page 30 ALIM -30 ALIM -30- ALIVU Algazara. f. Sigawani sa alirnmang pagsalakay. 11 Kaiogayang naghuhat sa, katuwa'an'. Algo. pron. indet. Balang; anoimin j dv.Kauntit; munti. Algod6n. mn. Sot. BUIiak. ~ Sinulid. Algoctonal. nm. Bot. Pun6-ng hulak; hulakan. Alguien. pron- indet. Skinomnan. Alguno, na. adj. y pron. indet. SiunmilAn; anomain; balang. Alhaja. f. Hiya's; pahi'yas; alahas. Alhajar. a. Hiyasain; 6' pamnuttihan ng alahas. Allanza. f. Kasundiuian, 6 pagkakasundo6 ng dalawa'ng ban-. sa. 1j Pagkakarnaganak na buhat -sa pagaasawa. Allarse. r. Magkasund6; maglakip; mag-samasama. Alias.o adv. Bapsaig; tawag; parnaga't. Alicates. mn. pl. Sipit. Aliclente. mn. Panghalina; panghikayat; pangpawili. Aliento. in. Hining~i; pagAligerar. a. Pagaanin; gaanain, fig, Dagllin; 'daijlin. r. Gumnaan. Alimentar. a. Magpakain; saagbigaiy ng ikabubuhay.,Magpalakis. Ailmento. in. Pagkain; i'kinabubuhay. All ndar. a. Hangganan ang pagaafing lupam. Alinear. a. Ihanady; isaguhit; ituwid. 11r. Suinaguhit; tumuwi'd. Allsar. a. Linisin; isislin; yas. yas-ir; kayasin. Aliviar. a. Gaandin. jAlagpaginhawa. J1 r. Guminihawa; inaibsa~n; maghinmanmnain. AlIvio. in. Ginhawa; kagaana'n. Al~ma. f. Kailuluwa'. J1 -iwam. Almeja. f. Halaan; pains; tikhair. Alnilbar,. m. Arnibal. Almid6n. mn. Alinirdil. Almidonar. a. Almirukin. Alnilrez. mn. Lusunglusungan; Almohada. f. Unan. Pund an g p ut d~ unan. Almohadilla. f. Barok; 6' unanunanang tusukan ng karayomn. Almoneda. f. Haya'g na pag.. bibjift na inga kasangkapan, damit, at ibai pa. Alnmorrana s. f. Kihtn6s, 6 sugat na, tuinutub6 sa, tumnbong. Almorzatr. a. Magagahan; 6' inagalmnusdiI. Alsnuerzo. in. Agahan, aninusaiI. Page 31 ALTE 3 LI - " I A LV t. Alocado,, d~a. adj. Hibang;~ tunggaik; u161'. Alocucl6n. f. Talurnpating maikili; salita'; saysaiy %a nlg&a tiasasakupan. Alojamie'nto. in. Tt~duyan;', painuluvarnin. Alojar. a. Patuluyfn ang kapuwai. j1 n. y r. Manuluyan. Alqlullar. a. Magpaupad. Umupa. Aiquller. m. tipa, 6 kaupah~n. I1, agpa'paupa. Alredeior. adv. 1. Sa pakanugno'g na palibidlibid ng isang poo'k. Altanerfa. f. fig. Kapalaluian; kataashin tig lo6b, Altanero, ra. adj. PalaI6; mapagniataas. Altar. m. Dambana. Alteracl6n. f. Pagiibai; paghabago. IPagkakagulo6. Alterar'. a. ibahin; bumago. jGurnulo6; lumigalig. ji r. Mabaklai; imaligalig; manggilalais. Alte'rcado. m. Pagtatalo; pakikipagtalo; pagtataltalan. Alterca'r. n. Makipagtalo; ma. k-ipagtaltalan. Alternacl6n. f. Pagbabago. bago; paghahalihalili. Alternar. a. Pagbagubaguhin; pagibaibahfn. 11n. MaghaIf hafilif. IMakisalamuli~. Alteza. f. Kataas~iii; kadakili~anAltisimo. nt. Rd.' Ang DiosAltivez. f. Kapusunptir;j Kapalalu'an. Altivo, Va. adj. Puso'ng. f, PaIal6. Alto,, ta.b adj. Mataa's; ~matayog. 11 Mahaguwaiy; matangkdd. fMalaki; daki1a'. intcrj. Tigil; hinto6. 11 adv. Malaka's, 6 ilaka's ang boses. Altura. f. Tad's, o kataasa'n;. tayog. 11 Talukt6k ng bundo'k. 11 pI. Kaitasain; kalangita'n. Alucinarse. r. Mailito'; pagulapan; rnadiml an ng isip. Alud br. n. Tukuyi~n; banggitin sa isaing pagsasaysay. Alumbrado. M'. Katipunan ng niga ilaw sa isang lugfAl 6'bayan. Alumbramlento. m. Pagfilaw; p-igtatangldw. 1f Pangangfana'k. Alumbrar. a. Magilaw; magtangla'w; umnilaw. Alumbre. m. Tawas. Alumno., na. m. y f. Nagaaral. Alusl6n. f. P1agtukoy; pagbanggft sa kanino man. Alustrar. a. Magpakintcib. Aluvl6n. mn. Baha'ng malaki. Alvearlo.in. Butas ng tainga. Alv60olO. mn. Butas na kinatatarmnn~n ng ngipin Page 32 AMAG AMB1 -32 - Alzamiento. m. Pagbuhat. ij Pagaalsa; paghihimagsik. Alzar. t. Bumuhat; itaas; itay6; itihdig; ibangon. I) r. Tumindig. ij Magalsai; manghimagsik. AlIA. adv 1. Doon. II adv. t. No6n; 6 nang ibang panahon. Allanar. a. Patagin; pantayin. i fig. Pumasok sa ibang bahay ng walang pahintulot ang may ari. i r. Sumuk6. ij Makipantay. MagibEa ang isang bahay. Allegado, da. adj. Malapit; kalapit; karatig; katabi. |1 m. Kamaganak. Allegar. a. Mangilak. |1 Tipunin; ilapit; isiping. 1 n. Dumating.!i r. Iunuapit; dumaiti. Alit. adv. 1. Do6n; diyain. || adv. t. Noon, p nang panahong yaon. Ama. f. Panginoong babae. de leche. Sisiwa; yaya. Amabilidad. f. Kagandahang Ioob; kalubayang lo6b. Amable. adj. Kaibigibig. Mairugin; malubay na Io6b. Amado, da. adj; Iniibig. Ij Kasi; kasintahan, Amaestrar. a. Turuian; sanayin. Amagar. a. Armbaan; yumatn. ba; yaangan. Amago. m. Pagamba. h Yam, b.. SI Simulang pangyayari ng anomin na hindi natuloy. Amamantamiento. m. Pag. papasuso. Amamantar. a. Magpasuso; pasusuhin. Amanecer. n. Umumaga; magbukangliwaywray. Amansar. a. Paamuin. 1] Magpatahimik.!{ r. Umam&6 Amante. m. y f. Nangingibig; nanininta. Amar. a. Umibig; suninti; gumiliw; umirog, 1j r. Magliyagan; magsintahan; magibigan. Amargar. n; Pumait; sumaklip. )j a. fig. Magpasaklap. Amargo, ga. adj. Mapait; masaklap. 1- fig, Nakasasama ng loob. Amargura. f. Kapaitan. t Pighati; sanla ng lo6b. Amarillear. n. Duniliaw, manilaw. Amarillento, ta. adj. Nani; niliw. Amarillez. Kadilawian; kaput; laan. Amarillo, Ila. adj. 1)ilawi madila;i Amarrar. a, Italt; igaposi tallan; gapusin. Ambici6n, f; Malabis ha pag. nanash ng karangalan; aJ Kagakiman* Ambictonat. a, Mitgnasf ng malabis sa anomang karangaz lan. Page 33 ALMON-3 —A L -33 ANAL Ambicloso, sa. adj. Masakim; rnainib6t. Ambigiledad. f. Alinlanrfan;' alangain; walang kasigurulian. Ambito. mn. Paligid; palibot. Ambos., bas. adj. pI. Kapu'wa; ang dalawa'. Amnedrentar. a. Takutiul;' gulatin. r. Matakot; inagulat. Amen. m. Siyainawa; gay~ ~')n Amernaza. f. Bakai; pagbabaIa". Amenazar. a. Magbala"; 6 bala in. AmenIdad. f. Karikitan; ka-.gandahan. ~j Kaayah.-in. Amenizar. a. Parikiti'n; pasayahinau isding pqok. Amneno, na. a4j. Masayai; kcaayaaya; kcalugo'dlugo'd. Amigo,, ga. m. y f. Kaibigan; katoto. flfig. Mahilig sa anomnain. Amistadl. f. Pagiibigan. Pagsustyiuian. Amistar. a. lPagkaibiganin; pagkasundiiin; pagrbatiin. I r Magi'bigan; magkasundo6; iagbati. Amistoso., sa. ailj. Ang na'uukol sa pagiibigan. 11Magiliw; mairog. Amo. tit. Vanginoo'n. 11Ang may ari ng anornaing bagay. Anioladora. f. Hasaa'n. Amoiar. a. lhasai; patalinlin. ~Ifig. Yarnutin; muhiin. Amontonar. a. MagtiPon; niagbunto'n; rnagtump~okAmor. m. Pagibig; pagsintai; paggiliw; pagirog; pgiyag. Arnorlo. in. Pagliligaiw; paninintai. Amoroso, saadj Masintahin; inaibigin; inairuginl. Aniortecerse. r. Mlaghiimat4'. Amortechimento. in. Pagh ihiimataiy. Amotinar. a. y r. Manghimagsik; magalsd. Iifig. Magkahganig im. Amparar. a. Ainpuniin; kupkupin; kandi lih in. fl lpagtanggo'l; ipagsanggaking. 11Sakiolohan. ~ r. Surnalilong; paaimp6n. Anmparo. rn. Pagkakandili; pagaamp~on; pagkukupko'p. Ampliala6n. f. Pagpapalak-i; pagpapahaba'; pagpapalapad. Arnpliar. a. Pa~lakhin; hab~an; laparan; (agdagain. Amputaci6n. f. Pagputol ng alinmang sangkaip ng katawain. Amputar. a. "utli'n ang alinmnang bahagi ng katawan. Amueblar. a. Sangkapa'n; 6 patnutihian nrg mga kasangkapana ang kisng' painarnallay. Amuleto. mn. Antinganting; ddpil. AnAlilsis. mn. y f. fig. Pagsiyasat; pagsuri; pagiitis. Analogla. f. Pagkak-iwangfs; 5 Page 34 ANGU pagkaka'hawig; pagkakaiakma'. An~Iogo, ga. adj. Katulad; kaparis; kahawig'; kawanglis. Anarquia. f. Kawalan ng pa'm ahalaian. Ancianidad. f. Katanda'an. Anciano, na. adj. Matanda'. Ancho, cha. m. y f. Lapad; Iuwaing; lawak; kalaparan. 11adjMaluwaing; malapad. Anchura. f. Kaluwangdin; kalaparan. jj L-uwa'g; kaluwaga'n. Andamio. mn. Palapala; ardamio. Andar. n. Lumakad; humakba'ing. 11Tumakb6;. gurnakiw; kutirijos aug m'aikina, dao'ng, at ibai pa. Andas. pl. Andais; kalanda's; langkayan. Andrajo. ni. Gulanit; ulapo't. Andrajoso, sa. adj. Puniftpunlt 6' guki'gulanit. Anegacifn. f. Pagapaw; pag. lub'g. Anegar. a. Palubugin; paapawan. r. Lurnubc'g; umapaw. Anfiblo, la. adj. Ang hayop na na'bubuhay sa tubig at sa katihan. Angel. m. Angh6I]. Angostar. a. Kiputan; sikp~in. r. Sumikifp; kurnipot. Angosto, ta. adj. Masikip; makitid; makipot. Angulla. f. Palo's. ~4- ANIV Angulo. mi. Painulukan. Angustia. f. Hapis; hinagpi's; pighati. Angustiar. a. Hapisin; papagdalamhat'iin. r. Maghinag'pis; magdalamhatil. Anhelar. n. Maghirap ng paghinga'.I n. y a. Magnasa'; pu. mita ng rnahigpit. Anhelo. m. Pita, 6 nasatng mahigpift. Anillo. m. Singsing. ji Bitling. Buk1'd. j Ta-gik'iw Anima. f. Kaduluwai. Animacl6n. f. Kasiglahain; kasayahan. Animado, da. adj. Matapang. 11 fig. Masiglai; masayai. Animal. m. Hayop. 1 figMangmang. Aniniar. a. Bigydin ng buhay at laka's; papanghinapangfin. fig. Pasiglahin; pasayahin. 1 r. Manghinapang; sumigfad. Animno. m. Ka'fluuwai. 1Ta-, pang; siglai. 11 Aka1a'; pagiisip. fl jAnirno! interj. Suiong; lakaSain ang loo'b. Animosidad. f. Katapangan; kapangahasan. 1 fig. Galit. Animoso, sa. adj. Bayani; matapang. Aniqullar. a. Lipulin; sira'in. Lansagin; gibifing Iubo's.~ j r. Aniversarlo, ria. adj. Ta-u Page 35 ANTE ANTE ~~-35- ANTI ANTI nan; tao'nta6n; sangtao'n. in. Kaganapan na tao'n. Ano. mn. Turnb6ng, 6' butas ng puwi't. Anoche. adv. t. Kagabi'. Anochecer. n. Gurnabi'. Gabihin; abutan ng gabi sa isa~ng Poo'k. r. PoH. Magdilirn. Anomalia. f. Kaguluhi-,n; kawalkin nl _ husay. Anonadar. a. Lipulin; sira'in. fg. -itin~; untian. i r. ManfgayupapaL Ano~nimo, ma. adj. Waling ugalan. J1 Sinulat na wala'ng pangalan ng kumatha'. ji Liham na wal-'rng lagda' 6 pirmui. Anotaci6n. f. Pagtatanda"; 6 paglalagaiy na tanda'. Anotar. a. Itanda'; tandaan; 6 maglagaiy ng tanda'. Ansia. f. Balisa; pagod. Nasa'; hangaid. i Hapis; dalamhat'i. Ansiar. a, Magnasai ng malabis. Antagonista. mn. Kalaban; kaagaiw; katalo. Antaflo. adv. t. Sa tao'ng natalikdadn. Anta'rtico, ca. adj. Tinmugan ng Lup~i. Ante. prep. Sa hanaip. 1l na. Anteayer. adv. t. Kamakalawa'. Antebrazo. mi. Awlt. Ang bahagi nq -kam;Iy nla Mula' sa siko hangg ang puls6'. Antecedente. rn. Ujram. Nangunguna;- 6 nauunai. Anteceder. a. 1unm, 6 maiuna. 1~fig. Magpaunzi, Antecesor, ra. s. v adj. Ang, naiuna., 6' hinalinhiah. pi. Mga mag'ulang. Antelaci~n. f. Kaunahan. Pagkaunai. Antemano. (De) mi. adv. Pagkaraka Antenoche. adv. t. Kahapcln sa gabi'. Anteojo. m. Pangrita; salamin sa, matai. Antepasado., da. adj. Nak-arain;; natalikdzin- I m. Pinangga. lingan; kanunu'an. Antepenuiltimo, ma. adj. Pangatl6' sa huhl. Anteponer. a. lundi. Magalingin. jj r. Ma'iuna. 11 Maka1a16'; makalarm~ig. Antepuesto, ta. adj. Naiuuna; sinusundain. Anterioridad. f. Pagkaun~i; 6 pagkakaunai sa panaho'n. Antes. adv. 1. y t. Una; bago. 'iAn/es bien. conj. adv. Bagk6s. AntIcipack~n. f. Pagkauna; 6 pagpapauna'. Anti cipar. a. luna;, ipagpaunar. Umuna; mauna. 1 Urnagap. Anticipo. mi. Pautang; pati Page 36 ANUL -3' n*,a; 6 paunaing bayad. Anticuado, da. ad'. Lipas'; Anticuar, a. Lumipas; 1w. muma. Antiguamente. adv. t. Sa una; nang unang panah6n. Antigiledad. f. Kaunahan;) katand~aan; kalaunang panaho'n. Antlguo, gua. adj. Matanda'; luni~; la6n. m. pI. Manna tao sa unai Antipati a. f. Pagkak'ialft; pagk-akailaban; pagkcakaisalungaft. Antojarse. r.' Nasahin; pitahin ang anomaing bagay sa sarilling kaibigain. Arntojo. m. N,3saing mahigTpit at gaw Agawa larnang. 11Kaibigaing sarili. Antorcha. f. Sul6"; tanughaw. Antrop6fago. m. Taong kumakain ng kapuwai tao. Anual. adj. Tauna'n; ta6nta6n. Anualidad. f. Ang ukol sa isadng tao'n. Anualmente. adv. Ta6nta6n. Anublar. a. Pagkulimlimin. kulimlim ang Araw. Antudar. a. Magrbuh6l. IPagbuhulin; pagdugtungfn. 1 Pagsamahin. 11 r. Mabanso't. Anulacl6n. f. Pagpapawa1a~ng halagdi; pagpapawak~ng saysady. Anular. a. Pawa1~ng halagai; APAG pawala'ng saysay ang anoman. iiAng naiuukol sa singsing; 6' ang ayos singsinq. [I Daliring pala'singsmingan. Arnunclaci6n. f. Paghati; p~a'gbaboali; pagbabalitai; paghulai sa mangyayari. Anunclo. m. Baba1a; balitat. fIHula'. Anzuelo. m. TagA; kawil; binuwi't. Afiadidura. f. Dagdaig; karagdagan. Afiadir. a. 1)agdagadn; punain. t{Dugtungdin; ugpung~in. Aflagaza, f. Pangatil. fl fig. Hib6'. AfieJar. a. Launin anug anoman. 1 Lumaiin. 1 r. Lumaon; inalumai. 1 Aflejo, jet. adj. Lao'n; luma'; Afill. m. Rot. Tinai; tayom. Afto. m. Tao'n. If Afto Nuevo. Bagong Tao'n. Aovar. n. Mangitlo'g. ApacibII~clad. f. Kaamuian; kalubayain; kabanayaran ng lo6b. Apacible. adj. Maamo6; malubaiy; banayad na Ioo'b. I Ma. sayai; kaayaaya'. Apaciguar. a. Papayaphin; patahimikin. fJPapagkasundiiin. r. Pumayapht; tumahirnik; humimpil. Apagar. a. Pat~iyfn irng ap6y Page 37 APAR APAR ~-37 —APf APEIR 6 ilaw. i fig. Sira'in; lansagin. Jjr. Mamataiy ang apoy 6 ilaw. ApalabrAr. a. Tumipain; tumiyaip. fig. Makipagkayari ng salita'an. Jjr. Magrtiparnan; magkayari'. Apalancar. a. Suwalin; sungkalin. Apalear. a. PumaI6"; humanipas. Aparador. m. Taguian ng damit, 6 aparador; tag'an ng ulam, 6 pamninggalan. Aparar. a. Surnalo6; sumamb6t; sumahod ng anoman. Aparecer. n. y r. Sumip6t; 1umitaiw; su mulp6t. 1 Maikita ang hinahanap. Aparejar. a. Ihanda'; igayik; Aparentar. a. Magpakunuwari; magbalintunai. Aparente. adj. Bahintunai; kunuwari. 1 Dapat; akma'. fNdikikita. Aparici6n. f. Paglitaiw; png. sipot. -Apariencia. f. Laga'y; ayos; *any6'; hitsura. Apartado, da. adj. Malay6'; nakabuko'd; tiwalaig; lay6'. Apartar. a. Magbuk,6d; ihi. wakidy; ilay6'; itiwalaig. jj r. Bumuk6d; humiwalaiy; tumiwalig; Iumay6. Apasionar. a. Igiliw; iwili an l -k 1f r. Gumiliw; m'iwili; midbilig *na lu~bha' ang kalooban. Apatfa. f. Kapabay~Lan; kataimaran; kawala'n ng pakiramdaim. Ap~itico, ca. adj. Pabay~ tamaid; waling Dakirarndadm. Apear. a. Ibaba'; ilunsaid; ipa. naog. 1 r. Lumnunsid; bumaba; rnanaog; umibis. Apedreamiento. ni. Pangbabato6; pamumuko'l ng bat6'. Apedrear. a. Batuhi'n; puklin ng bat6'. r. Magbatuhan; magpukulan. Apelaci6n. f. Paghabol; pagtutol; 6, pagapehi'. Apelar. n. Humabol; tumutol1; 6, umna pel-a s a matads nah - kuman upadng pawal~ng saysay ang isadng kahatuldn. Apeilidar. a. Tawagin ang sinoman sa kanying apelyido'. Bainsagdn; palayawan; pamagatan. Apellido. mi. Pangalawdng pannalan; bansig; pamagdt; apelyidoApenas. adv. ni. 13ahagya". IIKagyadt; pagkuwadn. 1I Halos wala'. Ap~ndice. m. Dagddg; karagdagan sa isaing Aklit Apercibir. a. Magla~in; igaydk; ihanda' ang anonmang ka Page 38 APLA APLA -38-AO APOS ilangan. I1 Magpayo; nmagybaLA; ipatalasta's. 11r. Mapanslin. Gumayaik; maghanda'. Apesadumbrar. a. Magpasukal ng loo'b; magpadalamhatil; hurnapis. jR r. Mahapis; malumnbAy; magdalamhati. Apestar. a. Magkasalot. Bumah6. 11 fain. Makayamo't. Apetecer. a. Magnasa"; magpita; pumithaya'; maghang'd. Apetecible. adj. Kapitapita; kanasa'nasa'; kapithaipithaya'. Apetencla. f. Ganang kumain. 11 Nash; hangaid. Apetito. in. Pagpipita. Kaibiga'ng kuinain. 11fig. Nasa'. Apladarse. r. Maawai; mahiaba'g. Aplacar. a. Paaim'uin; pahupain-, palubagin; pahinayin; pap~yapa'in. 11r. Lumnuba'g; tumahiinik; puinayapai. Aplanador, ra. s. y adj. Pa*matag; parmantAy. Aplanamiento., tn. Pagpapatag; pagpapanta'y. Aplanar. a. Patagin; pantayin. Aplanchar. a. Magprinsa; 6' inaiirinsa'. pilpilin. Aplaudir. a. Purihin. fj Ipagdiwang. 11j Palakpaka'n. Aplauso. in. Papuri; pagpti ri. 11Palakpa'k; pagat-paik Aplazamiento. fin. Pagtatanling. If Pagpapaliban. Aplazar., a. Taningan; tipanan. fj Ipagpaliban. f1 Palugitan. r. Maflib,,an; rinagpalugit. Aplicado,, da., adj. Masikap; inasipag; mnatiyaga'. Ikapit ang anoiia'n. 11 lbinting. Ihinggil ang isa' sa anomang paghahanapbuhay. fjr. Magsikap; inagsipag; magsuinakit sa pagaaral. Apocar. a. Untian; Ijita~n; ikijAn. jf r. Magpakababa'. Apodar. a. Ngalanan; bansagan; paniagatan; palayawan ang kapuwa'. Apoderar. a. Magbigaiy ng kapangyarihan sa iba'. 11r. Magkapangyarihan; katinkainin; kanyahifn ang anomnan. Apodo. mn. Tawag; bansag; painaga't; palayaw. Apolilflar. a. Siraiin ngr ta-, nga'. jf r. Tanga'in. Aportar. a. Duinodng; puinund6'. 1Duinating; suinapit; duinatafl. Aposentar. a. Magpatuloy; 6' patuluyin ang inga naglalak~a'y. r. Ma'nuluyan. Aposento. in. Silfd. 1f Tu'uyan; panuluyana'n. Apostar., a. Puinusta'; tunia Page 39 APRE-3-PR -39 APRI ya. IIr. Umab'ing; buinantaiy. Magpust~ahan. Apostema. f. PigsA; baga'; bukol na' may nanai. Apostemarse. r. Pigsah fin; baga'in; magnana. Ap6stol. f. Sugo6; 6' sinug6'. Alagaid ni Hesukristo. Apoyar. a. Tumulong; tumangkilik. 11Pagtibayin; patunayan ang anomaing hakah. IiPanibayin; paglabanan ang isaing bagay sa ibai. 11r. Manibay; iiianghawak. 11 'Sumandail. 11MagtuluApoyo. m. Suhay; tukod. fig. Amnpon; tulong. Apreciar. a. Maghalaga"; 6 halagaha'n. 11fig. Mahallin; giliwin. Apreclo. n., Halagai; 6 kahalagaha'n. Ifig. Pagmamahaul; pag.. kagiliw. Aprehender. a. Hulihin; dakipin. 11Gunigunihin. Aprehensi6n. f. Paghuli; pagdakip. 11 Paggugunliguni. IIfig. Pagkatakot. Aprehensivo, va. adj. Matatakuti'n; maliinagapin; maguni'gunihin. Apremlar. a. Higpitain; impitin. 11Pilitin. Aprender. a. Magaral. 1 Isaulo. Aprendiz, za. mn. y f. Ara ki;6 ang nagaaralnisngh. napbuhay. Aprendizaje.. m. Pagaaral. 1 Pagsasanay. Aprensar. a. Ipitin; hapitin; inipitifn; tindilian. jj fig. Gipitin; hapisin. Aprensl6n. f. Paghuli; pagkatakot; paggugunliguni. Apresar. a. Dagitin; sagpangi'n; sunggabain; hulihin. Aprestar. a. Ihanda'; igay~'k; ilaain ang kailangan. 11r. Maghanda'; gurnayadk. Apresto. mn. lBaon; handa'; gaya'k. Apresurado, da., adj. Ga. hasa'; dal'idali^; bigla'bigla'; dalosdlals. Apresurar. a. Dal'idalilin; big. Ia'in; tulinan. jj r. M-agdalildalli. Apretadera. f. Panghigrpit; 6 higpitan. Apretado,, da. adj. fig. fain. Maramot. 1 Masiki'p; mahigpit. IMasinsi'n. Apretar. a. Higpitin; impitfn; pislin; idiin. fig. Gipitint; inisi'n.,IHapi-sin. r. Huminip't; su. mninsin. Apret6n. in. Pagpisi'l; pagpin. do't na mnaiaka's. fj fig. Kagipitan. Aprieto. in. Kasikipa~n. J Kagipitan; panganib; pangamb~i. Aprisa. adv. rn. Madalil; bigla'. Page 40 APTO -40-AN ARAN Aprislonar. a. Ibilangg6; piAprobact6n. f. Pagpapatibay. 1t Pagsubok; 6 pagaakma'i Aprobado,, da. adj Tinatanggdp. Minamabuti. Pinagtibay. Aprobar. a. M;,ibutibn; magalingin. Pagtibayin. Apropiado, da., adj. A, 1L-ma.; bagay. Aproptar. a. Ipakany a-; 6' ipagkaloo'b sa isa' ang anomang bagay. l akma'; ibagay; iayos sa anomain ang dapat maikapit. r. Arlin; karnkami'n; sarilinin ang anomanan hind'i kanyad. Aprovechable. adj. Mapakikinabangran. Aprovechamlento. m. Pakinabang; 6' kapakinabangadn. fl IIPagkaka'sulong sa pagaaral. Aprovechar. n. Makina'bang. IMa'sulong sa pagaaral. 11Pakinabangang gamitin ang anomain. 11r. Magsamnantalai; 6' sarnantalabin. Aproximaci6n. f. Pagla pit; pagkakadlapit. Aproxhnar. a. Ilapit; isiping. r. Lumapit; suiniping; dumulog. ~ApfttUd. f. Kakayahain; kasanaydn; karulnungan; kasapatadng kaya. Apto,,ta. adj. May kaya; sa nay;, maalam; marunong. Apuesta. f. Pustd; pustahan. IIPagpustad. Apuntado,, da. adj. Matulis. Apuntalar. a. Tukuran; suhayan; sukian. Apuntar. a. Tudfl in; sipa~ tin. 11Itur6. 11Itand; isulat; tali. Tamnbis An. Apunte. m. Patgtudhi Tanda'an; tala'an; listahan. PagtambiS. Apuro. rn. Kagipitan; kasa-' latain. fj Dalaruhatil; hapis. Aquejar. a. Magpahapis; magpasakit; rnagpahirap. r Magpighatij; magd-alamhati. Aquel, Ila,, 1o. adj. y pron. dern. Yao'n; iyO'n. Aqui. adv. I. IDini; dito. j adv. t. Ngayo'ng oras na it6., Aquietar. a. Patahirnikin; papayapain; patahan'in; pahinahunin r. Tutnahimik; hurnupi huminahon. Aquihatar. a. Urilin ang gint6'. flfig. Siyasatin ang katotohanan ng anomang bagay. Ara. f. Dambana'; 6 altar. Arado. M. Araro; 6' sudso'd. Arador. mm Magdararo6; magsasaka'. Kagaw; tungdw. Arafla. f. Gagamba'. f1lIlawdn. Araftar a. Kumainot; 6' kamutin. f} r. Mdkamot. J! Magka. mutadn.. Page 41 ARCH -4I --- ARID Araflo. rn. Kamot; 6 kulamos. jj fig. Galos. Arar. a. Araruhin; 6 magararo; magsaka; magbukid. Arbitrar. n. Magisip; magmiunakala. Arbitro. m. For. Huk6om 6 inampalang inilalail upang mag- pasiyai 6 hurmatol sa isaingusapin sangayon sa pahayag ng sarilirg kalooban. Arbol. m. Bao. Kahoy; 6 puno ng kahoy. Arbolado. m. Kakahuyain. || adj. Makahoy. Arbolar. a. Magladlad 6 magbangon ng bandila. Arboleda. f. Kakahuyain. Area. f. Kab.n. 1 dIe Ao. Rel. I)aong ni Nod. Arcada. f. Suka; lduwal; alibadbad. Arcaduz. m. Alulod. Arcano. m. I-ihim na mahalagi at lubha.ng nalilingid. 1i adj. Iihim; tag6. Arco. m. Ising bahagi ng kabilugan. i de fl/ec/a. Busog. 11 de cana. Balant6k. i Arco-iris. Bahaghari. Archipil6ago. nl. Kapuluan; sangkapuluan. Archivar. a. Ingatan; itago ang mga kasulatang mahalaga. Alrchivo. m. Taguan ng mahahalagang kasulatan. Arder. n. Magningas; nagalab; magliyaib. Ardid. m. Lalang; silo; daya. Ardiente. adj. Maalab; maningas; Inainit; maap6y. Ardor. m. Init; ningas; alab na malaki. t fig. Katapangan; kasiglalihn. i Nasa; hangad; pita. Ardoroso, sa. adj. Mlainit; maalab; maningas. il fg. MaIsigla; mabisa. Arduo, dua. adj. Mahirap; 6 lubliang mahirap gawin. Arena. f. Buhangin. Arenal. m. Bulhanginan; 6 ktlbuhangi nan. Arenar. a. I agydn ng buhangin i,inisin ng buhangin. Arenoso, sa. adj. Mabuhangin. Arete. t. Hikaw. Arfar. n. Gumiwanggiwang ang sasakyan sa dagat. Argamasa. f. Ang nagkakahalong buhangin, apog at tubig, na pamalitada sa bat6. ArgUlr. n. Makipagmatuwiran; makipagtalo. Argumentaci6n. f. Pakikipagnatuwid; pakikipagtalo. Argumentar. n. Makipagmatuwiran; makipagtalo. Argumento. m. Pagmamatuwid. Arldez. f. Iatuyuang malaki i ng lupa. Page 42 ARRA -42-AR ARRE Aricio, da. adj. Tuiy6 tuy6t. Arillo.. ni. Hikaw.Aristocracla. f. Kahadlika'an. Arist6crata xiim. MahadlikU. O sining na nagtutur6 ng pagbilang. Arma. f. Sandata. 'II &/fugo. Sandatang ap~oy. 11 pi. -Hukb6'. Armada. f. Afar. Hukb6ng dagat. Armadijo. mi. Si16; bitag; panyapa'k. Armnar. a. Sandataihan; paalrnasan. 1 n. Miakina&; ma'ayos. r. Magsandata. 1 Maghanda'; rnaggaya'k. Armonia. f. Nius. Pagkakasaliw, 6 pagkakaayonayong mahusay ng tingig ng isAng tugtugin. 11fig. Pagkakaayos at pagkakaakma' ng mga bagay. II PagKakasund6'; pagkakaibigan. Artnonioso, sa. adj. Matun6g; matinis; rnalambinfg. Aroma. f. Bang6; kabanguhan. Aromitico, ca. adj. Maba.. Arpa. f. Alpai. Arp6n. m. Salap~ng. Arquear. a. Hubugin; hutukin; balantukin. Arqueo. nm. Paghubog; paghutok. Arrabal. m. Nayon; 6' bayan. Arraigar. n. Magugait. jr Manahansa isang poo'k, at mnagkaroo'n do6n ng inga pagaafi. Arralar. n. Dumallang.. ArranCar. a. Bunutin; hugutin; labnutin; alisling bigla'. ~r Mabunot; mabuwaiI. Arrastrado, da. adj. Kinakaladka'd. Hanipaslupai; hira'p na hirip ang Pamnumuhay, Arrastrar. a. Ka'ladkarln; hilahin sa lupa'. n. y r. Umusad; gumapang. Arrastre. mi. Paghila. Arrear. a. Itab6y; iabo'y ang mnga hayop upa'ng lumakad. Arrebatado, da. adj. Bigla'; gahasa'; mabili's; matulin. Arrebatar. a. Agawin; dagitin;, kuning bigla' ang anoman; nakawin. r. lYagalab sa galit. Arrebatifla. f. Pangangagaw; pakikipangagaw; o pagaagawain. Arreclar. n. Lumaka's; 6 lumubha'ng unti'unt'i ang anomain, gaya ng ulan, hangin, lagnaft. r. Lumak~is ang katawain. Arredrar. a. Paurungin; pa. 'balikinf T'lkutin. Hj r. Magbalik; mnatakot. Arreglar. a. Husayin; ayusin. j~Itunto'n; iturnpak. r. Umayon; makipagkasund6'. Arreglo. m. HusaIy; ayos; kahusayan.f fain. Pinagkcasundu'an. Arremangar. a. Lilisin ang bar6 6 salawMi1 Page 43 ARRO ARTE Arremeter. a. Dumaluhong; Arrogancia. f. Kataasain; kahumandulong. Ji Lumusob; suma- palaluan; kapangahasan. lakay na bigla. Arrogante. adj. MapagmaArrendar. a. Magpabuwis; taas; palal6; hamb6g. j! Mataipaarindai; 6 ipaupa ang anomang pang; malakas; makisig. pagaari. |i Mamuwisan; utnarenda; Arrogar. a. Angkinin; artin 6 umupa ng lupa 6 bahay. ang sa ibAng katungkulan 6 kaArrepentimiento. mn. Pagsi- pangyarihan.!1 r. Ulnangkfn; O sisi. gumagai ng sa ibi. Atepentirse. r. Magsisi. i Magbago ng akala. Arrestar. a. Ibilanggo; piitin ang sinoniln. g r. Magpatuloy; o mangahas sa anotnang gawang lubhang mahirap. Arresto. mn. Pagkabilangg; o pagpift; paghuli; pagdakip. Arrtba. adv. 1. ltaas; sa itaais. Arribar. n. Dumoong; sumadsad. ii Dumating; suniapit sa isang pook Arribo. in. Pagdating. |i Pagda6ng; pagsadsad. Arriesgar. a. Isapanganib; ipangahas; ipagsapalaran. j1 r. Sumapanganib; manahlias; magsapalaran. Arrimar. a. Ilapit; isiping; idaiti. ii r Lumapit; snakisama; makipisan. Arrimo. m. Paglalapit; paglalagom. i Paagampdaisd'd \q-: Decqracibn. f. PamutlFrA, P~palniamti* 1 GayAk; 6 kagatkahi ',- btcorar. a. Palimutilhfirycin; parikitin ang';itt ing bagay,- po6k. Isaufti6'l kbi, safkn. t Decoro. m. Puri; tEr tag;i sa kanino man': i4(amahalan, 1| Kalinisan; kabitf^T' kahinffian. ift Decrecer. n,. mdfl, lumift. D<6ptf6, t'~,adj. Matanda; uliin...... Deorlpitud. f. Katandiang lubha; pagkihukluban; pagkiulianin. T DecrI i. a. Magpasiyd ang pun6 6 mag may kapangya; rihan. Decrto^^ r Pasiya ha hari, pun6, huk6i; at ibd pa. Dechado. m. Parisin; huwaran. j1 fig. UlirAn; 6 halimbawa ng kabutihan 6 kasam.an. Dedal. m. Didal. Dedicaci6n. f. Pagaa!ay; paghahatd6g. pgpintuh6; pagpaparangl De aicar a. lalay; ihand6g. RIflghand6g; magalay. 11 lukol; iai; italagi. Ij Parangtlin; papui'an. if r., Mukol; iAtungk61; ajgtmAn'n. >'. Dedo. C'm':j'jPf I 1 pulgar. c;Ii,alakc. lI indice. Hintutur6. I de corazonD;Idt6; panggitna. 11 anular. Paldsingsingan. 1f aurit-. lar 6, netV ue. Kalingkingab,,Deddicil6n. f. Pagbawas;; pag.;,dgsl 'lPaghinuhA; paghul1,i a.educlr. a. Hinuhain; hus uin. 11 fig. Awasin; bawasin, [ r. Mdhinuha; mahul6. f[ Mabawas; maaws., Defecto. m. Kakulangia,; ka. sir*n; kamallan. Defectueso, sa adj. KUlag sira; mali. Defender. a, lpagtangg6l^ ipagsanggalngl i p a g a d y. Tangkilikin; ampunin; kupkupin, H r, Magtangg611 magsanggaling. Defensa. f, Pagtatnggl6i pag. Page 112 DEGO - Il2 - DELA sasanggaling; tangkakal. 1 Panglaban sa anomang sakuna. i Tulong; 'amp6n; tangkilik., Defensor, ra. s. y adj. Tagapagtanggol; tagapagtanglilik. Deferlr. n. Umayon; kunampi; makiisai sa pasiya ng iba. Definicl6n. f. Pagsasiysaiy; 6 pagpapaliwanag. I Pagpapasiya sa ising dlinfangan, usap 6 pagtatalo. Definir. a. Saysayin; 6 pagpaliwanagan ang kabagayan at kahulugain ng anomin. 11 Hinuhain; 6 pagpasiyahan ang alinmdng may pagaalinlangaa., Deformar. a. Papangitin; pasamifn ang hitsura. Deforme. adj. PPangit; masama ang hitsura 6 ayos. Deformldad. f. Kapangitan; kasamaan ng ayos 6 hitsura. Defraudar. a. Gagahin; angkinin; 6 ariin ang n;iuukol sa iba. |I Dayiin. 1| Sayangin; 6 mnwaling kabuluhan ang anomang bagay. I fig. Guluhin; alisin; pawlin. Defuera. adv. 1. Sa labls. Defunci6n. f. Kamitayan. l Pagkamatiy. Degollaci6n. f. Pagpupagot ng ulo. Degoilar a. Pugutan ng ulo. l Gilitain ng itjg ang hayop.! fig. Sirain; iguh6. ' Degradaci6n. f. Pagaalis sa isang tao ng karangalan. kapurihan 6 katungkulan. 11 Pagkaabai; pagkaduhagi. Degradar. a Alisan ang sinom.in ng karangalan 6 katungkulan. t Siraan ng puri; duhagihin.il r. Magpakababa. DegiUelo. m. Pagpugot ng ulo. Degustaci6n. f. Pagtikim ng pagkain, upang inataya kung lut6 6 hindi. Deldad. 1. Pagkadios, 6 kadiusan. Ii fig. Diwata; babaing pagkagandaganda. Dejaci6n. f. Pagiiwan; pagpapabaya. Dejadez. f. Kapabaya.an; katamaran. Dejado, da. f. Pabaya; tamad. Dejar. a. Iwan; pabayaao; lisanin; bitiwan. 11 Ligtaan; alisn; huwag gawfn. IIpahintulot; ipaubaya.. t Magtubo; Inakinabang. II Panawan. I1 Itagubilin; ipagkatiwali. 11 Magpamana. 11 r. Magpabaya; manglupaypay. DelaCi6a f. Pagsusumb6ng; 6 pagdedenunsia. Delante. adv. 1. Unahin; harAp.-Jj adv. t. Uni. (1 adv. m. Sa harap. Delantera. f. Harapin; unahan. Page 113 -,DELI -"13... E DENA Del~atar. a. Isumb6ng;, idenunsia. De'lator, ra. s. y adj. Aug nagsumb6ng. Delegact6n. f. Pagpapakatawain; pagpapasug6. Delegado. M. Ki ata n; sug6. Delegar. a. Pakatawdn; pa. sug6. UJ Katawanfn; isug6. Deleltar. a. Magbig~iy tuwa^; mnagbig~1y lug6d,' ligaya, sar~p 6 lasa. r. Matuwa&; rnalug6d; nasiy ahn. Delelte. m. Tuwi; lugMd; iigaya; alfw; sar~ip; lasa. Deletrear. a. Bigkasfng isA1 itsd ang bawh't titik 6' letra at pantfg 6 sflaba; deletrahfn. Deletreo, m. Pagde'deletrei; 6 pagbigk~is na, isdis~i ng baw.'t titik 6 pantfg. Deleznable. adj. Maduk's. Delgaldez. f. Nipfs; irnpfs; kanipisin. IIKapayatdn. Delgado., da. adj. Pay~lt; yay~t. IfManipfs. II fig. Matalas; matalino. Dellberacl~n. f.- Pagninilay.; pagdi'dill. IIPagpapasiyi. Delibemrar n. Magkur6kur6; rmagwariwari; magisipisip. $j a. Magpasiyd ng anomin, pagkatapos makipagnilay. If Pagtalunan. Dellcadez, f. Kahfinian; ka. payatdn; kawa1lin nig Iakis. Delicadeza. f. K'alambut~in;, kat~im'san. j Kapinuhan; kari.. kitan. 11 Katalasan np; isip. II fig. Pagkcamaramdamin. Deficado,, da. adj. Masarip;, matamfs. IIMalamb6t, jf Malub~iy; maam6. IfMagandd; marikft. J Manipis; mahinhi; pay~it. ff fig. Matalino; matalas aug isip. Pihikan; maselang; nmaramdamin. DeticiaL. f. Ligaya; tuw'a; Iug6d; aliw. Delicioso, sa. adj. Kaayaaya; kaaliwaliw. If Masayd. Delinquente. adj. Ang nagkasala; 6 ang gumnawa nig ka.. salanan. Delinquir. ni. Magkasala;, 6 sumuw~y sa' kautusdn. Deliqulo. m. Pagkdhilo; pag. kalupayp~iy; paghihimat~iy. Delirante. adj. Hibduig.. Delimrar a. " Mahibdng; ma.. gu!6 ang isip dlahil sa sakft 6 mahigoft na, nas~t. Delirlo. m. Pagkahibdng; pag_ kdligalig kasalanan. Delito. m. Sala; kslnn Demanda. f. 'Luhog;, dafng; kahingian; kahilingan. fJLim6s. UTan6ng. If Pagtatangg6l. ffFor. Sakdo; ~hab~id Demnandatdo. m. Ang n~$sa_ sakdil; 6 nihahabla'. Deinandante. s. y adj. Ang nagsasakddl; 6 naghahablil. '5 Page 114 - 114 - N DENT Detnandar, a. Huming'i; dumnating;, lurnuhog; surnam6. For., Magsakda'l; 6' maghablai. Tu.. riiano'ng.I Demits. adv. mn. Buko'd; tangl I. adj. Kung, kalakip ng mgra articulolg, /0, Ia, los, lats, ang kahulugain ay aug ib4. Denmasia. f. Kalabisa'n. Kasamna'an; sala. Ii Kapang ihasan. IKalapastanganian. Demasiado, cia. aclj. y adv. m. Malabis; malubha'. Demencla. f. K:&ululain; kasiraain ng -isip. Dementar.o a. Ulullin. r. Maulo'l; rnabaliw. Demente. adj. U161l; bali~w; Siras ang isp Demoler. a. rSirain; -wasagin;' gib'f-n; iguh6. IIr. Gumuih6; imagiba; mawasag. DemolicI6n. f. loagsirat; paggigiba-; pagwasagr; paggub6., Demonlo. im. Demnonio. Demora. f.' Kaliwagan; kaIuwatain; kalaunan. 11 Pagkabalam. Demorar. ti. Magia6n; mag1uwait; magtag~l sa is~ing poodk. a. IBalamin; pagluwatfn. Demnostracl~n. f. Pagpapatunay. 11Pagpa'pakilala; pagpapaliwanag.' DeMnostrar. a. Ipak-ilala; 6' patotohanan nug nmliwanag ang anoiman. I1 pahayag; ipakita; 6' isaysaiy ang katotohanan' Demudar. a. Baguhin; ibahiri; papangitin. j.r. Magiba'; mabago. Denegaci6n. f. Pagtan~ggi'; pagayiw hindi pagkakalo'b ngr hinihingi., Denegar. a. Itanggi; huwadg ipagkaloo'b -ang anomdn. Denegrecer. a. Padilirnin; palabiiiin; paititnin... Denigraci6n. f. Kasiria'ng puri; upasa~ai. 11Paninith~ng, puri; pagupasala'. Denigrar. a. Maniraing purn; urnupasalah; lumait. 1,1 r. Masiraiang puri. 1Maglaitain. Denigrativo, va. adj. Nakasisira'ng puni; nakad'upasala'. Denodado, cia. adj. Matapang; pangaha's. Denomlnaci6n. f. Ngalan; parnigait; tawag; kansaig. Denominar. a. Ngalanan; pamagatan; tawagin'; bansaga'n. Denostar. a. Laitin; alipusta'in; palibhasa'in. ff -r. Maglaitain. Denotar. a. Ituro6; saysayin; ipahayag. Densidad. f. Kasinsinain; kalimitan. Ii fig. Kadilimain; kaguluhiin. Denso,9 Sa. adj. Masinsin; malimit. If. fig. Siksik. Dentadura. f. Ngipin; kati. punan ng ngipin. 4 Page 115 DEPO DEPO ~-1' IDE i DERI Dentar. a. Lagyath ng n1gipin; 6' ngipinan. 11 n. Tubu'an ng ngipin; 6 muagk-an,&iPin.Pangan~talii; pan ggigigil. Dentera. f. Ngil6'; 6' panqingi16' ng ngipin. 1II fig. Kainggi-. tan. Dentici6n. f. Pagtub6 ng, ngipin. D entista. adj. y s. Manggagamot ng ngipin. Dentro. a(1v. 1. 6' t. Sa loo'b. I1 A dentro. Pum'asok; magtul6y. Dentudo, da. adj. Ang may ngiping sungkisungki. Dernuedo. m. Tapang;,sighia; daha's. Denuesto. nm. Lait; ftunga. yaw-, palibhas'; alipust't Denurcila. f. Pagbabalitia; pagbibigaiy, adim. IIFor. Pagsusumb69g; 6' pagdedenunsia. Denunclar. a. lbalita'; ipahayag ang anomain; hurnukua. F'or. Isuinbo'ng;- 6 idernunsia. Depen-der. n. Maisako'p; masa~kliw; niaukol. Deplorable. adlj. K~asaikitsaikI.it;,kalunioslunos; k ahIia mbfi hamb"Al. Deplorar. a. Daindaming laIbis; mnaawa'; 6' mahabaig sa kanino man. 11r. Magdamiddam n& labis. Deponer. a. Iwan; lisanin; itakuwfl ang anomind. 11Alisain ngt12 katungkulan 6 karangalan. Fotr. Magsaysdy,; rnagp.ahayag; mag. deklarasio'n. Deportacl6n. f. Tapunadn, 6 dcsti-erro. j 'Pagpapatapon; 6o'pagdedestierro. Deportar. a. Itspon ang may sala sa ilxngy lugi1af; idistierro. Deporte.' m.l Paglifibaing; pag- - aaliw. Depositar. a. Ilagak; ihabili; i tag6.!I pagkatiwala'. Dep6slto. m. Ang bagay in ini lagvk 6' inihabilin?.1 Tagilian; tinggalan; imbakan. 1]For. Lagak. Paghahabilin. Depravar. a. Sirniin; guluhifn; Pasama'in ang anorm'in. r. Sumama. Deprecaci6n. f. 1)alangin; luhog; hing&i. Deprecar. a. Duimaangin; lumuhog,; humingi. Depurar. a. L inisin; dalisayin. Der'echa. f. Katu4 in kanan; gawing kanan. Derecho, cha. adj. Tuwfd; tmatuwi'd. 11Ang nakahardip sa kanan; 6 nasa gawing, kanan. f m. Katuwi ran. 11Karapatain. Katarungadn. L1 agiuamatuwid. Buwis na ibinabayacl sa mnga kalakal, pagkain, mgra tao 6 lupat. Derivar. a. Maugaclaing; magrbuhat; O' maagmula, ang anonman. Page 116 DERR Delrogaclfn. f. Pagpawi;, pag. lipo!; pagpapawaling halaga'. Derogar. a. Pawiii; lipulin; pawal~ng haiagad ang isadng ugali 6 kautusdn. Derramar. a. Ibuhos; ibub6. Ibudbo'd; isabog. 1i fig Ihayadg; ilatha1li; ilaganap ang anoma'tig bai~ jr. Mabuhos; m'ibub6. ~ Umagos. Derredor. in. Palibot;, 6 pa. libid ng anomadn. llAI 6' en r rredor. M. adv. Sa palibid; sa palibot. Derretir. a. Tunawin; lusa-. win. ff fig. Ubusin; -gugulin atng salapit, yaman, atbp. 1f r. Matunaw; magka'hiwalay. Derribar. a. Igiba' 1 Ihapay; ilagp~ik sa lupat ang' bahay 6 u sa~l. f Tibagin ang bat' A pa. der. IflIugrniok ang sinomam f r. Magiba'; gurnubh. [' Mahapay; rnalugmn6k. Derribo. m. Paggigiba; pag-' titibaig. If Pagputol, ng kahoy sa bund6k. Derrocar. a. lbulid; ibulusok; itulak ang sinomdn buhat sa isadng matai.s na luga'iiI. f Igiba'; ilagp~ik sa Iupa' ang isadng bahay. Derrota. f. Tumpab in, 6 tiitiguhin ng is~ing da6ng sa kan.. ydng paglayag. 1) Dadin 6 landa's 1t Pagkaisupil; pagka'dafg; pagkd. talo. 6-. DESA Derrotar. a. MAI.ay6 ang sa - saky~n sa kany~ing tumnpahin. IfSupilin; daigfn; talunin. fI r. Masupil; matalo. Desabrido, cda.,adj. Ma'tabadng; masam& ang lasa. Desacatar. a. Mawalin na.galang; lurnapastangan sa is~ing puno. Desacato. mn Kawaldn nf! ga - lang; paglapastangan sa isadng pu-,,n~ng kinikilala. Desacertar. n. Mamnali'; huwag inatumpadk; liuwadg turnaniii. Desacierto. m. Pagkakainali; hind'i pagk-atuminpk. Desacobardar. a. Patapanigin; palakasin ang loo'b. Desacomodar. a. Alisdn ng~ ikinabubuhay. jjAlislin sa kinadpa. pasukan. 11r. Mlawalain ng ikinabubuihay;, 6 uinalis sa kinadpapasukan. Desacompaflar. a. Hiwalavadn; layiian; huwadg saniahan. Desacordar. a. IDistimnplahiin ang instrumento 6 panu~t6g. Huwaig imikatong 6' mazkatunog ng iba. fi r. Huwdg inagka'ayos ang maa tuno'g 6' tugtugin. Mdlinmutan; huwag ma'alaala. Desacreditar. a. Sira~an ng puni; pula'an; pintasan. ff r. Masi. raan ng puri; inawaldn ng halaga' ang anonmm. Desacuerdo. in. Pagkaka Page 117 I DESA DESA DES17A DESA laban; 6 d'i pagkakaayon sa mga pagpapasiyd. qj Kamallan; 6 di katumpak~in. IDesadormecer. a. Pukawin; gisingin. 11 fig. Paramdamina; 6 alisin ang pamarnanhid ng katawadn. Desadornar. a. Alisin ng parnuti 6 gayadk ang anotmfin. Desadorno. in. Kawaldan ng rpamuti 6 gaylk. Desadvertir. a. Huwag mnli. tmalayan; huwaig mnahalata'; huwig tnapansin. Desafiar. a. Hatinunin. r. Maghamunin. Desaflo. m. Hamon; 6 paghamon. 11 Pakikipaglaban; patkikipagtunggall. Desafortuniado,, da. ad'j. XWalIng palad; kulang palad. Desagarrar. a. fain. B'itiwan; kalagin; pawala'n alpasa'n; palaya'in. Desagradabic. adj. Nakayavamnot; nak-imumuh'i; nakagagalit. 1j Masakldp. Desagradar. n. M1ayam6t; mnagalit; marnuhi; sumania ang lo6b.. r. Magkayarnutln; magkasanka'an ng lo6b. I Desagradecer. a. Huwig gumantfng pala'; huwzig kumilala utang na Io'b. Desagradecido, da. a d j., W~ala~ng utang na Io6b; pallarnara; waling turing. Doesagrd.,Sama' ng lo'b;' 6 sukal ng Io6b. 11 Siman&ot. Desagregar. a. -Ibuk6d; ihiwalady; kuwAg isama. Desaguadero. M. Pabaiuwing; paagusan; paddaluyan ng tubig. Desaguar. a. Liinasin; itaPon, 6 alisin ang tubig. Desaglel. Paglit-ais;, 6 pagaalls ng tubig. Desahogado, da. adj. Walang hiya'; pus6ng; palamara. Aliwalas. 11 Maginhawa; maluwig sa pagkabuhay. Desahogar, a. lPag-aanin; paIuwagfn ang tagiLY ng sinomdn. Paginhawahin ang lo6b. II pahayag sa iba' ang damidarnin 6' sukal ng lo6b nig sinomin. Des-ahogo. nin. G~inhawa sa hirap, pagod 6 pighatil. 'I Pagpapaluwing;, pagpapakalat. 11 Kaginhawahan; kaluwagain sa pag[kabuhay. Desahuctar. a.- Alisin ng pagasa ang sinoinan sa-, pagkakamfit ng kanying~hinahanga'd. Mawalin nig pagasa ang mang. gagatmot sa paggaling M~ ising may sakit. 11 Paalisin ang nanguDepairar. sa.in Hahay.n a nupahrar sa. islnlahay.in waling halag4i. 11 lIktbava'an; huwag kalingaiin. Page 118 DESA - 18 -- DESA Desaire.. Paghalay; pag- I pfipawalang halagd. [ Kawalan ng: kisig 6 ganda. ' Desalabar. a. Libakin; pulaan; pintasan. Desalar. a. Alisan ng pakpaik, l-Alisan ng asfn. Desalentar. a. Inisin; huwag pahingahin. I! fig. Takutin; pahinain ang loob. Desaliento. im.. Panghihini ng loob. 11 Kakulangain ng lakas. l Pagkainis. Desalivar. a. Lumura; mnaglawaiy. Desalmado, da. adj. Tampalasan; walang budhi; walang kdluluwa., Desalojar. a. Palayasin; paalisfn sa tindtabanang bahay ang sinonian. 1( n. Lumayas; umalis na kusa sa tahanan. Desalterar. a. Patahimnikin; payapaiin ang kaguluhan. Desalumbrado, da, ad j. Pinagdidiliman; walang bait. Desamar. a. Huwag ibigin; talikkdan, 6 limutin ang dating paggiliw., Desamarrar. a. Kalagan; alisain ng tali; bitiwan. Desamistarse. r. Makipagkagalft. jj. Magkagalit; magkasira.ang magkaibigan. Desamparar. a. Pabayaan; iwan; huwaig kupkupin. Ij Tam puhdn. j1 Umalfs sa ising po6k. Desamparo. m. Pagpapabaya; di pagkukupk6p. DeSandar. a. Bumalik; lakaring muli ang daing nalakad na. Desanlmar. a. Takutin; pahinain- ang lo6b. r. M r anghina ang lo6b; maduwag. Desinimo. n. Kahinaan ng loob; kaduwagdn. Desanudar. a. Kalagin ang buh6l..Desapacible. adj. Nafayayao6t; nakamumuhi; nakasusukal ng loob.; f Masaklap. Desaparecer. a. Itago; ilingid na bigla ang anoman. 1i n. Maitag6; mawala; maparam na bigla sa paningin. Desaparici6n. f. Pagkatago; pagkawalia; pagkaparam na higla sa paningin. Desapasionar. a. Pawiin ang pagkagiliw ng lo6b sa anoman. Desapiadado, da. adj. Malupit; walang awa. Desaplicaci6n. f. K awalan ng pagsisikap sa anomang gawa. Desaplicado, da. adj. Ang mapagpabaya sa pagaaral. ji Ang walang sikap sa paggawa. Desaprender. a Limuti.n ang pinagaralan. 1 r.:Maliniutai ang pinagaralan. Desapretar. a. Lu\yagan; lu Page 119 DE s A - I I 9 - DESA -119- O..DESB ba'yain; alisain ng higpit. r. LumuWaig. Desaprobar. a.- Pintasan; huwaig pagtibayin. 1 Ihulog ang nagsusulit. Desarmar. a. Alisan, 6 samsaman ng sandata. 1i Tan'ggalin ang m~a sangk~ip ng anoma'n. Desarralgar., a. Bunutin ng sapil sa ug'at ang. puti n6 ng kahoy 6 halaman, 1 Pawi'ing ganaip ang anomang hilig.na masama. Desarreglado,~ da. adj. Ang waIang ayos, sa anomain. II fig. Walang husay; magul6". Desarrollar. a. Ikadka'd; iladlaid; ilatag. 11r. Lumago; yumabong.- II Lumuso'g; Jurnakif. Desarrugar. a. Banatin; iu-_ nat; alisin ang kubo't. Desaseo. m. 'Kawalin' ng ayos; karumh~in;, kasalaula'an. Desasir. a. Bitiwan.'I Bakbakfn. Desasoseg-ar. a. Bagabagin; balisahin.l t. Mabtagabag; m-abalisa; maligalig. Desasosiego. m. Balisa; bagabag; kabalisahain; kaligaligan. Desastre., m. Sakuna'; 6 kasakunhian'; kasaliwhan'g palad., Desatar. a. Ka~lagifn; kalasin" huw~g talian. Desatencifn. f-T. Ka'walain ng kalin h. II kawalhn n'g' ala'ng. 1 Pagkaliba'ng. Detvsatender. a. Pabay4,a~n-; huwaig kalin a'n..1) Huwiig pakimatyagain; huwaig pansinfn. fj Huwaig igalarig ang smnoma'n. Desatento., ta. adj. Wlankin pakikimatyadg; walAng k-alinga'. Wa1a'ng galang. Desatinado, da. adj, Buhalha'l; waking ayos:.1 Tulfig; tulingaig. Desatino. m. Kabuhalhaldn; katulig-1in. 11Kaululafin. Desatraer. a. Ilay6'; ihiwakiy ang isanfg bagmiy 'sa iba". Desautorizar.~ a. Alisadn ng kapangyarihan. 11Pawal~ng halagi, ang anomadn. Desavenirse. r. Magkaalit; magkasira'; hind'i magkasund6. Desayunarse. r. Ma'gagahan; 6 kumain ng agahan; nmAgalm'usail. Desayuno. tn. Ag'ahan; "almusmil. 1 Pagziagahan;' paga'almusa. Desaz6n;. f. Katabangain; kawalmin ng lasa.- 11 fig Sukal ng lofb; dalamhati. Desazonar. a. Alisa~n ng lasa ang pagykain. fig. Pasukalin. ang9 loo'b; galitin. Desbaratar. a. Siri~n; gib~in; lansagfn. 1f,Mi/. 'Gulu'hin', sir~in iang hanaiy' ng kaaway. jj Sira~in ang kayarnanan. Desbastar. a. Tapyasan; buguwasaff. / Page 120 DESC I:7 - DESC Desbaste. mn. Buguwa's; tap. yis. Desbordar. Ra. -Uiapaw; iumagap. Desbravar. a. Paamui~n. Palubayin; 6' pahupa'in ang galit 6 tapang. ff n. Maglubaiy; maglubdg ang galit. Descabalgar. ni. Uinibis; bumaba' sa kabayo, 6' sa alinimang hayop na kinasasaky~ln. Descabezar. a. Pugutan; O' putlin ang ulo. Descaecer. ni. Mabawasan; 6 inanghinai ng untiunti ang kataw~in, kapangyarihan, kayamanan, at iba' pa. Descaecimlento. mn. Pangangayayat; panghihinai; panglulupaypaiy. Descaizar. a. Alisain rig sapin' ang pa~i.1 r. Magali's ng sapi'n sa paai. Descaizo, za. adj. XWalang sapfn ang pazi. Descaminar. a. fligdiw; ifii hlis sa dai'n. fig. Ilayo6; 6" ial'i ang sinoindn sa mabuting akala', na ibuyo6 sa hind'i dapat. II r. Malig~lw. Descarnisado, da. adj. Hubaid; wala'ng bar6. Ipinangs isiphv~y6 s-a totoo'ng dukha-. Descamnpado,, da. adj. Aliw~alas; wakling sukal. Descansadero. in. Lugdl na pinagpapahingah~ln; pahingahani. Descansado, da. adj. Na'-. papahinga; n~lpapahingahi'y; panatag; tiwasaiy. Descansar. n. Mi\gpahinga'; inagpahingalady; turn-igil. jjfig. Maparam ng kaunt'i ang inga kahirapan. f1 Matulog.!I Huinilig. Descanso. mn. Pagpapahinga; pagpapahingahly. Kapahingah~ln; katiwasayain; kaginhiawahan. Descarado, da. adj. Pusong; tainpalasan; pangahaks; di' nahihi'ya at waling galang -na mangusap at gumnawai ng hindil dapat. Descarga. f. Pagiibis; pagaalf's, 6 pagbabawas ng kalgA 6 lulan. 11 Pagpapaputo'k; 6 pagpalfs nig kargai sa niga, sandatang ap6y. Descargaro. a. Ibsiln. J[ Alisain; 6 bawasan nig kalga' 6 lulan. IPaputukin ang mlga sandatangf apoy. If Kunin, 6' alisa~n ng karga' ang barul, 'at ibad pa. ilr. Magbiti'w; 6' iwan ang hawak na katungkulan. Descarnador. in. Pangali'S ng lamnan; kudkuran; kayurain. Descarnar. a. Magiimay;, inagalis ng lainain. f1 Kudkurin; kayurin. 1f r. Mangayayat. Descaro. M. Kawahin rig hiya&; kapusungan. ft KapangahaIsan; kawalgn ng galang. Page 121 DESC-12 - DESC DAescarriar. a. Isinsaiy; 6 ilihis sa daadn angr sinotman.j r. Mahiwalaiy ang isaing tao sa kanyadng tn~a kasamrahaii.. j1 fig. Maligaiw; 6 masinsaiy sa katu.. wiran. Descarrilamiento. m Pag-' kalinsaid sa daaing bakal ng trcn 6 trambia. Descarrilar. a. y r. Ilins~id; 6 madlinsa'd sa daaing bakal ang tren 6' trambia. Descarrio, rn. Pagkasinsdy', pagkaligaiw. 11Pagtiwalaig; pagkahiwaliy. * ~Descartar. a. fig. Jtakuwi'l; iwaksi; itapon; huwaig tanggapi'n. Descasaimiento. m, Pagpapawaling halagad sa pagkakasail i5 pagaasawa f1 Paghihiwalily. Descasar. a. Papaghiwalayin ang d'i tunay na magasawa. 1 r. Maghiwahiy ang magasawa. Descascarrar. a. Talupan; upakan; alisi'n ang baliit ng- anorniian. 11 r. Matalupan; 6' rnaalisdn ng balait. Descarpar. a- Alisadn, 6' lini. sin ang balakubak. Descendencla. f. Angkan; Jipi. Descender. n. Burnaba; pu. rnanaog..1Umnagos; 6' umanod. ff Manggaling; inagbuhat sa fisdng pinanggalingan. j1 a.4 lbaba'; ipa' Descendleute. corn. Inape'; [dhi; kainapuihin. Descensoo m. Pagbaba"; pag. panaog. fj figr. Pagk~ibabA sa, katungkulan 60 karangalang tagid'y. Desceftir. a. Kalagin; luwa. gan; 6 alisin ang painigkfs, fj' r. Maa~ls ang pamigkis; 6 makalaig ang tallt. Desciavadore rn. Pangbunot ng pak6, Desclavars a,. Bunutin ang pako6. Tanggalin sa p~agkapak6~ ang anornin. Descolgar. a, Ihugos; 6,O ali. sin sa pagkaka'sabit. jj Tanggalin, 6 alisfn ang rnga pakirnuti sa, kanying kina'sasabitan.I r. Mag. hugos; magdaus6s. Descolmar. a. Kalusin. 11 fig. Bawasan; unt~ian,. 'Descolmillar. a. Bunutin, o bahin ang pangil..Descotorar. a. Papangupa. sin; papusiyawin; paputla'in. JJ r. Mangupas; nmarusiydw. Descolorido, dIa. adj. Maputla'; rnapusiyadw; kupa's. Descoltar. n. Mangibabaw; matangqi; rnaruko'd sa ibd sa, anorndng bagay. Desconmedido, dia. adj. Masaguwa; malabis. l Waling galang; talipandds. Descomedirse. r. Mamaskilng; mawalain ng galang., 16 naog; ilapadg ang anornan. Page 122 i DESC -- 122 - DESC Descomponer. a. Sirain; guluhin ang kahusayan ng ano. main. I Kalagin; tanggalin; lansagin ang anomdng bu. Descomposici6n f. Pagsira; pagkalsg; pagtanggal. f[ Pagsurt; paglitis. 1I Pagkabulok ng bangkay. Desconcertar. a. SirAin, guluhin ang maayos na pagkahandy 6 pagkagawa ng anomdn. l r. Magkaalitalit. |r MagkAsala; magkalinsaid. Desconcordia. f. Pagkakasira; pagkakaalit; di pagkakaayos Desconfiado, da. adj. Walang kaftiwala; walang paniniwal; hindi umaasa. Desconfianza. f. Kawalan ng pagasa, 6 paniniwali; kcawa]an ng pagkakatiwali, 6 kapalagayang lo6b. Desconflar. n. Huwgg maniwala; huwag umasa, Desconfornar. a. HuwAg umayon; huwag makiisd. 1 r. Huwag magkaayon; huwag magkasund6. Desconforme. adj. Hindi kaakmA; hindi kaparis; hindt ayos. f [] Hindi kaayon; hindi kaisd. Desconformidad. f. Pagka. kaibd; dl pagkakdiaris ng da. lawdng bagay. Jj Pagkakalabig; di pagkakdayon ng nmga kalooban 6 pasiyid. Desconocer. a. Huwaig makilala; huwaig malaman; mslimutan. aj Itatuwa; huwdg kilanlin ng sinomain ang anomaing bagay na kanyd. Desconocido, da. adj. Palamara; walang turing. f{ Hindi kilala; hindi aim,. Desconocimiento. m. Kawalang turing; kapalamarahan. (f Kakulangan ng pagkaikilala; kawalan ng pagkakdalanm. Desconsentir. a. Huwag ipahintulot; huwag ipayag; huwdg konsintihin. Desconsolar. a. Hapisin; pagpighatiin. Ij r. Mahapis; magdalamhati. Desconsuelo m. Hapis; pighati; dalanmhati; lumbay. Descontar. a. Bawasin; awasin; 6 alisdn ng isdng gaano ang kabuuang halaga ng anoman. Descontentar. a. Yamutin; pasamafn ang loob. Descontento. m. Sukal ng lo6b; 6 samA ng lo6b. Desconvenir. n. Maibd; 6 huwag umayon sa pasiya. || r. Magkaibi ng pasiya; huwag magkasundo; huwdg magkdabagay. Descorazonar. a. Alisin, 6 kunin ang pus6. II Takutin; sirif in ang lo6b. 1| r. Matakot; manghinh ang kalooban. Descordar. a. Alisan ng Page 123 DESC - I bagting 6' kuwerdas ang alin-,' rn~ing panuxgt6g, 6 instrumento. Descornar. a. Alisan ng:sungay ang hayop. II r. Mabah'an ng sungay. Descorrer. n. Umanod; 6' umnag~os ang anomaing bagay na lus~iw. II Takbuhi'ng mul'i ang na-, takb6 na. Descort~s. adj. Walaing galang; -hindi' rarunong inak~ipagkapuw~ra tao. Descortesla. f. Kawalan rig galang. Bltn;ua Descortezar, a.Batn;pkin; 6' alisa'n ng bala't ang kahoy. r. Mangalukabkaib; 6' mabakbdk ang bala't., Descoser. a. Tastasin angr tah'i rig anomain. jjr. Matlasta's ang tah'i Descre~dito. m. Pagkasira' ng puri; 6' kasira'ang puri. Descreer. a. Huwaig manampalataya; 6' huwaig maniwal~t. Descrestar. a. Pungusan; 6' alisain ng palong. Describir. a. Iguhit; idibuho; 6' ianyo' ang anomanfig ba. gay. jj Ilarawan sa pamnagitan n1g paingungusap ang tao, bagay 6 pangyayari. 11 Isaysaiy; isalaysady; 6 banghayfin ang anoinain. Descrlpei6n. f. Pagguguhit; 6 pagdidibuho rig anomdn. 11 Fag. sasaysady- pagsasalaysaiy. DESD 2 3 - Descubrimiento. m. Paghahayadg; pagtatanyag; pagbubuk~is; pagpapahayag nig natatag4 6' naflilihim. fl Paghanap, 6' pagtukla's ng Iup~Lin. Descubrir. a. Ihayig; itanyaig. 11Buksain; ilitaiw. 1 Matukiasan; matagpuan ang niflilihi~m -6 na'tatag6. jj Abutin ng tingin;, matandiw. 11 Ipahayagr; o6sabihin ang lihim. 1 Tuklasfn ang 'isadng lupai. r. Magalis rig sombrero; magpugay. jf Matukla's. J,Matanyag; mahayaig. Descuento., M. Bawas; pagbabawas; ~gaawas. Descuerno. m. fain. Paghalay; pagayop. Descuidado, da. adj. Pabaya'; w'ala'ng ingat. Desculdar. a. Pabay~ran; hu. wag kalinga'in. Kalingatain; ipagwaling bahala'. r. Magpabaya'. Malingdt. Desculdo. m. Pagkalingdt; kapabay~ian. 11Pagkalimot. Desde. prep. Mu]d"; sap6l; buhat. Desd~n. M. Siphayo6; paghamak; pacgpapawaling halaga'; pangingilag.. Destentado, da. adj. Tipo6; bungi; walifng ngipin. Desdentar. a. Tipian; alisan nig rigipin. r. Matipuaan; Malagasan rig nigipin. Page 124 DESE DESE ~- 1l24 - D DESE D~esdlcha. f. Kakulangadng Palad; kasaliwaang palad. 11Karukhaan; kahirapan ng buhay. Desdlchado, da. adj. Kulang palad; saliwa'ng palad; sawing kapalaran. jjl Dukha'; abas. Desdoblar. a. flatag; iladlatag; nmaladki'd. Descar. Ia. Magnasa'; inognais; magpita; nmaghanga'd DeSeCar. a. Patuyu'iin ang anomadng bagay. 1J r. Matuy6'. Desecativo, va. adj. Pangtuy6o; nakatutuy64. Desechar. a-. Iwakcsi, i'takuliI. 11Pintasadn; pawan haag. fJTanggihain; huwadg tanggapin. Desecho. m. rinagpililan; pi. nintasadn. 'I Ang bagay na di na rnagagamit. 11Labi'; latak. 11 Pula'; Uy~m. Desembarazado., da. adj. Aliwalas; ~'awdn; waW~ng sukal. Desemnbarazar. a. Paaliwalasin; hawanin; alisin ang nakasusukal. Desembarcadero. in. Doo.. ngan; lunsaran. Desembarcar. a. lahon; 6' kunin sa sasakayan ang lulan at daihin sa katihan. fl, n. Urnahcn.ff~2Umibibs, 6 pumanaog sakaeisa karuwahe. Desembarco. in. Pagahon. Desembarque. in. Pag,-aahon n& mga lulan g kalakal. Desembebecerce. r. Pag-. -sauling loo'b; makamalay tao. Desembocadero. in. Wawai; bita's; laibasan sa dagat Desembolsar. a. Ilaba's, kunin ang na sa bulsd. 1fig. Paluwalan;I bayaran. Desembolso. in fige. PagpapaluwaiJ; pagbabayad. Desemboscarse. r. Luinaba's, 6 luinuwaiI sa gubat. Desembravecer. a. Paamiliin- inansuhin. 11 r. Umarno. Desembravecimilentol.. Pagpapaain6 Desembriagar. a.Alislin ang kalasingain. 11r. Maalis ang pagkalango'. Desembrollar. a. famn. Husayin; ayusin;- liwanagin. Deseniejante. adj. MIb'; hindi' katulad. Desemejanza. f Kaibhlian; pagkakaiiba'; di1 pagkzakaitulad. Desempalagar. a. Alisinl ang suyaI. Desenmpapelar. a. Alisain ng balot na papel ang anomnAn. Desemparentado, da. adj. Ulilanug Iubo's; wala~ng kamaganak. Desempeflar. a. Tubusin; 6' kunin ang sangki'. 1,Tubusin sa utang ang si-noman. 11TumnupAi Page 125 DESE! - 125 - DESE gumanap. || r. Maitub6s; 6 maalis sa utang ang sinoman. Desemperezar. n. y r. Magsipag; iwaksi ang katamatan. i a. Pasipagin; alisin ang kataimaran ng isai. Desempobrecer. a. Hanguin sa karukhaan ang kapuwa. ji r. Makaalis sa kahirapan. Desempobrecimiento. m Paghang6; 6 pagkaahon sa karukh aan. Desempolvar. a. Alisan ng alikabok. 1{ r. Maalisan ng alikabok. Desemponzofiar. a. Iligts. 6 gamutin ang sinomin sa natanggip na kamandig. 11 Alisian ng kamandag. Desenamorar. a. Pawiin ang pagibig ng sinoman. t r. Mapawi ang paibig sa isa. Desanastar. a. Alisan ng tagdan 6 puluhan ang sandata 6 bakal. Desencadenar. a. Kalagin ang tanikala; 6 alisin ang kadcna. j| r. Makahagp6s sa kadena. j1 fig. Mapoot; magalit ng labis. Desencajar. a. Tanggalin. 6 alisin sa pagkalapat ang anoman. 1j r. Maalis sa pagkilapat. Desencajonar. a. Hangoin sa kahon; '6 kunin ang nasa lo6b ng kahon. Desencallar. a. ibunsod; 6 alisfn sa pagkasadsid ang sasakyan. Ij r. Mabuns6d; 6 maalis sa pagkasadsad. Desencarcelar. a. Paalpasin; hangbin sa bilangguan. Desencarecer. a. Ipagmurahan; ibabA ang halagai ng anomang bagay na ipinagbibilf. 1[ r. Maimura; mdbabt ang halaga. Desencerrar. a. Hanguiin, 6 kunin sa pagkikulong. B1 Fuksan; pawalin. Desencoger. a. Ilatag; ikadkad; iunat; banatin. jl r. Maalis ang kakimian 6 kadungian. Malatag; mabanat. Desencolar. a. Paknitin; bakbakini ang naididikit sa kola [ r. Mapaknit. Desencolerizar. a. Pawlin ang galit; patahimikin. 1I r. Maalis ang galit; mapayapa. Desencordar. a. Alisain ng bagting 6 kuwerdas ang panugt6g 6 instrumcnto. Desencorvar, a. Tuwirin, 6 unatin ang kibaluktutlin. Desencuadernar. a. Alisin ng balit ang akkit 6 libr6. Desenfadar. a. Pawiin ang galit; patahimikin ang lo6b. j r. Maalis ang galit; mapayapaDesenfrenar. a. Alisan ng preno ang kabayo.. r. Mhilig, 6 miagumon sa bisio at kasamaan. li Magalit na lubhai. Page 126 DESE -1-26- DESE Desenfurecer. a. Palubagin ang galit. ([ r. Lumubag ang kagalitan. Desengafiar. a. lpakilala ang pagkakamali; pagpaalalaha nan. [! Pagsabihan ng tapat. 1 r. Mdkilala ang sariling kamallan. Desengaflo. m. Pagkakilala ng katotohanan. I! Pagsasabi ng tapatan. Desenhornar. a. Hanguin sa hurno ang anomang nilulut6. Desenlazar. a. Kalagin ang sil6. 11 fig. Paghiwalayfn; liwanagan. r1 r. Maghiwalay. Desenlutar. a. Alisan ng luksal 1[ r. Magalfs ng luksa. Desenmascarar. a. Alisan ng takip 6 m4skara. [l r. Magalfs ng maskara. Desenmohecer. a. Linisin; 6 alisan ng amag. 1I r. Maalisdn ng amlag. Desenmudecer. n. Maalfs ang pagkapipi; makapangusap; makapagsalita. Il a. Alisin, 6 gamutin ang kapipihan 6 kautalan. fig. Kumibo; magsaliti. Desenojar, a. Palubagin ang galit ng sinoman. |[ r. Maalfs ang galit. Desenredar. a. Husayin png kagusutan 6 pagkakagul6 ng anomdn. || r.. Mialis sa anomang hirap, sakuna 6 kagipitan. Desensoberbecer. a. Pagpakumbaba'in; pababa"in ang,11.o6b. r. MiagpakumhabA. Desentenderse, r. MagmaAngmaa'ngan; maakunwan'ng hind'i nawawatasan arig anomin. Desenterrara a. Han Om; o hukayin sa pinagbauna'n ang isang, bangka'y o ang rnga, buto'. fig. lpaala'ala ang na ililmutan. Desentristecer. a. Aliwin; pasayahin; pawlin ang lungko't., r. Su'mayi; maallW'.' Desenvainare a. Bunutin, 6 alisin sa, suksukan and espada, balara'w, at ibdo pa. Desen ve h dar. a. Alisin ng -benda o parniekis sa, sugat. Desenvolver. a. lkadka'd; iladla'd, ilatag. 11, fig'. Paliwanagan ma bAgay na, nialab6. ang ano 'ng r. Ma'ladla'd- milatag. JI 'Lumaki; lumqgo; umunlaid; Wm'uI Sog. Deseo. M Nasa'; hanga'd; pita; nais; adhika"'. 11 lbig; 'giliw. De4eo4o,, sa, adj. Anor nagnanasa, o naRhahanga'd ng anoman. "Mapagnasa, mapaeahanqa ap -a gpita. Deserelfto f. Pag"tatanan ng ka'wal 0 subdalo.' Desertar, n. y -r. Lu4 mayas, 6 magtanan ang sundalo. U FiiPabayaan ang usapfn 6 pa 9 -habol. Desensoberbecer. a. Pagpakumbabain; pababain ang loob. Ir. Magpakumbabi. Desentenderse. r Magmadngmaangan; magkunwaring hindi nawawatasan ang anoman. Desenterrar. a. Hanguin; 6 hukayin sa pinagbaunan ang isang, bangkaiy 6 ang mga but6. I fig. Ipaalaala ang nalilimutan. Desentristecer. a. Aliwin; pasayahin; pawiin ang lungk6t. jr. Sumayi; mnaaliw. Desenvainar. a. Bunutin, 6 alisin sa suuksuan ang espada, balaraw, at ibd pa. Desenvendar. a. Alisin ng benda 6 pamigkis sa sugat. Desenvolver. a. Ikadkad; iladlad; ilatag j11. fig Paliwanagan ang anomang bagay na malab6. i r. Malladad; milatag. I Lumaki; lumgo; umunlad; lumus6g. Deseo. m. Nasa; hangad; pita; nais; adhika. 11 Ibig; giliw. Deseoso, sa. adj. Ang nagnanasa, 6 naghahangidc ng anoman. Ii Mapagnasa; mapaghangad; mapagpita. Desercl6n. f. Pagtatanan ng kawal 6 sundalo. Desertar. n. y r. Lumayas, 6 magtanan ang sundalo. j For. Pabayaan ang usapfn 6 paghahabol. i Page 127 DtSF DESF DESH27 DESH De-sertor. mn. Ang sundalo 6o kawal.na nagtanan. De-sesperacl6n. f. Pagpapatiwakai1; kawala'ng ganap ng pag.. asa. jj Galit; po6t. Desesperar. a. Al'isin n16 pagasa ang sinomnan.~ D. Mawaliin 'no pagasa. ~fr. Magpatiwakafl. Magalit; mapoft. Desesttmaci~ft. f.' P agpa,pawalang halaga' ng, anomung' bagay. Desestimar. a. Pawala'ng halagad ang anoian-n jf Tanggihadn; huwdig tanggapin. Desfalcar. a. Kulangan. j Sumirk ng salaping pinainamahakaian. Desfalco. in. Pagkcukulang. 1 Pagsirai ng salapi.. Desfaltecer. a.,. Pangh ina~in; panglanmbutfn aug katawdn. n. Maghiinataiy; manghink-, iangWAt. DesfalleciMiento. in. PanIg. hihinai; panglalata"; panglulupay*~pay. Desfavorecer. a. Iluwdg tulungan; huwadg kupkupfn. HSa. langsangin an g anomadn, at ayu. nan aug kalaban. Desfigurar. a. Papangitin; pasainlin; ibahin ang ayos 6 hitsura. Desfiorecer. n. Malagas aug bulaklik. Desgana. f. Pananabdng sa pagkain'; kawahi'n ng gana. Ij Ka.. waliin nq sipag, siglai 6 n~asa' sa anoma'O'. Desganar. a. Patabangin aug loo'b sa paggaWa ng anomnin. r. Manghinabing sa pagkain; 6 mawalin ng gana. ff fig. Mang-' hinawt -sa ginagawang dati. Dsgastar. a. G;asgasin; sir~aing untiunti ang anomain.j r. Magasga's. Manghina~. Desgaste. in. Paggasgds;. 6 pagkagasgis. 11Panghihin~. Desgobernar. a. Sir~tin, 6 guluhin ang mabuting ayos nig pamaahalaan. Desgoblerno. in. Kagulubhdn; kawal'n.u pa'niaa~ Desgraclal.' f. Sakuna; kaSa'kuna'an; kapahainakadn; kasaliwlh. aug palad. Desgraclad'o, da. adj. Kulang palad; sawing kapalaran; buwi'sit. Desgraciar. a. y In. Sayangin; aksayahfn. jj Mdsayang; ma.aksayd. r. Madpahainak; mdgpanganlyaya'. Desgranar. a. Hiinayfn; Lu.gasfn aug butilnug auominn, gaya ng inais, palay, at ibd, Pa.jfr MalugaS. Deshabitar. a. Iwan, 6 Ii sanin ang tindtahandb. Deshabituar. a. Pawlin ang Page 128 DESH DESI -128 - *gall 6 kinabihasndn.t r. Mapawi, 6: maalis ang kaugalian. ILDeshacer. a. Sira'in; lansafgin. 1 Gasgasin; paliitin. j Pasabugin; patakbuhin ang ising hukb6.-fl Tunawin; lusawin ang anomdn. II Hat'lin; biyakin agid pirasuhin. jj r. Malansadg; masirii. jjfig. Mahapis na lubh'. jjMaa a'sa tingin. Desharrapado, da. adj. Nanglilimahid; gulaigulanft. Desheredar. a. Huwadg papagmuanahin; alisadn ng mana. r. Mawala'n ng mana Desherrar. a. Alisadn ng tani. kala ang bilangg6'. Alisan ng bakal ang paad ng kabayo. Desherru mbrar. a. 'Alisadn ng kalawang ang anorwing bagay. Deshinchar. a. Paimpisfn; alisfn ang Pamamaga'. I] r. Umitnpis; 6, maalis ang pamarnaga& Deshojar. a. Alisadn ng dahon ang anerndn. 1 r. Malagas ang Idabon. Deshonestidad. f. Kahala. yan; kalibugan. Deshonesto, ta. adj. Mahalay; malibog. Deshonor. m. Kasira~an ng puri; ka'palibhasiian; uyaim; siphay6. Deshonra. f. Kasiraiang pun; siphay6. 11 Paininirling puri. Deshonrar. a. Sir~hang purl' Sumiphay6; lumait. 11Maniritng puri. 1Gahisin, pilitin ang ising babae. fj r. Masira'ang puni. Deshora..f. W-alIk sa oras; alangdn sa, oras. Deshuesar. a. Alisa~n ng but6' ang anomain. Deshumedecer. a. Patuyfiin;, alisfn ang pagkabaSaibasa'. Desidia. f. Katamaran; ka~pabaya'an. Desidioso, sa. adj., Tamiid, pabayi. Deslerto,, tat. adj. Walang tumataha'n. 11M. Iladng; parang. Designar. a. lukol; itaAn; itakda; italaga'. fj isipin; balakin; akakauin. Designlo. m. Isip; akala',; bana ta'; balak; nash; panukala'. Desiguall. adj. Iba"; hindi pa. ris; hind'i tulad. [j Bakobak6; hin. di pantaiy; hind'i patag. 1 fig. Sdlawahang lo6b. Desigualdad. f. Pagkakaiba;, hindit pagkakaparis. 11 Kabaku'ian; hind'i kapatagan. fl Pagsasalawahang 1o0b. I1 Katangian; pagkakata ngi. Desimaginaro a. Pawiin sa alaala. j1 r. Mapawi sa alaala. Desinencla. f. Gram. Pangdulo. Desinter6s. in, KawalAng irnbdt; kawaling nasia sa pilak. I Page 129 .DESL - I29 - DESM Desinteresado, da. adj. Wal~abg imb6t; wala'ng nasa, sa pilak. Desistir. n. lurong; 6' huwaig itulyan anom~ng bant& 6 akala'. Desjugar. a. Pig'ifn; kunin ang kata's ng anomain. Desleal. adj. H-indi' tapdit; Deslealtad. f. Kaliltiha ka-, walin ng pagtatapait. Desleir. a. Lusawin; k-anawfn; 6' ihal6 ang anomadn sa tubig, alak, at ibai pa. r. Malusaw; rnakanadw. Deslenguar. a. Alisain, 6 putladn n'g dilii. 11r. Mawaladn ng hiya'. Desligar. a. Kalagin; alisin ang 'tall. DeslIz. rn. Pagkaidulas; pag.. kadupilas; pagkabis6. f1 fig. PagDeslizar. n. Ma'dulas; madu.' pilas. 1i fig. Mamali'; 6 mnadup'Ila sa, pananalita 6 paggawa' ng ano.. man. f1 r. MaduhiS; nmagdauso's. ~ Hunmagp6s. Deslucir. a. Alisin ang kin. t~ib 6 ningning; mansah~n. ff ig Sira'ang puri. ff r. Masiraian ng puri. Deslumzbrar. a. Makasilaw ng paningin ang mnalabis na ii-_ wanag. 11 r. Masilaw. Deslustrar.. a. Alisi'n ang ningnfng- 6 kinang; papusiyawvin. iffig. Sirm~ang pun. Desmamnar. a. Awatin sa SUSO. Desmayar. a. Makahik)o. jjn. fig. Matakot; maduw~lg. f1 r. Mahi-lo. 11Mahap6. 11Malupaypaiy. Desmayo. m. Hilo, 6 pag.. kahilo; pagkahap6; pagkalupay.. Pday. Desmelenar. a. Ilugay ang buh6k. Desmeznbrar. Putlin~, 6 IhN. wvalady ang alinmadng bahagi 6 sangkadp ng katawadn. ff fig. Ihi.waldy, 6' hatiin ang isadng bagay sa kasama. Desmemoriado, da. adj. Malilimutin. Deswemnoriarse. r. Makalimot; huw"i mdalaala. Desnuentir. a. Pasinungali. njan; suwatdn ang sinomadn. 11 r. masinungalingan; mabuIa'anan. Desmenuzar., a. Liitadn; munlayfn; durugin; hi'mayin;gayn Desmerecer. a. Huwdg nah.. (dapat. tn. Mawala'n ng halagd. fiMasiraang pun. Desmoralizar. a. -Sirkin ang imabubuting kaugalian. Desnioronar. a. Sira'in;, gibifn; tib~agin ng unti'unti! ang aioma'n. ff r. Masirak; magibi.-f Matibag; m'aagnis. 17 Page 130 DE) - I30 — DESP Desnarigar. a. Alisan ng ilng. Desnudar. a. Hubarin; alisin ng suut na damft ang sinoman. (I fig. Alisan ng balot 6 palimuti ang anoman. Jl r. Maghubad. Desnudez. f. Kahubarin. f Karukhaan; karalitatan. Desnudo, da. adj. Hubad; hub6; walang sudt na damit. { Ang marumi at gulagulanft. || Walang balot 6 pamuti ang anoman. || Hayag; maliwanag. Desobedecer. a. Suwayfn; labagin; hamakin. {1 r. Suillmwdy; lumabag. Desobediencia. f. Pagsuwiy; paglabag; paghamak.. j Kasuwayan. Desobedlente. adj. Masu. wayin; mapagsuway; suwail. Desocupaci6n. f. Kawalan ng gaw& 6 pinapasukan. j Paglilimay6n; pagpapagay6ngay6n. Desocupado, da. adj. Wa. lang gawi 6 pinipasdkan. j1 Mapaglimay&6n. | Wal&ng laman. Desoir. a. Huwdg dinggfn; huwsg (pakinggin; huwdg pansinin. Desolacl6n. f! paggibA; pagkaguh6. 11 fig. Pighati; dalamhati; hapis. Desolar. a. Sirtiin; gib&fn; alnsagfn. 1 r. Masiri; malansig; mawalat. I fig, Mahapis; magdalamhati. Desoldar. a. Alisin ang hinang, 6 pagkaihinang. 1[ r. Maalis., 6 mabakbak ang hinang. Desollar. a. Anitan, 6 laplapin ang balit. i1 Lapnusfn. [U fig. Magdulot ng malakfng kasiran sa kapuwa. Desorden. m. Kaguluhdi; kawalan ng husay. { Kalabisgin Desbrdenado, da. adj. Gul6; walang.tuto; walang ayos. Desordenar. a. Guluhin; sirbin ang kahusayan 6 kaayusdn. r. Lumalo; lumabis. Desorejar. a. Pungusan; 6 putlan ng tainga. r1 r. Mawalin. ng tainga. il Magpingutain. Desosar. a. Alisin, 6 ihiwalay sa laman ang but6. Ji n. Huwag mangahMs; matakot. Desovar. n. Mangitlog ang isda. Desove. m. Pangingitlog ng isda. Despacio. adv. in. Dahandahan; banayad; hinaybinay; in6t. in6t. jl adv. t. Sa mahabi 6 maluwat na panah6n. 11 interj. Marahan. Despachar. a. Lutasin; ya. riin; idaos. lIpadald ang anoman. I! Ipagbill ang mga kalakal. [ Magtlndi, 6 mtgbilf sa isdng tirdahan. Page 131 DESP - 131 t I. I.` Desparramar. a. Isabog; ikalat; isambulat. 11 fig. Ibulagsak; itapon ang kayamanan. 1j r. Sumabog; kumalat. Despavorir. n. Masindak; matakot; magiti; 6 magulat ng malabis. Despearse. r. Manikal, 6 sumakit ang niga paai sa malabis na paglalakaid. Despechar. a. Hapisin; papagdalamhatiin; pasakitin ang lo6b; pagalitin. rj r. Mapoot; magalit; sumama ang lo6b. Despecho. m. Galit; po6t; sama ng lo6b; pagpapatiwakal. Despedazar, a. Munglayin; 6 pagpirapirasuhin ang anoman. 1! fig. Lapastanganin, 6 sirnin ang puri. 11 r. Mamungliy; magkapirapiraso. Despedida. f., Pagpapaalam; t pahimakds. Despedir. a. Itudla; itulak; itapon; ihagis. 1] Paalisin aig sino' man sa kanyang tungkulih 6 pinapasukan. 11 Ihatid sa pagalis. 1 Umalif sxa piidaliIinkcLrn; 6 iwan ing katungkulan. 1I r. Magpaalam. Despedregar. a. AlisRn ng bat6 angw lupi.' Dspcegar. a. Bakbakfn; paknitin; alisin sa pagkakadikit. |: r: iabakbik; mapaknit. 11 fig. Malay6; Atihiwaldy ang lo6b sa pagkawil:'sa anomain. Despeinar. a. Gusutin, 6 isabog* ang buh6k. 1 r. Masabog, 6 magus6t ang bulok. Despejado, da. adj. Aliwalas; maliwanag. 1j Matalino; marunong. 1\ Malinaw. Despejar. a. Hawanin; linisin; alisin ang nakasusukal. f| fig. Hanapin ang bagay na hindi nakikilala. 11 r. Malibang. 11 Lumiwanag; iuminaw ang langit. Despeluznar. a. Guluhfn, 6 gusutin ang buh6k. [Papangalisagin ang buhdk. H r. Magulo ang buh6k.! Mangalisag; matakot. Despellejar. a. Alisan ng katad; anitan; lapnusin; tiklapin. |j r. Mahadhaid; malapn6s; matiklap. 'Despensa. f. Paminggalan; taguian ng mga pagkain sa bahay. 'lPaglalaan ng mga pagkain. Desperdiciador, ra. s. y adj. Alibugha; mapagaksaya; mapagsaydng. Desperdiciar. a. Aksayahin; sayangin ang anoman. II Sirlin; huwdg gamitin; ipagtap6n. 11 r. Masayang; maaksayi. Desperdiclo. m. PagAaksayi; pagkisayang. il Pagkasirk ng kayamanan 6 ng anomdng bagay. Desperezar. a. Aliin, 6 iwaksi ang katamaran. ji r. Mag. inat. Page 132 DESP DSP ~- 132- DS DESP Desperezo. m. Pagiin~it. Desperrecto. m. Kasira'an. 1! Kakula-ngdn 6' paglii't pe ha-!agd ng anoman. Despertador, ra. s. y adj. Tagagising; manggigising. j1 Relo's na. panggis-ing. Despertar. a. Gisingin; pukawin. 11 fig. Ip-aalaala; ipagunita' aug n~ifliimutan. jf n. y r. Magising; inapuka'w. 11Tumalas ang isip; mabuhay ang lo6b. Despestaflar. a. Alisin, 6 bunutan ng pilikmatai. jf r. Malagas augy pilikmata'. Desplerto, ta. adj. Gising: ' Buhaiy na lo6b; matal~s ang isip. Desplojar. a. Huminguto; 6 hingutuhan. r. Magh inguto; mnaghiniksik. Desplegar. a. Illatag; iladlid; ikadkadd; ibukadkad. I fig. Linawan aug anom~ing bagay na malab6' 6 mahirap intindihin. II Mdlatag; m~iladlaid. fi Bimnnukadka'd. ang bu~aklik. I Desplumar. a. Al's~ian ng pakp~ik aug ibon.' f r. Mang'ulag; 6 nmaghalili ng pakpadk aug ibon. Despoblado. M., Ihing; Pa. rang; po6k 6 lug~il na walang tumnata~h~n. 'ADes'poblar., a. Li'sanin, 6 alisa~n ng tao aug isdng lug~l1. r. Mawilin ng tao 6 nani. niriahan' "ar isaing bayan. ~Despojar. a. Samsamain; agawan ang kapuwai ng kanying papaari. j. Magtiub~id. 11MAhUbar~in; masamsamdn. Despojo. m. Pagsamsdm; p'agagaw. 11p1. Mga labi 6' tirai sa dulang 6 pagkain. Desportillar. a. Pingasin; bungiin; palahangin. IIMapingas;, mabungi. Desposado, da. adj. y s. Ang bagong kasaf1. Desposar. a. lkasail. IIr. Maigasawa. Desposeer. a.Aisnn pagaari aug sinonmin. Desposorlo. mi. Pagkakasdl; 6 pagaasawa. D~spota. m. Hariharian. Manglulupig. Despreclar. a. Haniakin; sip-. hayiiin. ff Pawala'ng lialagla'. Despreclo. m. Paghamnak; pagalipusta'; pagsiphayo'. Pagpapawala.ng halagai. Despre'nder. a. Paghiwalayi'n;kalagin; bakbakin. Desprendido, da. adj. Waling imb6t; m'aawaiin; wa1ing nasa sa pilak. Desprendtrnlen"to. mn. Kawalin ng imbot; kawakin ng nasa' sa pilak; pagkamnagand~ingloo~b. Despu6S. adv. t., I. y ord. Mamnaya; pagkatap'os; saka'; kasnd~; sa hull; pagkj. Page 133 DEST -133 - DEST Despuntar. a. Dungutan; pulpulin; putputin; alisan ng'dulo. 11 n. Magpakilala ng katalinuhan 6 talas ng isip. I Manguna; matangi. 1i Despuntar la aurora, el dia 6 el sal. fig. Magbukang liwaywaiy. Desquitar. a. Bawiin ang katalunan 6 kalugihan. il r. Bumawi; 6 mabawi ang natalo.!| Manghiganti. 1 Desquite in. Pagbawi; 6 pagkabawi. 11 fig. Panghihiganti. Desrazonar. n. Mangusap, 6 gumawa ng wala sa mnatuwid. Destajo. m. Pakyaw. t1 A d estajo. ni. adv. Pakyawan. DeCtapar. a. Buksan; alisAn ng takip ang anomain. l r. Mabukaig. Desterrar. a. Itapon; 6 idistierro. I! Papanawin; paalisin ang sinomian sa isang pook 61upain. l fig. Iwasi sa sarili ang anomang bagay. Destetar. a. Awatin sa suso. I Iwalay. 1I fig. Ilay6 ang isdng anak sa layaw ng kanyang bahay. Destete, m. Pagaawat sa suso. j1 Pagkaawat sa pagsuso. It Panahon ng pagaawat. Destlerro. m. Pagpapatapon; pagdedestierro. 1i Pagpapaalis sa isang lugal. Destila. i. Mag-alak; 6 ga wing alak ang anomain. 1I Pakuluin; salain ang tubig. l n. Tu mul6; tumiti. Destinar. a, lukol;, itaain; italaga; ilaan. | Ihalal; ilagaiy sa isang tunkulin. |l Itungk6l, 6 ides-. tino sa isang lugal ang isaing kawani. Destino. m. Tadhana; kapalaran. |I Paguukol; pagtataan; pagtatalaga. 1i Katungkulan; tungkulin; pinipasukati. Destituci6n, f. Pagtitiwalig; pagaalis sa isang katungkulan 6 hanapbuhay. Destituir, a. Itiwalag; alisin ang sinomain sa kanyAng katung. kulan 6 hanapbuhay. 1j r. Tumiwalag. 1| Matiwalaig. Destornillar. a. Kalagin; 6 alisan ng tornilyo. Destoserse. r. Tumikhim; amehem; magubuiubuhan. Destreza. f. Katalinuhan; kaparaanan; kasanayan; kahusayan sa paggawa ng anornang bagay. 1e)strocar. a. Saulian; si. rain ang palitan ng dalawdng bagay. Destronar. a. Alisan ng kaharian 6 trono. II fig. Alisain ng kapangyarihan. Destrozar. a. Sirain; lansagin; gibain ang anomin. Destrozo. m. Pagsira n anonian. I1 Kasiraan. Page 134 DESV - 134 - DESV Destruccl6n. f. Pagkasira; pagkalansag; pagkagiba; pagkaguh6 ng anoman. Destrueque. m. Pagsasaulian ng mga bagay na pinagpalit. Destruir. a. Lansagin; gibafn; iguho; sirain; wasakin; lipulin ang anoman. 11 fig. Ubusin; tunawin ang kayamanan. I| r. Masira; malansag; magiba; ma'guh6; malipol. Desudar. a. Pahiran ang pawis. I r. Magpahid ng pawis. Desuni6n. f. Paghihiwalay; pagkakahiwalay. 11 fig. Pagkakaalit; pagkakasira. Desunir. a. Paghiwalayin.!| fig. Pagkaalitfn ang nagkakasund6. Desusado, da. adj. Lipds; hindi gamit; hindi kaugallan. Desusar. a. Huwag ugallin; huwig gamitin; palipasin. II r. Lumipas; huwdg miugallan. Desuso. m. Palipas; kakulangin ng paggamit ng anomdng bagay. Desvafdo, da. adj. Mahagu. way. |[ Mapusiydw; kupas na kulay. Desvalido, da. adj. Walang nagkakandili; ulilnig lub6s. JI Dukha;: marnlita. Desvanecer. a. Pawlin; paramin ang anoman. l Ipagpalal6; ipaghamb6g. 1[ r. Mapawi; maparam; mawala. 11 Makasingaw ang espiritu ng alak 6 ng anomain. [I Magpalalo; maghanlb6g. [| fig. Mahilo; maliy6; magulo ang isip. Desvanecimiento. m. Kahambugin; kapalaluan. 1[ Pagkahilo; pagkaliy6; pagkagulo ng isip. Desvariado, da. adj. Hibang, 6 naihihibain. 11 Walang tuto; walang husay. [1 Tulig, tulingag. Desvariar. n. Mahibang; maul61. II r. Maiba; matangi sa kaululan. Desvario. m. Salitil, 6 gawa na walang wasto 6 hpsay. || Pagkahibang. Desvedado, da. adi. Hindi bawal. Desvedar. a. Ipahintulot; huwag ipagbawal ang ipinagbabawal na dati. Desvelar. a. Puyatin; mamuyat. 1[ r. Mapuyat. II Magpuy4t; maglamay. II fig. Magpakasikap na toto6 ang sinoman sa kanyang katungkulan, 6 sa ninanasang gawin 6 kamtan. DesVelo. m Pagkapuyat. 1 Pagpupuyait; paglalamay. 11 fig. Pagsisikap na toto6 ng sinoman sa kanying gawain 6 tungkulin. Desventaja. f. Kasirian; kasamaan; kapinsalian. Desventura. f. Kakulangang Page 135 DETE - DETR palad; kasaliwaiang palad.. Sa- Detener. a. iii;snaa kun'; kasakunhan- 1n; paliint~in. 11Balamin; bingbiL, Desventurado, -da. aqj. Ku- ngfin; pigilan; harangin. 1 For. lang. palid; saw'ing kapa'laran. f Pi'itifn; ibilangg6. i r. Pumigil; Maramnot.\, Umid. humint6. f1 Mabalam; magluDesvergozdo., da., adj. wait. Wala'ng 1iiya; buho'ng; pasling. Deterlorar. a. Siriiin; lansaDesvergonzarse. r. Mawa- gin; pasama'in ang anoman. kIan ng hia' mawalain ng ga- Deterioro...M. Sirai;, kasirailang 6 pitagan. II Mamaslaing. Ifan; kapanganyaya'an. Lumait. Determinaci6n. f. Pagtatak.. Desvergilenza. f. Kawalain da'; pagtatadhanal. 11 Pagpapasiya'. nL~ hiya; kawala'nghiya.an. ffKapangahasan; katapan an. Desvlar* a. Ilihis; a isin~ i- Determinar. a. Magpasiydl. sdd; isinsaiy. I1 a. Ma n~d a fTakda'an; taning~n; tadhan'in fihis; a aiiyi ma'sinsdy; ma- IIFor. Humatol. IiwAs. Detestable. adj. Kasukklm.. Desvlgorlzar. a. Pahinaiin; sukla'm; 'kalupitiupit; kapoo'tpod't. alisadn ng lak~is. 1 r. Huminai; Detestar. a. Kasuklaiaman; mawekin ng laka's. kalupitain; kapootain;, masam'ifn. DeSvfo. m. Paglihfs; pagli- 'Detraccl6n. f. Pagsira~ng pun; wais; pagkalinsaid; pagkailisiya. pagsiphay6; pagupasala' sa kanino IIfig. Pagkasuklaim; saMa ng man. 1 Paglilihis; paglilinsaid ng Io6b. anom~in. Desvlrtuar. a. Alisain ng bisa' ang anoma'n. If fig. Sira~an ng puni 6 dang'Il ang kapuwat. ffr. Mawaki'n ng bisa'. Detallar. a. Saysayin; salaysaying is~iisd 6 bahadbahagi ang anom~ng bagay. Detalle. m. Pagsasaysaiy, 6 taltang maliwanag ng anomdn. Detencl6n. f. Pagkabalam; paglalao'n; kaluwata'n. 11 Pagpift; pagbibilangg6^. 1f Pagpigil. Detractar. a. Sumiraing pun; sunqiph~ayo6; umupasalai; lumait. Detractor. s. y adj. Mapanir~ing puri; mapagtungaydw; mapagupasala'. Detraer. a. Ilihis; ilinsad; itiWAS; ilay6. If fig. Maniiing purl; umnupasal~. Detris. adv. I. Sa lik6d; sa fikur~in. Detrimento. m. Kasir~an; kapanganyaykan I Page 136 J DIAL - 136 - DICC Deuda. f. Utang; kautangan. tj Sala; 6 kasalanan..Deudo. m. Kamaganak; hin16g. tI Kamaganakan; pagkakamaganak. Deudor, ra. s. y adj: Ang may utang; 6 ang nagkakautang. Devastare a. Sirain; lansagin; gibain ang isa;ng lupa 6 bayan. 11 r. Malans ig; magib; masiri ang ising bayan o lu. pifn. Devoluci6n. f. Pagsasauli ng anomdn. I] Paguull 6 pagbabalik ng anoming bagay sa dating kinalalagyin. Devolver. a. Isauli; ibalik sa may ari ang anomdn. [i uli; ibalfk ang ising bagay sa dating kaligayan. l r. Magsaulian. Manatlt sa dating lagay. Devorar. a. Munglayin. 1[ Lamunin. | Lulunin. 11 fig. Tugnawin ng ap6y ang anoman. Dia. f. Araw. 11 de fiesta. Araw ng pista 6 pangilin. II fig. Ang buhay. Diadema. f, Putong; 6 korona. 11 Sinag ng santo 6 larawan. Dlafanldid. f. Panganganinag; pagkamalinaw ng anormn. Diafano, na. adj. Naqa nganinag. fig. Malinaw; mali. wanag. Diatecto. m. Wika, 6 sa. litfi sa isang bayan 6 lugil. DiAlogo. m. Salitaan ng dalawai 6 maraming tao. Diamante. m. Bat6no mahalaga at maningnisg. Diamante. Diamantino, a. adj. Ang niaukol sa diamante. 11 fig. hMatigAs; sakdal tigas. Diana. f. Tugtog ng hukb6 6 musiko sa madaling araw. Diarlamente. adv. t. Sa arawaraw. Diario, fla. adj. Arawaraw. fI m. Upa sa arawaraw; arawan. II| lhayagdng pangarawaraw. 11 Gugol sa arawaraw. JI Corn. Taliiang pangarawaraw sa pania. ngalakal. DIarista. m. Ang naghahayag ng isaing pahayaging pangarawaraw. Dlarrea. f. Med. Pagiilalagin; pagbubulul6s; pagkukursb, Dibujante. m. y f. Manglililok; nagdidibuho. Dbbujar. a. Lumilok; magdibuho. 1 r. Malarawan; maguhit ang anino ng anoman. DIbujo. m. Sining 6 arte ng paglilok 6 pagdidibuho. 11 lJilok; kalilukan; dibuho. II Paglilok; pag didibtio. Dic l6n. f. Tingig; satita; pangungusap. Dlcionario. m. TalatingigAn; diksionanio. I, Page 137 DIEZ -I 37 DIGE Dictamen. m Pasiy; kapa- Difamacl6n. f. Paninirng siyahin. 1 Payo; hatol. puri. f Pagkasiri ng puri. Dictar. a. Idikta; sabihing Dlfamar. a. Siraan ng puri untiunti ang mna pangungusap ang sinomin 'j Maghayagsamadupang mi:sulat nt iba. i( fig. lat ng ikasisiring puri ng ka. Udyukin; sulsulan; tambisin. |1 puwa. jt t. Masiriang puri. Magutos; mamahala. Diferencia. f. Kaibhan; kaDlcterlo. m. Pasaring; sali. tanglan. I| Pagkakatangi; pagkaka. tang masakit. ibA. I Pagkaklaalit; pagkakalaban; Dicha. f. Palad; kapalaran; pagkakalabdg. 1) Kalabisdn;kahig. 4 A dickta 6 par dicrha. m. adv. tin ng dafiwing bagay 6 halaga. Sdpalaran. Diferente. adj. Iba; kaiba; Dicho, cha. adj. Naisabi; na- di kaparis; di katulad; di ka. wika. 1| m. Sabi; wiki; salita. mukha 11 pl. Ibdibd; sarisari. Dichoso, sa. adj. Mapalad. Diferlr. a. Ipagpaliban; pagji Mapapalarin luwatfn; itayong ang paggawa Didictica. f. Pagtutur6 ng anomin. If n. Mdibd; mdtangl. Didtctico, ca. adj. Ang ni Diffcil. adj. Mahirap; malihihinggil at naaakma sa pagtutur6. wag gawfn ang anomdng bagay. Diente.' m. Ngipin. if Talim Dficultad. f. Kadahilanan; 6 6 ngipin ng mga kasangkapang kapinsalian na ikinahihihirap ga. pamutol, panglagari, at ibi pa. win ng ising bagay. Diestra. f. Kanang kamay. Difundtr. a. Isabog; ikalat..Diestro, tra. adj. Kaiana 6 1 fig. Ihaygg; ilathali; ilaganap. dakong kanan. (i Nduukol sa ka- l r. Kumalat; sumabog. Manang kamdy. 4 Sandy; bihasd. ll haydg; lumaganap. Maalam;n matalino. Difunto, ta s. y adj. Patay. Dieta. f. Palakad na ipina-!i Bangkdy; ang aamatdy. susun6d sa mga may sakit ukol Difusi6n. f. Paglaganap; pag-1 sa pagkain at pagin6m; pagdi-~ sabog; pagkalat. 1 Kalawigan, 6 dieta. I1 Upang sinasahod sa ar I- kaluritan ng ising talumpati 6 araw ng ising hukom, nangga- salaysdy. gamot, kinatawan, at ibi pa. Difuso, M8 adj. Maluwing; Diez. adj. Sangpu6; 6 sang. malapad; malawak. 1l Malawig; pfi. I m. Ang bilangc na kung malurit.* isulat ay io.!' IkasampuO.' Dgefr. a. Matunaw ang ki. 18 Page 138 LILI Lu~~l ~- 73 8- DP DI nain sa, sikmuri. ~)fig. Tsiisn 6 bathin ang is~ing. sakuna' 6 ka. lapastanganan. 1J Surling maigi ang anomnzn. Digestl6n. f. Pagkatunaw ng kinain 'sa sikmura'. Dlgnacl6n. f. Pagbibig~iy Iloo"b. Dignarse. r. M~arapatin; pa. ginigdapatin. 11MagbigAy lo6b. Dignidad. f. D ang~il; sangha. y&; karangalan. 11Kamnibalan; ka. tUpatan nq 1bob. 1i K; tungkulan. 1I Karapat~in ng'' is~ing bagay, tagliy ng kanyang uri. Digno, na. adj. Ukol; daipat; karapatdapat. Dilacl6n. fT. Pagpapaliban; pagtatayong; pagl~uluwit. Dilapi'dar. a. Sayangin, 6 aksayahfn ang! niga pagaart sa waling kapararakan. Dilatado, dia. adj. fig. ~Ma. raini; makapuil 'ang bilang. fMa. lawak; maiuwing; malapad. Dilatar. a Palaparin; paluw'a. ngin; haba'an; Iawakan. H fig. Ika,. tat; palaganapin. If Ili'ban; launa1n; itayong; balainin., IIr Lunapaci; humabh. fl Mdlaunan. 1I Magp;akalawig 6 magpakalioy sa sng pagsasaysiy, 6 talumpati. Dihigencla. f. Kasipagan.. Dali;- Iiksi; tulin. famn. Lakad, 6 abala. Diligente. ad;. MAasip~ig; ma. agap; muiikap. $J Madali; mnaliksf; mnatulin. Diluir. a. Tunawin;. ikanaw ang anoimin sa tubig, alak, at ibli pa., Diluvlo. mn. Gunaw. Pagiu. b6g *ng lup~ sa kasagan~ian ng tubig. 11fig. y famn. Kasagan~iang malabis ng anomzin. Dnimanar, n. Bumukafl; bu. inalong; duinaloy ang tubig sa buk~I. jj fig. Manggalirg; inagmula^; inagbuhat ang isadngbag-ay sa ibdi. Dimensl6n. f. Sukat; laki at lapad ng isdng bagay. 1j MYks. Sukat rng mg,3t kumpa's ng is~ing tugtugin. 11 Georn. Sukat ng haba', lapad at taiis, ng anoinan. DIminucI6n. f. Pagunti; pa~glift; pagbabawas; pagkukulang. Dimninutivo, va. adj. Nag. papauntij; nagbabawas. 1j Grami. Parglift. Diminuto, ta. adj. Kulang. ~1Lubhang mnalift; rnuntinginunti. DlmisI6n. f. Pagbibitiw; pag. tanggli sa hawak na katurpgkulani. Dimitir. a. Bitiwan, 6' tanggihin ang is~ing katungkulan. r. Magbitiw. Dinero. Mn. Salapi; pilak. Dineroso, Sa. adj. Maya. man; inasalapi. Dios. n., Dios. ~JBathalWDiptongo. mn. Kanbail nia Page 139 DISC DISC ~I- 139.- DS DISC tingig 6 vocal na sabiy kung bigkasin at fisAng pantig 6 sda/ba ]amar'g. Dipu'tado. m. Kinataw~n. iukol. jf Katawan in; 6 ihalal na k-inatawiin aug isa' 6, rararning tao. DiretccI6n. f. Pagtungo; pagpunt~i. 11 Pagtutuwid ng lagdiy ng anoman. I1 Pagtutur6 ng ttdnguhin sa ising landas. 11 Parnamatnugot; pamamahaIa'; pamamatnubay. Directo, ft. adj. Matuwid; 1)atuIoy;, ta'patan; walang palik6.. lik6. Director,, ra. s. y adj. Taga. p)amahalIL; tagaparnatnugot; taga. pamatnubay. f~ Namamnahal; namramnatnugot.Dirigir. a. lturnp.-; itungo; ipunti. l1 tur6; patnubayan; patnugutan. J' PamahaIkian; pangasiwian. 11 Ihando'g 6 Waay aung anomnang bun~ga nig pagiisip. Hj r. Tumnurpai; patungo; paro6n; pu. Discernir. a. Kilaniling mahusay ang ipinagkakaiba wg isang bag ty sa iba'. jI Itang']; ibuk~c6d. 4 r. MAkilala ang kaibha'n Disciplina. 1. Aral; tur6. S-iring6 dunonig. Kaparaanawn 6 'kalyusain -sa pamumuhay. I'amalakad; pala'tuntunan; kau. tuslin. ~!Paghamnp~s. Disciplinar. a. Aralan-,turnY an. N.Hampasin. II Mil. A yu si n an~g., hukb6, na gumalang at, sumuno'd sa Paldtuntunan. Discipulo, la. mn. y f. Nagaaral; tinutuw-iian. 1f pi. Rd. Alaga(1. Discordancia. f. Pagkakaib~li; di pagkakaparis ng mga bagay. Discordar. ni. Magkaib~i; hu. wiig magkatulad ang mga hagay. 1~Magkaalit; huwdg magkaayon ang mga kalooban. Hj Mus. Huw~ig magkaisi ang tun6g ng rnga tingig 6 nig nmga panugt6g 6 instnumento. Discorde. adj. Kaibi; 6 hindi nagkakaayon nig kalo~oban, Pasiyi ~at paghahak~.. )1 Miss. HinIdi nagkakdisSi ng tun6g. Discordla. f. PNgkakaalit; dt' pagkakAsund6;, di pagkakiayon rig kalooban. Discreto, ta. adj. Maalarn; matalino; marunong; pantds. Disculpa. f. Matuwid at dahilaing sinasabi upang makailag sa 4inornng, sala. Discurdrir n. Lumakad; 6' tumakb6, sa bib'tib~ing patiig at lu~gil. 11 fig. Isipin; kuru'in;, warfiir; bulaybulayin; pagusapan ang anomang bagay. J1 a. Likha'in 6.ik... la'in ang'anomna. DISCUrSO. mu. Pagitsip; pn Page 140 DISF -I, kukur6; paghahaka. jj Panglim); parighul6. $a Pagranmatuwid. 't Talumpati; pananalumpati. i 'scusi6n. f. Pagtatalo; paglilim; 6 paguusap ng anomnng bagay.. Discutfir a. Pagtalunan; paglimiin; 6 pagusapan ang ising bagayi updig matamo ang tunay na katotohanan.I Diseminar. a. Itanin; iha' sik; isabog ang anoman. (l fig. Ihayag; ilathalh ang IsAng balita. I. r. Kumiaat; lumaganap. Disensi6n. f. Pagkakaalit; di pagkaakdsunrd ng mga paghaha. ka 6 pasiyd. [{ fig. Away; babag; pagtatalo. DIsentir. n. Magkaiba; (6 huwwig magkaisi ng pasiya 6 damdamin. 1 Huwag umayon. Diseftar. a. Ibanghiy; iguhit; ilarawan ang any6 ng ising bagay. Diseflo. m. Banghay; guhit; 6 larawan ng iskg gusali 6 any6. Disertacl6n. f. Pagmamatuwid; pagtatalo; pagtutunggall ng fsipan. Disertar. n. Magmatuwfd; magtalo; magtunggalt ng fsipan. Disfavor. m. Paghalay; pagpapawalang halagd; kawaldn ng tulong.. Disforme. adj. Kulang sa karaniwang ayos 6 any6. j{ Pa. s 40 - DISI ngit. 1t Ang lubhang ralaki at alanain sa karaniwan. Disfraz. m. Balatkay6.o Maiskara. l} fig. Pagkukunuwari. Disfrazar. a. Baguhin, 6 ibahin ang ayos 6 hitsura ngisAng bagay. {i fig. Ipagkunuwari ang anomin. [I r Mngbalatkayo.!1 fig. Magpakunuwpri; magbalobalo. Disfrutar. a. Tamuhin; kamtan 1j Makinabang: 6 tumanggAp ng kapakinabangin. Magtamash nq anomin. MDsfrute. m. Pakikinabang; pagtatamas; pagkakamit; pagtatamo ng anomdAn. Disgusto. m. Saklaip; sama ng lasa. I! Galit; sama ng lo6b. If Pighati; dalamhbat. i{ Pagkakaalft; samaan ng lo6b. lj fig.Yam6t; muhi sa anoman. Dilsdencla. f. Paghiwalaty; di pagkak:iiszi ng mga pasiya 6 fsipan. Disidente. adj. Ang humihiwalAy. Disidir. n. Turniwalag; humiwaldy sa dating paniniwali. t! Magisip 6 magakalA ng ibai sa karamihan. j! Huwag umayon. Disimular. Ilingid; itag6; pagtakpin. l Mlagma4ngmaangan; ) magkunuwari. S Ibahin ang hitsura 6 ayos ng ano main. 1[ Magbalatk.ay6, 1 Patawa<. rin, 6 magpatawad. Page 141 DlSP -- Dlsimulo. m. Paglilinjd; pagk u k u n uwari; pagmamaingma.,n-an. N1 Pagalintana; pagpapatawad. Disipar* a. Isabog; pawiin,ng nakabubunton sa anom in. I!.Sirain 6 aksayahin ang yaman 6 nagaarl. Ii fig. Itab6y; ilqhy DtslOCar. a. tifnsad; ialis sa lugAl ang anomain. I1 r. Milinsad ang mva but6.!l Maalis ang pagkakalapad ng isang makini. Disminuci6n. f. Pagunti: pagkikulang; pagbabawns, Disminuir. a. Bawasan; kulangan: untian: liitan. t' I.umift: in ekulang; maibawasan.a Disoluci6n. f. Pagkak-iaig.! fig. Paghihiwalkiy; 6 pagkaklShiwlAiy 11 Pagkabuwag. Hj Pagtunaw nt anomAn sa tubig 6 alak. Disolver. a. Kalagin. f fig. Paghiwalavin ang mga bagay na nagkakisama. i! Buwagin, itigil; ihint6 ang lakad no anoman. Tunawin; kanawfn sa tubig, alik, at ibai pa. n r. Makalig. 1 Magkahiwalay., Matunaw. Disparar. a. Paputukin ang kany6n, baril, at ibhi pa. Ii Itudia; ihagis na higla. [| r. Mag. ttatakb6. 1 fig. Patunaong bigla sa anoming bagay. Dlspaaaratar. Man. Endeblez. f.Kahinitan. {1 Kartupukdn. Endecha. f. Po.t, Panambitan; 6, isArig awit 'na rmalyw. k6t at mapanaing; Endentecer. nt. Tub6an ng ngipinn ang bia.- Enderezamiento* m. Pagtutuwid ntg anomimig -balukt6t. Enderezar. a.:Tuwirin; 6 * ituwid ang balukt6t. 41fig. Pamahaliang mabutii angg Bnomnrn. (I n. Tumungong tapatan sa 'sAing klugil. ] r. Tumuawid.. Endosar, a. Com. Ilipat sa ibi ang isaig bale 6 pagar. j Isaiin; 6 ilipat sa ibi ang isdng gawi 6 anomdin;.] Endoso. m Con.; Aisg isi. nusulat sa ising bale 6 pagare upaig ilipat Ba 4* 11 ' Pgilipat sa ibi ng tinurang bale 6 pagar. 11 Pagsasalia sa ibA ng ENPFA isAng gawin 6 anomtng bagay. Endulzar. a. Tamisan; 6 patamisfn ang anomin. t fig. Lu. wagan; 6 pagaanfn ang isdng gawa. [ r. Tumamis. Endurecer. a. Patigasin. I1 fig. Palakasin ang katawdn upang iukol sa paggawa. || r. Tumigi. 4{ fig. Tumibay ang katawan. tJ Bumagsik. Enemigo, gt -adj: Kaaway; kaaltt; kalaban; katalo. Enemistad. f. Pagkakaalit; pagkakasira; pagkakasamaan ng lo6b. Enemistar. a. Pagkaalitin; pagawayin. 11 r, Magkaalit; magkasira; rmagtaniman. Energia f. Lakss;i bisa; 6 bagsik na magutos 6 gumawi. j Tigis ng lo6b; tapang. En6rgico, o;a adj. "M!abisa; mabagsik; 6 may lakis. fJ Matapangi matigas ang lo6b. Enetvar. a. Pahinain; 6 alisin ang lakas ng katawin. 11 fig. Pahinain ang mga pagmamtiatuwid ng kalaban. 1| r. Manghirr; mawalAn ng lakds. Enfadadizo, za. adj Mayamutin; maagagaitin;,MLMatungit.:Enfadar. a. Yumamot; magpagalit. {{ r. Mayamnt; mabag6t; mairuhi; magalit. ' Enfado. in. Yan6t; bagot; muhi; galit. $ Page 159 _ ENXFR: - 59 - ENOO Enfadoso, sa. adj. Nakaya I yam6t; nakanumrnuhi; nakagagalit. Enfardar. a. Magbasti; 6 magpald6.:. Enfermar. n. Magkasaktt; magkararmddAn. H a. Papagkasak tin. 1j fig. Pahinhin arg katawint. Enfermedad. f. Sakit; damdam; karamdanian. l fig, Ai-ln. marg bisio 6 masamang:hiligEnfermerla. f. Silki. bahay na kinalalagydn ng mga mway sakit Enfermero, ra. m. y f. Tagapagalagi ng may sakit. Enfermizo, za. adj. Masasaktin. Enfermo, ma. adj. May sakft; may damdim.. Ginigamit ding substantivo. Enfilar. a. Ihaniy; ihalayhdy ang anomin. Enflaquecor. a. Papayatin; payayatin ang sinomin. 11 fig. Pahinain ang katawia. 1) n. y r. Mangayaygt. f1 Manghmin.- lfig. Mahilo; mawalan ng lo6b. Enflaqueclmlento. m. Pangangayayat. Enfocar. a. Tudlain ang la. rawan ng islrng tao 6 bagay ng isAng lente 6 panglarawan. Enfranquecer. a. Paayiin. Enfrascar. a. Isilid sa prask6 ang anomsn. Enfrente. adv. L. Sa tpt; sa harip. Enfriamiento. m. Paglamig;:6 pagpapalamfg ng. anomdnn Enfriar. a. Palamigin. l| figBawahan;. 6 patamlayfn ang init 6 pusok?ng mga nasa ng pus6. i r. Lumamfg. Enfurecer. a, Pagalitin. j r; Magalit; mapo6t.. Engalanar. a. Pamutihan; ga. yakin; hiyasdn..| r. Magpamuti; maghiyas.. Engafador, ra. s. y adj. Magdamray. Engaftar. a. Dayain; limangfn. ID pumaya; luniirmng. r. Mddayat; malimang; maniwali sa hindi toto6. [ Magkamali. Engafio. m Daya; limdng. Pagdaya; pagklliming. Engafloso, sa, adj. Naka. dadayh; nakaliliming. f Sinungaling; bulaAn. Engastar. a. Kalupkupna; 6 engastehan. ]| Magkalupkbp; magengaste. Engaste. m. Pagkakilupk6p; pageengaste. Engendrar. a. Paramihin; pakapalfn ang anomin. || Likhifn; papaganakfn; papamungahin. (I fig. Maging dahilan; pag. buhatan; panggalingan. 11 r. Milikh&. Engolfar. n. y r. Mar. MI. palaot sa dagat ang ising sa. sakynn. Page 160 ENURHE -:' - i6o — ENJU Engordar. a. Patabin; rmagpataba. 11 n. y r. Tumaba. 1 fig. y fam. Yumaman. Engrandcer. a. Lakhan; 6 palakhin ang anomin. 11 Purihin; pasagwifn. |1 fig. Padakiliin; ibunyi; itaas ang sinoman. 1t r. I.utnak. I1 fig. Mabunyi; madakili. E n g r an d e cmlento. m. Pagpapalaki; pagdaragdag. |1 Pagpapalabis; pagpapasaguwa ng anoman. 11 fig. Pagkadakil4; pagkataas sa katungkulan ng sinomin. Engreimiento. m. Kahambugdn; kapalaluan.! Pagpapala16; paghahamb6g. Engrelr. a. Pahanlbugin; pagpalaluin. 1 r. Maghamb6g; magpalalo; magmataas. Engreoar. a. Kapalin; lakban ang anomdng bagay. 11 fig. Damihan; dagdagan ang ising hukb6, pulut6ng -at iba pa. It n. y r. Kumapal. Engrudo. m. Atole; pangdikit. Engulltr. a. Lulunfng dalidali at huwdg nang nguyain ang pagkain. Enhastiar, a. Makasuya;.makayam&t; imakamuhi. 11 r. Masuyi. Enhebrar. a. Hiblahan; su. lutin ng sinrlid ang karaomy. t Tuhugin; 6 magtuhog ng kuwintis. Enherbolar.,. Lasunan; 6 lagyAn ng lason ang sibit, at ib paug patalim. Enhilar. a. Sulut4n ng sinulid ang karayom. 11 Tuhuginng sinulid ang kuwintuis at iba pa. Enhorabuena. f. Bati; pakikilugdd. Enigma. f. Talinghagi. Enigmitico, ca. adj. Matalinghagk; mahiwaga. Enigmatizar. a. Talinghag in. [1 n. Tumalinghagi. Enjabonar. a. Sabunin. Enjambre. m. Agr. Kawan ng pukyutan. [1 fig. Karamihan ng tao 6 bagay. Enjaular. a. Ilagdy sa haula ang anomain. 11 fig. y fam. Kulungin; ibilangg6 ang sinomAn. Enjoyar. a. HiyasSn. |1 fig. Pamutihan; painamin; parikitini. Lagyani ng mahahalaging bato ang isang hiyas. Enjuagar. a. Hugasan ang bibig, 6 linisin ang ngipin. j Banlawvvn. f[ rn Magmumog, Enjuagatorlo. m. Pagmu. mumog; 6 paghuhugas ng bibfg. Enjuague. m. Pangnrmnog. Enjugar. a. PatuyHin ang anomin, lalo na ang bas&ng damft. ft Pahirin ang pawis 6 luhi. r. Matuyo; magpahid ng pawis.' Enjuto, ta. adj. Tuy6; tigang. t Paytt; patpatin. Page 161 riAj::p ~Cla p; ~.:~ a ar ~~~:i ~, ~'* ENMA -i! - Enlace. m. Pagsasama; paglalakip. II Pagkakikabt; pagkakai kawit. 1 fig. Pagkakimaganak. 1i Pagaasawa, 6 pagkakasil. Enlazar. a. Silfin; talian ang anftning bagay. 11 Ikabit; ikawing; idugt6ng ang ising bagay sa iba. [ r. Magasawa. Enlodar. a. Dumhan ng putik; putikan. I r. Mapun6, 6 marumhln ng putik. Enloquecer. a. Ululin; baJiwfn; sirlin ang isip. ll n. y r. Maul61; mabaliw; masiri ang isip. Enloquecimtento. m. Pagu161. 1| Pagkiulol; pagkabaliw. Enlucir. a. Paputiin, 6 pintahin ng puti ang pader. 11 Pakintabin; pakinangin ang pilak, sandata, at ibfi pa. Enlustreter. a. Pakinisin; pakinangin; pakintabin; bulihin. jj r. Kumining; kumintib. Enlutar. a. Balutan ng luksa; luksain. 11 fig. Padilimin. j1 r. Mag. luksa.i 1 fig. Magdilim. Enmagrecer. a. Papayatin; payayatin. 11 n. y r. Mamaydt; 6 mangayayat. Enmantar. a. Kumutan; balutan ng kumot ang anomdn. J| r. Mamanglaw: sinasabing karaniwan sa ibon. Enmaraflar. a. Guluhin; gu. sutin. 11 r. Magus6t; magul6. fI fig. Mangulimlim ang langit. i-' ENOJ, Enmaridar. n. y r. Magasa, wa, 6 ikasEl ang babae.Enmarillecers6 r. ManilAw. Enmascarar. a. Maskarahan; 6 takpin pg mdskara ang mukha. || fig. Ilingd; itag6; i ianl6ng; pagtakpdn. 11 r. Magmdskara. Enmendar. a. Ituwid; itum. pdk; lusayin; ayusin ang anomin. j1 Bayaran; tumbasan an^ mga kasirian. 11 Baguhin; susugan. 11 r. Magpakaayos; magpakahusay. Enmlenda. f. Susog; pagba. bago ng anoming mali 6 kasiraan. Bayad, 6 gantingpalI. Enmohecer. a. Puntn ng amag ang anomin. |j r. Amagin; mapun6 ng aojag. Enmudecer. a. Pipihin; huwig paimikin; huwdg papagsalitain aig sinomAn. Il n. Mapipi. II fig. Huwig umimlk; hwwag kumib6 kung kailin dapat magsaliti. Ennegrecer. a. Paitimfn ang anomin. 11 r. Umitim; mangitim. Ennegreclmiento. m. Pagpapaitfm; pangingitif ng aapompn. Ennoblecer. a. Padakiliin; ibunyi; itanyig ang sinomdn. 1 fig. Pamutihan; parikitin ang isdng bayan, simbahan, at ibN pa. IPadilagin; paningningfn. Enojadizo, za. adj. Bugn6t; magagalitfn. EnoJar. a. Magpagalit. 11 r. Ma21 Page 162 I ENflO -1i62 - ENSE ga!it; mapoot; rnamuhi; mayamo't. En m.i. Galit;' poo't; muhi yamot Enorgullecer. a. Pagpala. Iuian. Jj r. Magpalalo; magkaroo~n nig kapalalilian. Enorme. adj., Malaki;, dakilat. Eno'rmidad. f. Kala'khm; nkadakila'an. Eniramnada. f. B~alag. ff1 Pamuting mga sanga rig kaho'y na ginaigamit sa pistai. Enranclar. a. Paantahfn. 11r. Urnant~i. Enredadera. f. Rot. Baging. Enredador, ra. s. y adj. Ma. panggul6. 1 fig. y fain. MapagEnredar. a. Siltu'in. JJ Mangddla; inmaianti., 1J Pagugnayin; pagkawitin; gulu'hfn. jj Maglilik6t; maggagaliw. [Ir. Magut6; inagkagus6tgus6t. ff fain. MangalunyA. Enredo. m. GuI6; guso5t; kaguluhan; 'kagusutan. JfLik6t; ka.. -likutdn; kagaslaw~n. jjfig. Day~r; kasinungalingan. Enriquecero a.* Payaianin. JIfig. Hiyasafin; pamutihan. Jf Pa-. dilagfn; padakilairi.' Jj n. y r. Yuinaian. 11Guininhawa. Enrojecer. a. Papulahfn; pag bagahin. ii r. Puhiufld; inaniula. Enronquecer. a. Papainalatfn; papainausin. Jj r. Mat'nalaft; mamaos. I Enronquecimniento., tn. Pa. nmamaos; painainakit. Enroscar.' a. Puluputan; li — kawin; kidkiri'n; ikirin., r. Lu-~ inikaw; kuni-idkid; pumu~lupot; liiminigkis'. Ensalmar. a. Hilutin; 6 jul ang ndlinsa'd. na but6'. Ensaizar. -a. Ibunyi'; itaa's. Il-Purihin. 1 r. Mdbun'yi; maftaa's. Ensanchar. a. Luwangadn; laparan; lawakan; haba'an'. 1r. Magpalal6' magyabaing. Ensanche. In. Pagpapalu.. wang; pagpapalapad. Ensangrentar. a. Duinhdn, 6 tiginak in rig dugo6. jj r. Mapun4' ng dug6'. fig. Ma'galit ng labis sa ising pakikipagtalo. Ensartar. a. Tuhugin sa SI. nulid, pisi, kawad at iba' pa ang anomndr, gaya. ng singsirig, kuwinta's, at ibad pa. Ensayar. a. Subukin; tayahin; tikmdn. 1] Sanayin; bihasahin. 1 Surfin; litisin; ur'lin. r. Magsanay; ~sumubok. Ensaye. mi. Pagur'i rig gint6,. pilak at iba' pang bat6ng ma-, halaga'. Ensayo. in. Pagsasa'nay; pagsubok. Ensenada. f. Lungos; 6' loo'k rig dagat. Ensefla. f. Watawat; bandila'; sagisag. Page 163 ENTA ENTA ~- 63- ET ENTE Enseflanza. f. Aral; 6 ~pagaaral. 11Tur6'; 6' pagtutur6. Enseflar. a; Aralan; turiian. Itur6'; ipakita; ipahayag; ipakilala. 11r. Magawi; mahirati; mamihasa; maugallian. Ense'res. m. pl. Manna, kasangkapan sa is~ing ba~hay 6' kawaniha'n..Ensillar. a. Siyabain; 6' lagyain ng siyai ang kabayo. Ensoberbecer. a. PagpalaIhian; 6' hikayatin sa kapa~laluian. r. Magpalaho; rnagyabadng; mag. hamnbog. 1f fig. Surniguwai ang dagat. Ensordecer. a. Bingihin. n. Mabingif. if fig. HuwA'g urnimfk; mag-bingibingiban. Ensortijar. a. Puluputin; kulutin anig buho"k, sinulid, at ibai p-a. Ensuclar. a. Dumhain; du.. ngisan; 6' man-sahaffi ang anomang bagay. 11fig. Du'ngisan ang kafluluwa', kapurihbin 6' karangalan ng gaWang masama. fjrMadumi; 6 ma ta' sa damit, sa hihig~n, at ibai pa. Ensuefio. m. Pangarap; panaginip. Entablar. a. Bakuran; 6' tukuran ng~ tabht ang anomadn. f Maghanda; maggayak ng anomdng akalii hangdd. jj Mukin; simuhan. Entallecer. n. y r. Magus.. bWng; magsupling ang halaman. Enteco., ca. adj. Masasaktfn; mahina'; pay.at. 11fig. Umfd; dung6; mnangmang. Entender. aC. Malalast~is; matant6 mabatid; m'iwatasan. jj Mailaman; maitutuhan; matar~k; M'dkilala. j1 -kkalhin; kuriiin; hinagapin. 1 r. Ma'gkawatasan; miagkaintindihan'. f Ma'kilala ang saril.,J Magkaakimn; magkasangayon sa paggawa. ng anomain. Entendido, da. adj. Maalam; Imarunong; matalino.' Entendimlento. M. Isip; baft. IIPagiisip. jjTalino; talas ng 'sip. Entenebrecer. a. Padilimin. jr'. Dumilim. Enteraimente. adv. nm. Bu6; lubo's; ganaip; tibubos. Enterar. a. JIsaysaiy; itur6 ang anomang bagay. 11r. Matant6; matalastads; matataip;' naunawai, Enternecer. a., Palattibutin; pasariwahin. Jf fig. Papanglumuhtin. r. Lumambo't. fig. M aawa'. mahabaig; manglum6. Enterneclmlento.. M. Panglalamnb6t. J1 anglulumo6; pagkahabAig. Entero, ra. adj. Buo'; gandp; lub6s. Ij Hayop na babayagfn. fig. Malaka'is waling sakit. 1f Banoii. 1f Matining na I o6b. Page 164 ENTR - T64 - ENTR, Enterrarniento. m. Pagli.libi'ng. 11 Pagbabao'n. Enterrar. a. Ibao'n. fj Ilibing. [IMakipaglibing. Entibfar. a. Pagmalahininjabifn ang anomain. if fig. 'Pahinahunin; bawahan ang pus6k nfZ kalooban. ffr. Magmalahininga'; mnagmalakul6 iffig. Malgbawa ng silakb6 ng ph s6. 11Manglami'g ang pagi'ibigan 6' pagmamahalan. Entierro. M. Paglilibling; li. bing. 1f Libingan; baiunan. 11 Paki. kipaglibing., EntonCes. adv. t. No6n; ni. y6n; nang panaho'ng ya6n; nang pagkakata6ng yao'n. 11 adv. m. Kung gay6n. Entontecer. a. Unqasifn; hangalin; ululfn; baliwin. 1f n. y r. Mahanqdl; maul6I; maunggs. Entortar. a. 'Baluktutin; pi. lipitin. ff Pisakin ang matad. II r. Mabalukt-6t; mapilipit. Jj Mapisak ang rnat~i. Enfrada. f. Pasuka'ni; bungad. Pagphsok, ff Katipunan ngmga nagsipas'ok sa dulhian. 11 Pas'mua ng isdng iklidt, kasulatan, at i-ba' pa. Entfitmbos, bas. adj. pf. Kapuw~h; ang dalawai lEnfi'anpar. a. Patibungdn; 6 utzilgan iing patib6ng. fJ Da.. yhin; la'langfne. j Mangutang ng aai' IjI r. M'patibo'ng. J1 Ma. daya'. IiMagkautang; magkautang.. utang. En'trante. PdJ. y S. Ang pu.. m1pasok; 6' papasok. Entrafla. f. Sangkaip sa lo6b nkata~n, gaya n&,. pus6,bgt ataiy,, at iba' pa. fi p!. fig. Angr Ial6ng lihim at tag6'. Ubod; gitna'. ff Lo6b; kalooban. flKa.. ugalian ne isadng tao. Entraflable. adj. Taos sa pus6'; 6 taimtim sa. Io6b. Entraflar. a. Patausi'n; patairntimlin. fj n. Manao's hangg~ing kaibuturan ng pus6. if r. Umibig;6 makipagibigan,ng buo'ng pus6. Entrar. a. Ipasok; isili'd; ipalo6b. If Ilapat; iakma& ang isadng bagay sa ib~i. if n. Pumasok. H1 Mulin; ~simulain. if Lusubin; sala. kayin. f1 r. Masok; paloob sa isadng Iugadl. Entre. prep. Sa; sa pagitan. i Entre tanto. loc. adv. Samantala'. Entreabrir. a. Ipuwaing; 6' buksain ng kalahati ang pint6', bintanat, at ibai pa. Entreacto. m. Pagitan nf! dalawaing yugt6 ~6 akto ng is'ang dula'. Entrecejo. m. Pagitan ng kiay. Entreclaro, ra. adj: MaliEntrega. f. Pagbibiggiy. f Bigly. Page 165 2. I l f.ENTR i Entregar. a. lbigaiy. 'I{ con tOraicioin. Ipagkiinul6'. 1r. Maibigiy. J Siumakamdiy nq ibzi ang ainomi~n. ]I Padali; pailulong sa zinomaing bagay. E~ntremedlas. adv. t y I. Sa pagitari ng dalawaing panabo'n U0 1ugai1.. Entrem'eter, a. Isingit; isa.. lift; isaglift; ipagitan ng lag-dy. r. Manghimagok, makialim. Makisalamuhhi; makilaguy6. Entremetido, da. adj. Ma.pakiala'm; mapanghimasok. Entremorir. n. Mamataiy mnabuhay- 6 mamatiy nq untt^unti, gay'a ng nangyayari sa ilaw kung kinukulang nq 1am~in. Entreolr. a. Miulinigan. r. Maka'ulinig. Entreparecerse. r. Mannaninag; mamanaag. 11 Maikamukh~;! makaihawig. Entresacar. a. Piliin; hira. ngin; silihin; halawin. Entresuelo. m. Ta~hanan sa silong ng bahay; 6' entresuwelo. Entretejer. a. Ibalaki; 6' isalft sa hirnahabirig kayo ang sarilsating sangkip. ~1 lakmi~, 6' iugnay ang isdng-bagay sa iba'. Entretncro a;'. Aliwfn; liba. ngin. Jf r. 'MdgIibang-, magaliw. J Malib~ing. Entrtmlda.- adj. Ma. pagpatawai;,m**&ydi 1f Naflilibaing. ENUM Entretenhnlento. m. Pag.'l Iilibaing; pagaialiw. 11 Pagk~ilibing. Entrever. a. y r. Mabanaagan; maanagnagan. Entreverado, da adj. Ba. labalaki; salitsalit. Entrevista. f. Pagkikita; pag.. uusap; pagpapanayainm. 11Pakiki.. kipagkita; pakikipanay'im. 1f Tf. pan~an. Entristecer. a. Lumbayin;, bigyaing lungko't. 11 Palungkutin ang anotmin. 11 r. MalumbAiy; nia., Iungk6t; mamangldw. Entristecmimento. m. Pag. Iunigk6t; patnamanghlw. 11 PagkaIungk6t; pagkalumb~iy. Entullecer. a. fig. Maigil; ihint6; itayong ang anomdn. J n. y r. Malump6'. Entumecer. a. Pangimayinpamanhirin ang alinmn-ing bahagi 6 sangk4p ng katawadn. jf r. Ma. ngimay; mamanhid. Entumnirse. r. Mamanhid; mnangalo. Enturbiar. a. Labuiin; Iabuian ang anomain. 11fig. Guluhin; ligaligin; paclilimin. IIr. Lurnab6 1Magul6 ang anom~ing ina. ayos. Enumneraclfn. f. Pagsasaysay na, maayos at maliwanag ng anomin. II Paghilang; 6 pag. kuwenta. Enumerar. a. Isaysady na Page 166 EtNVIl -' 66 - EQUI is4is; at mriaayos ang anoman. IIBumilang; 6 bilangin. Enunciar. a. Isaysay; ipahayag ng buong dali ang anomang bagong isipan 6 pagkukur6. Envainar. a. Isalong ang sandata sa kalubin 6 suksukan. Envalentonar. a. Patapangin; pasiglahin ang lo6b. j1 r. Magmataping; magtapangtapangan. Envanecer. a. Pagpalal in; 6 hilahin sa kapalaluan. I1 r. Mag Mpalal6. Envejecer. a. Patandifn ang sinomtn. 11 Lnmaln ang anomang bagay. | n. Tumagal; magluwat; lumaon ang anoman. j r, Tumanda. ([ Malumi. Envenenar. a. Lasunin. |: r. Mdlason. Enviado. m. Ang inutusan; 6 pinaparoon. 11 Sugo; kinatawan. Enviar. a. Utusan; 6 paparunin ang sinoman sa ising pook 6 lugil. f Ipadala; ipahatfd. Envidla. f. Pananaghili; pangimbul6; kapanaghillan. }) Pa. naghiling banal 6 malinis. Envidlable. adj. Kapanaipanaghili; nakapangingimbul6. Envidiar. a. Managhlli; mangimbul6. [I fig. Magnash ng mabuti. Envidioso, sa. adj. Mapa..naghill; mapangimbul6. i i Envilecer. a. Ayupin; hamakin; 6 gawing hamak. jl r.Maduhagi; maging hamak ang sinoman. Envio. m. Pagpapadala. 11 Pahatid; padala. Enviudar. n. Mabao, 6 mabalo. Envoltorio. m. Balutan. Envolver. a. Balutin; bilutin; tungkusin. 11 Mfil. Kubkubip; kulungin ang kaaway. [l r. Magbalot. 1[ fig. Makilahok; makisalamuha sa anomain. jl Mangbabae; mangalunya. Epidemia. f. Salot; 6 sakit na panapanahong dumadapo sa bayan at ipinagkakatnatay ng maraming tab. Epigrafe. m. Kabuiuang nauuna sa isdng kabanata ng akda, 6 sa isang bahagi ng talumpati. J1 Pamagat na inialagay sa una ng ising sinulat, 6 sa bawa't bahagi ng isang katha. Epilogo. m. Katapusan; wakas; 6 pangwakas. 11 Kabuuian. Epistola. f. Sulat; liham; kalatas. Epistolar. idj. Ang nauukol sa sulat 6 liham. Epitaflo. m. Tanda 6 sulat na inilalaggy sa ibabaw ng libing. Ipoca. f. Panah6n. Equidad. f. Pagkakipant4y. 1| Kasiyahan; katamtaman sapaghahalagd ng mga kalakal. I '" ''!' -:::: g -i? i:Q i Z:"~`'*.. T IX 1* ..:;:Lld.':aj~:.(..:: B~ ui~...:, Page 167 EREC Equidistainte. a~dj~ Magkasinglay6. Equllibrar.'a. Pagtirnbangin. fig. Pagpantayin; pagparisin. r. Magkatimbin'g. Equlllbrio. r1w Pagkakaitim4b~ing; pag-kakaisai ng big't. Equipaje. mn. Mgra dalaclalahan.sa paglalakbdy. Equlparar. a. Pa'gparisin; pagtularin ang is~ing bagay sa iba'. Equltaci6n.- f.- Sining 6' arte tig pangangabayo. f~Pagsaka'y sa kabayo. Equitativo, va. adj. Pantaiy; Equivalencia. f. Pagkakahambing; pagkakawangki; pag. kakaisa', 6 pagkak~apantAy, ng halaga' ng dalawai 6 Inmaraining bagay.' Equivalente, adj. Kasinghalaga'; 6 kahalaga' If Kahamnbfng; kawangki'; kawangis. Equivaler. n. Ma'kahalagti, 6 mkais Ang halag'i Equivocaci6n., f. Pagkok~i. mali'. 11Mali kamnalian. Equivocar. a. Imalfi; ilit6; ibalat6ng. f1 r. Mamali; mnagka'mali.. Era~f. Panaho'n. IIAgr. Giikan. Nueva Era. Bagong' Panab6n. Erecci6rn. f. Pagtitindi~g; pag.. babangon. 11 Pagtatataig; pagta )7- ERUC Erguir. a. Jtay6j; itindig ituwid ang anom'in. jl angit anog ulo ituwid ang flig. r. Magpalal6'; magyabdng; inagharnbog. ng~on; ipagawa,. Ejernplo: Eri~gir an templo. Itayo6, 6 itatag' ang is~ng simbahan. Erizar. a. Papanigalis'agin~papanindigfn ang buh6k. 11fig. Punin ng mnga balakfd 6' kapinsa. la'an ang ising bagay. 1 r. Mainalukag; inangalisag; mianindig ang buh6k. Ermita. f. Bisita, na ang karaniwa'y na sa lablis nig bayan. Errante. adj. Gala'; lib6t; palakadlakad. gaiw. II lihis; isali; ilinsdd. 11Lin.langfn; limangin. Iiln. Gurnala'gala'; lumibotliboit. 11r. Mainali. II Maligaw; inasinsdy; mn~lihis. Errata., f. Mali;: 6' kainalian sa pagsulat 6 paglili mbdg.,.Er~tico., ca. adIj. Gala;i. b6t; hamnpaslup~L- Err6neo,, nea. adj. Mal'; sinError. in. Mali; 6 kainalian., IIfig. Kalsalanani; kasirhan. Erubescencla. f. Hiya; kahihiyadng katutub6 sa Asarifli. Eructar. a. Duinighiy,6dmiffidhy. tay6. Page 168 ESCA - 68 - ESCA Eructo. m. Dighay; 6 pagdighdy. Erudlci6n. f. Karunungan; kapahamnn. Erudito, ta. adj. Marunong; pahdm; bihasd. J1 4 la violeta. Mapagdunongdunungan. Erupci6n. f. Singiw, 6 pagsingaiw sa balat ng anoman. 11 Pagput6k, 6 pagbuga ng bulkanEscabroso, sa. adj. Bakobak6; banginbangin. 11 fig. Matigas ang ugali; 6 masama ang paguugali. Escabullirse. r. Humagp6s, 6 makawala sa kamay. 11 fig. Makatakas; makatanan; makapamulanggos. * Escala. f. Hagdang ndbubuhat ng kamaiy. 11 Mar. Daungan, o pook na karaniwang hintuan sa paglalayag ng mga sasakyin. Escalar. a. Pumasok sa alinmang lugil na magdaan sa hagdin. j r. Sumalakay. Escaldar. a. Banlian. I} Pag. bagahin; 6 papulahfn sa apoy ang bakal, at ibi pa. Escalera. f. Hagddn; 6 hag. danAn. II d mano. Hagddng buhatin 6 dalahin. Escalofrio. m. Ngiki; 6 pa. ngiki. Escal6n. m. Baitang. J1 fig. Tads na inaakyatan sa karangalan. Escama. f. Kaliskis. Ir fig. Pagkadala ng sinomain Escamar. a. Kaliskisin; 6 alisin ng kaliskis. 1 fig. Dalain ang sinoman. a r. Madala. Escampar. a. Hawanin; 6 linisin ang isang po6k, l n. Tumila ang ulin. j1 Humulaw. J1 fig. Tumigil; humint6 sa anomang gawa. Escandalizar. a. Magpakita, 6 magbigay ng miasamang halimbawa. [1 Ligaligin; bagabagin; guluhin. 1 r. Magalit; mapo6t. Escindalo. m. Masamang halimbawa; 6 masamang pagpapasun6d. 1[ Ligalig; bagabag; gu16; ingay. Escandaloso, sa. adj. Nakapagbibigaiy ng masamaing halimbawa. |1 Maingay; magulo; maligalig. Escandecer. a. Galitin; 6 paginitin sa galit. 1[ r. Mapoot; nagalit ng inalabis. Escafto. m. Luklukan; 6 bangkong malapad at may sandalan. Escapar. a. Iligtas ang anomdn sa sakuna 6 panganib. 1r n, y r. Tumakas; tumanan; makawal&; makapulas; makapiglas. Escape. m. Pagtakas; pag-~ tanan. 1| Pagtakas na rnmdalian upAng makalay6 sa isdng panganib. I Page 169 ESCE 169. ESCO Escapulario. m. Kalme~n. Escarabajo. M. Uwi'ng;, salagubang. 11 fig. y faini. Ang taong mr-ay munting katawan at inasarnang hitsura. Escaraniuza. f. fig,. Away;, baba'g; pagtatalo. - Escarbadientes. m. Panglhininga'; 6 pangalis ng tinga'. Escarbaorejas. m. Panghiiuli; 5, pangali's nq tutuli. Escarbar. a. Kutkutfn; kulIkulin; kahigin; kaykayin. Escarbo. m,. Pagkutko't; pag. kahig; pagkulko'l. Escarmentar. a. Dal'i'n. n. Madala&; 6' magtanda' sa di' 'ianas na kahirapan. Escarnecer. a. Uyaniin; uruyin; libakin. Escarnio.p m. Uyaim; libik; uroy. 11 Paguyaim; paglibaik. Escasear. a. Pagdamutan. 1 Tipirin; magarimuhanan. 11 Magdahikian. 1~ n. Magkulang; magsala't; ragdaho'p. Escasez. f. Kasalatin; kadahupa'n- 11 Karukhaain; karamutan. Escaso, sa. adj Salit; da. holp. 1t Kulang; kapos. IIMaramot; niaimot. j) Matipid na toto6. Escatimars' a. Bawasan; Iiit~in; tipiri'n ang anomdng ibinibigaiy. jf r. Magtipid; maglift. Escena. f. Tanyagan; padla.. basan. J1 Liter. Tagpo'. 11 fig. Pang yayaring ta~n,&i' at mahalagai sa tunay na kabuhayan,. Escenarlo. m. Pailabasan. Esciarecer. a. L~iwanagan; linawan. 11 fig.:Padakiia'in; padilagi'n; ibuny'i ang sinoiman. ' n. Magbukangliwaywaiy; rn a g b ukangliwanag. I'l r. Lumniwanag; luminaw. Esciarecido,, da, adj.- Maliwanag; mal'inaw. 11 Banto'g; bun-. Esciarecirniento. m. Paglifli-,wanag. I1 Pagbubukangliwaywaiy. Esclavitud. f. Pangialipin, jjPagkaalipin. I fig. Pagsuk6; pasnd sa mga nash. hilig ng pus6. Esc iav'izar. a. Alipinin ang kapuwai. 1j r. Maalipin. Esciavo, va. nt. y f. Alipin. Iffig. Suk6; mapa'sun6cl sa anomin. Escoba. f. Waif's; pangwalis; pails. Escobar. a. Walisin; 6 walisain.f Lugdt na pinagtamnain ngpn6 ng waifs. Escocer. n. Humapdi; kumir6t; sumakft. I fig. Sumaklip ang lo6b. ff r. Mahapdlan. ff Mag.damdaim; masakitan.. Escoger. a. Pumill; humi. rang. ff Pillin; hirangin. Escogimlento. m. Pagpih;paghirang. Page 170 ESC ESCR - 170 - Escolar. adj- Nii'uukol sa nagaaral, 6' sa paaralain. 1, mn. Nagaaral. k"Escoltar. a. Bantayin; incatan, 6' alag~tan ang is~ng *tao' 6 bagay upa'ng inakalakad ng wala'ng panganib. Escollo. mn. JBatong inalaki sa ilaliin ng tubig sa. dagat at karaniwa'y inalapit, sa baybayin. Ii fig. Panganib; kapangani-. ban. Esconder. 'a. Itag6; ikan. inagkanl6ng. Esconditniento. mn. Pagtatag6; paglifingid, ng anoinain. Escondite. in. Lug'I1 na taguian. 11 Laro'ng, tagi'an ng inga bath. Es odrijo. in. Po~k 6lugadl na bagay pagtagiian ng anomain. Escopeta. f. Sandatang apo'y na karaniwang gainitin sa. panga.. ngaso6; eskopeta. Escoplo. in. Art. y Of. Pait; luk6b. Escorla. f. Taeng bakal; duinf ng inga -metal 6 kala na napapaibabaw sa paglulut6. Escorpi6n. in. Zodl. Alakdan; alakr~in; 6. atangatang. Escozor. in. Hapdi; kiro't; antwk- I1 fig. Sukal ng lo6b. 'Escribidor. in. farm M~inu-,Escriblente. mn. Tagasulat. Escribir. ~a. Suinulat; tumitik.' j. Ku'ma th&. ~ Sulatan; liha-':man ang sinomni~. r. M isulat. tik ang pangaa a is~ing akiat 6sa. alininain akapisanan. Escrito, ta. p. Na'sulat. f m. Sulat; kasulatan;' 6 alintning su katray. 11Akda'; kath a". rI For. Kahingian 6" tutol na iniha'haradp sa isaing usapfn. Escritor,~~~~. ra. in. y f. Mi nunulat; mdngangrathaL Escritorlo'. Mn. Sulatain;. 6 susulatain. Escritura. f. Pagsulat; pagtitik. Sining 6 arte ng pagsulat. For. Kasulatan. 11Aklaft; akda" katha'. 11 Sagrada. Ang BanadI na Kasulatan, 6' Biblia. -Escridpulo. in. Aganmagain; hinala'; hinagap. 11 fig.Diri'; sukiadin Escrupulosidad. f. Kasu-' sian; kaagapan sa paggawa' 6 paggandp ng anoindn. Escrupuloso, Sa. adj. Ma.. pagagainagain mapaghin'agap; mnapaghinala'. 1 fig. Masusi; maagap. Escrutador. mn. Tagasuri, 6 tagabilang ng inga boos is g haflalan. Escrutar. a. Siyasatin at bilangin ang inga botong ginawa' sa hdAlalan. nulat n'a miasaina. Page 171 ESCU - 171 - ESIWE Escrutinlo. mn. Pagsisiyasat ng anomain. 11 Pagsurd rig'mga bo.. tong tinamo6 ng sinomain sa gi.. Inawanhg paghahalail. ~Escu~idra. f. Geomn. Eskuwala. 1, Miu. Isafing pangk't rig mga kawal 6' sundalo. 11Mar. Katipunan ng ihaing sasakyaffg pangdigymi& Escuadr6n. m. Mi!. Pulutong 6 pangkait nig isaing hukb6ng" kabayuhain. Escuchar. a. Makimatyaig; Lnanainga; ruakinifg. 11 Pakingg~in; dinggin; pakimatyagdin; panaingahan. Escudo,.,m. Kalasag. ff fig.' Tanggulan; kublihan. Escudrifiar. a. Siyasatin; suri'in;. usisa'in nog buo'ng ingat ang anornan. Es'cuela. f. Aralain; pa'aralkin. ~1Aral, simulaifn at kaparaanang sarili pg asng mnnangath. Esc'ulpir. a. Dumukit rig isadng bat6 6 kahoy, na gawfng larawan. 11fig. fimbaig, 6 itanim sa lo6b ang isaing isipan 6 damdamnin. Escupidera. f. Lura~an. Escupidura. f. LuraA; paglura'. Escupir. a. Lumur'. IILurain. en el suelo. Lu'mura sa lupai. jjsang-re. Lu mnura' ng dUg6. Escurrir. a. Patitiin. el inel aceite. Patitilin ang lk ang lanqis, ji n. Tumitd. fr. M".. dulas. J1 Humagpo's. Ese, esa,.eso. pron.. dent. y adj. Lyain. ' )~jemplos: Ese libro, iyaing akla't; e~sa casa, iya'ng bahay. Esencia. f. Halaga"; 6 kahalagah~n ng, mga bagay., Pagkai; ejemplo: Esencia Divina. Pagka' Dios.!1 Quinta esencia. fig. Ang laI16ng magaling at dalisay ng. anonuian. Esencial. adj. Mahalaga"; Makabuluhan; panguna; dAkila. Esfera. f. Georn. Bilog; ka.. bilugan. 11 J-'t. Ang langit. If -fig, Uri, 6' kalagayan rig isafng tao. 'Esforzado, da., Ad. Bayani; nmatapang; buo6 ang lo6b., Esforzar. a. Palakasin; patapangin; pasiglahin ang lo6b. r. Magsumakit; magsumikap sa anornang nasa' 6' layunin. Esfuerzo. M. Sikap; pagsisikap; pagsusum.akift. fj Tapang; siglad; lakis ng Ioo'b. Esgrlma. f. Sining 6 arte rig pananandata; eskrinia. Esgrimir. a. Maglaro rig panianandata; mageskrima. Eslabftn.rn. Bakal na pangkawing sa ibd. jf Pingkian; pamingkit. Esmerar. a. Pakinisin; hu. sayin; pagbutihin ang anoma'n Page 172 ESPA SPA ~- 172- EP ES-PE If r,. Magsumakit na luniab~is inahusay aug anomin~i. Esmero. m. Pagsusumnakit na inagawang inahusay ang anoma~n. /1 Pagpapakalinils; kahinisan sa kataw~in. Es6fago,, m. Anat. Lalamnunan. Espaclo. m. Laki 6" kalaparan ng isdng 1upa" 6 poo'k. jJ Pagitan ng panaho'n. J1 K~aluwatadn; kabagalan. jJ Im~pr. Puwilng; pagitan. j~Poll. Aug wa1ing hanggad. Espaciosidad. f. ~Kaluwangan; kalaparan; kalawakan. Espacloso, -sa. adj. MaluWang; malapad; malawak. jj Maaliwalas. 11Mabagal. Espada., f. Tabaik; kalis; espada. Espalda., f. Lik6d. 1j p1. Likurdn ng anoinain, gaya nghbahay, simbahan, at ibAi pa. Espaidlilla. f. Anat. Paypaiy ng 1i k6d. Espantable. adj. Kagitla'IgitlA; kagulatgulat; kabakkibakid. Espantadizo,, za. adj: Ma-,gitlahin; nmagugulatin# Espantajo. m. -Panggithi; panggulat; panakot; panigbugaw. Espantar., a., Gulatin; gitla. hin; takiitin; sindakin; baklAhin. IIBugawin. J1 r. Magitid; minagulat. IIMagtakd; manggilahls. Espanto. m. Takot; sinddk; golat; githi. fi, Pananakot; panggigitia. Espantoso,, Sao adj. Nakatatakot; nakagugulat. Ij Kahangai. hangai; katak~itaka'; kagiligilalais. Espaftol,, la. adj. Ang naduukol, sa Espafia. Kastilai. 1 mn. Esparcir. a.' Ikalat; isainbulat; isabog; ibudb6d. fig. Ihayadg; ilathala'; ipalaganap aug anoinaing balita'. II r. Makalat; sunmabog. I Maglibadug; inagalfw. Esparrancado, da. adj. Bikaka'; bisakIat aug pad. Especial. adj. Tangi; buk'd; d'i karaniwa'n. Especie. f. Bagay; hugis; sari ng. Especificar. a. Salaysayin; 6 saysaying isdisd aug anomdng bagay. Especifico. mi. Mled. Gamo't ua mnabish na ruakagagaling sa isdng sakit. EspectAculo.. in. Palaba's; Palar';. 6' libangang hayd'g. fj Alinmadng pangyayhiring' rabigdt na, nakatatawag ng kalooban. Espectador, ra. s. y adj., Aug nagmamnasid. II, Aug nanunu6d. Espectro. mi. Larawan; guniguni', na, ang karaniwa'y ka, gulatgulat. Espejo.b m. Salami n. Iffig. Page 173 ESPI ol ESPI ESPI~-'173 — E i Huwaran, 6' parisadng karapatdapat tularan. E s~p e q u e, in. Pangsuwadl; panghikuwait. Espera. f. Pagh ihintady. Hintayan. Esperanzak. f. Pagasa; pananalig. Esperanlzar. a. Paasahin; bigyain ng pagasa.l. Umasa; magkaro'n~ nig pagasa. Esperars. a. Asahan; umasa.~jManalig. I Antayin; hintayin; antabayanan.- r. -Maghintdy; maga ntabdy. Espesar. a. Palaputin. jjLimnitan; sinsi nain. li r. Luma'pot. Suminsin; lumimit. Espeso,, sa. adj. Malapot.f Masinsin. 11Malimit. 1f fig. Marumf;' wala'ng ayos. Espestkra. f. Kalapoitan.j Kalimitan; kasinsina'n; kasukalan. Iffig., Karumihin;, kasalaul~a'n. Espetar a. Duruiin; tuhugin ang anoma'n, gaya ng, karne', isda', ibo'n, at ibA pa. I~ Ipak6; 6 ibao'n sa anomanhg bagay ang isdng kasangkapang matulis'. Espetera. f. Sabjitn rig karn6, 'ib6n, isd' -at ngl mga bagaybagay sa kusinat. f1 Manga kasangkapan Espia. m. y f. Tiktfk; tagapanubok. bakayanl. jJ r. Mags'ubukadn; mag.. tiktikan. Espiga. f. Uhay. f1Ang.,pun6 6' hahawakadn rig taba'k 6' espada. Espigar. a. Manguhay; inanghimalay. il n. Agr. Maguhay. 1.1 fig. Luinaking bigla ang sinomadrng tao. Espina. f. Tinik; subydng, -fSalubso'b. 1f Tib6. fl dorsal. Gu.. lugo'd. f~ ig. Agarnagam; hinagap; hi na la. Espinar. a.' Sundu'tin; 6' sugatan rig tinik. f, r. Matinik; masalubso'b. Espinazo. in. Anat. Gulug6d. If Balugbd'g. Espinel. mn. Kitang na pang.. huli ng isd4. Espineo, nea. adj. May tinik; 6 ang xoduukol sa tinfk. Espin~ila. f. Anat. Lul6d rig binti. Espinoso, sa. adj. Matini~k. ff fig. Mahirap; maguso't. Esplonaje., i. Pani~niktfk; pa. nunubok. Espiracl6n. f. Hinga'; 6 pag.. hingi. Espirar. a. Sumingdw ang bang6 6 bah6 nig anomin. jJ Patapangin; buhayin ang Io6b. il ni. Hurningd. Ii Mamnatdy; ma.. patid ang hiningi. If fig. Matapos. Esplritu. in. Diwhi; kdluluwd. Esplar. a. Tiktikin; subukan; j, II Talino; talas rig isip. f1,Tapang; Page 174 ESPU - ESPU ~- 1'74- ET ESTA tigdis ng lo6b. II Demnonio. fJ pI. Singaw 6' espf'ritd na alak, iimonada, at iba' Pa. I!, Santo. Ban-A1 na Diwai. Espiritual. adj' Ang ndu. ukol sa diwa' 6 aduu~ Esplendldez. f. Karilag~in; kagandahang lo6b;, kasaganahan. Espl6ndlio, da. adj. Magan-da'; marila'g. 11 Mapagbiy'ayai; mapagrnagandanfg lo6b. 1 Poet. Maningning; maluningning. Esplen'dor.e m. Ningning; diMig; luningnfng; kaliw'anagan. fig. Kama'halan; pagkagino6. Esplendoroso, sa. adj. Maningnifng; malunin'gning; maliwanag. Espol6n. m. Tabid. jJ Mled. Alipungaing turnutub6' sa. sakong. Esponja. f. Espongha. Esponjoso, sa,. adj. 13uhaghaig., Esponsales. m. PI. Pagkakayari, 6 tipanan, sa pagaasawa ng magsing-ibig. Espontineo, neca. adj. Kush; kusa'ng lo6b; 6' bukai1 sa lo6b. Esposas. f. pI. Pangaiw na bakal na ikina'kabit sa mrga ga..! langgalangain ng rnga salarfn. Esposo, sa. m. y f. Asawa; mn. pI. Magasawa. I E sp ue r ta, f. Batuldng; pungke' Espulgar. a. Manghinguto; manghinik~sik. I fig. Pakasiyasatin; pakasurilin ang -anoany. jf r. Maghingrutuhan; rnaghiinik sikan. Espulg'O. in. Panghihinguto; panghihiniksik. jf Paghihingutubadn. Espuma. f. Bua~ sub6'. Espumaderal. f. Panagap ng bu1a. Espumajear. n. Bumnu!a. Espuma~loso,, sa..adj., Mabu1la. Espumar. 'a. Alisa'n, 6'sagapan ng bu1a Ij n. Bumula'. Espumoso,, sea. adj. Mabuffa; 6 may maramning bula' Es pu to. mn. Lura;1~away; plema. Esquela. f. Sulat na maikli,,Qa ang,,karaniwa'y isafing papelna nakalupi sa' kahab~aal. 'IMunting liham na limbaig na nagaianyayai 6 nagbabalita' sa iba'. Esquilar. a. Gupitin ang balahibo 6' b~,1dt ng tupa, at iba' pang hayop. Esqulna. f. Dakong laba's ng painulukan.,I Sulok. Esquivez., f., Paglay6'; pangingilag. 11 Hadp; 6' kailapain. Estabilidad. f. Pamamnalagi; panainatill; pamamnarati. Estable. adj. Lagi; matagaMl; matibay; matataig. Establ-ecer. a. Magta. 'N Page 175 ESTA ESTA ~-'175- ET ESTA taga; mnagtayo6; mnagbuka's ng anoman. l1 utos; magutos. if r. Turnira; 6' manir4han sa isaing poo'k. Establecimiento. M. Bata's; utos; kautusain; paftakarafin. 1Pagtatataig; pagitat-ayQ6. 11 Bahay 'na ukol sa p~ingangalakaM, pagtuturo, at ibai pa. Establo. mn. Hapunain; 6 silungain ng mga hayop Estaca. f. Tulos. IiPakong bakal na rnahigift. sa isaing talampakan ang babax..Estaci6n. f. Laga'y na. kasalukuyan ng, anoma'n. 11 Bawaiit isa' sa apat na panaho'n naki nababahaginan ng isang tao'n. ~ Panahon; kapanahunan. fl HimEstado. m. Laga'y; kaki'gayan; katayiuian. I! Hugis; kabagaya'n; uri; 6'kalgayng nbaw~'t isa.,l Pol. Bansa'. Estafa. f. Panunubai; panenekas; pangdadayahEstafdorra. m. y f. M'i nunubat; tekas. Estafar. a. Manuba"; manekas; mangdaya". -Estallar. ni. Magput6k; lumagut6k; lumnagapa'k; tumnlagupdk. fig. Mangyaring bigli ang anoma~n, gaya ng pagkakasunog, panghihimagsilk, at iba' pa. jj Dumamda'm at magpakitang 'big JU ng galit, tuwa', 6' iba' pang gawi ng kalooban. Estallido. mn. Puto'k;. tun'og; tagupa'k; lagut6k. 11Pagputo'k.I Estampa. f. Larawan'g nilimba'g sa papel 6' kayo; estampd. Larawang bu6" nq isang tao 6' hayop. jj Limbagan; pagpapaliruba'g. Estampar. a. Limbagin; ku. nin ang larawan ng anomain. ang isa'ng bagay sa iba'. 1r.'Ma'limba'g; ma'kintail; mnalarawan. Estanmperia. f. Linbagan', 6 gawaan ng estampa. 1 Tindahtn ng mga estampad. Estampido. m. Putok; tun6g na malaka's ng kanyo'n, baril, at iba" pang sandatang apo'y. Estancar. a. Ampatfn; bimnbingfn; pigilin ang takb6' ng anoman. 11Adm. Hadlangdn; pigilin ang nialayang pagbibilf ng anomang kalakal. 11r. Maamnpat; mabingbfng; ma'pigil; mahadlanga'n. Estancia. f. PAhingahan; tU. rahan; hantungan. 11TAhanan; 6 silid na tina'tahanan. 11Pagkatird ng isdng may sakit sa p~igarnutan. Estandarte. m., Watawat; bandiIA. Estangurria.a f. Med. Bali. sawsAw. Estanque. mi. Tinggalan ng tubig. jj Lawa'; dagatdagatan. i Page 176 ESTE, ESTE, ~- 176- ET ESTI Estante. m. Art. y Of. Sisidla'n ng akla't, papel, at itxi pa; estante. Estanteria. f. Katipunan ng mga estante. Estaflo. m. Tingga'ng puti* Estar. n. Dumoo'n. Ejemplos: Es/ar en casa, dum'oon sa bahay; Pedro estuvo en Europa, si Pedro ay dumoo'n sa Europa. HNasa. Ejemplos: Mlipadre es/4 en Bulakdn, ang aking ama' ay nasa Bulakadn;. el libro es/t en la mesa, ang Wakit ay nasa dulang. Jj Na. Ejem-. plos: Es/c aqui', nadrito6; es/ti ahi', nariyadn; estd al/i, naroo'n. 11Kung kasama ng nmga adjetivo' 6 pangturing, ang kahulugadn ay dumiamdadm 6' magkaro'n- ng anoman, gaya na es/ar triste, malungk6t; es/ar alegre, matuwa'; es/ar enfermo, magkasaki't. 11r. Tumigil; humint6; mabalam; mfagluwadt. Estatua. f. Larawang ginawa" sa bato6, kahoy, Iup4, at iba' pa na huwad sa katutub6. Estatuir. a. Itatadg; itayo6; iutos; iatas; ipa~siya'. Estatura. f. Taads ng isafng tao. Estatuto. m Paltutntunan; p~itakarin; kautusdn. Este,, ta, to. pron. dern. Ito'; yari. Nagiging adjetivo 6 pangturing, kailin ma't kasama ng substantiv o 6 pangdiwa', gaya ng este libr'o, ang akldt na it6'; es/a vida, ang buhay na it6' 6 yarif. MJi. Geogr. Silanganan. Estenografia. f. Bilistitik; 6' takigrapia. Esten6grafo, fa. mi. y f. Ang maalam ng bilistitik 6' takigrapfa. E s t era. f. Banifg; bangrkuwadng. Esterar. a. Banigadn; 6' latagadn ng banig ang hihigain. Est~ril. adj. Ba6g; di namumunga. 11fig. Panaho'ng tuy6t. Esterilidad. f. Kabaugadn; kawaladn ng bunga;, kasalatain ng ani. Estero. mi. Paglalatag ng banig. fj Sapai; bita's. Esteva. f. Agr. Ugit ng araro. Estevado, da. adj. Sakadng;. bikla'ng na paad. EstI~rcol. m. Dumi 6' tae ng alinmadng hayop. 11Halaman 6 yagift na biiIOk na magagawAng pataba' sa lupa". Estilo. m. Hawig; anyo; ayos; paraan. 1I Gawil; kaugalian. Estima. f. Halaga'; 6 pagpapahalago sa isafng tao 6' sa anomang bagay. Estlmnaci6n. f. Halaga'; kahalagaha'n. jJ Paggiliw; pagmamahadl. iEstimar. a. Halagahadn; 6' Page 177 ESTO -'77- ET ESTR lagya'n n,& halaga'. I'] Giliwin; inahalin. IiHatulan.. Estimular. a. fig. Pasiglahin;ang loo'b sa paggawa' n~ anornain. EStiMUlO. ni. fig. Pagpapasighi, sa paggawa. Estlo. rn. Tagara'w; taginit. Estipendlo. m. Bayad 6' upa sa alinmaing paggawa. 6 paglilingko'd. Estirar. a. Banatin; higitin; unatin; hilahin; batakin. 11 fig. Habaran; 6' pahabaiin ang anomain. fjr. Maunat; mabanat. Estirpe. 17. Pinanggalingan na isang ainak 6' lipil. Estocada. 17. Saksaik; ulo's nq dulo ng espada. 11 Sugat na gawa no, saksa'k 6 ulo's. Estolidez. 17. Kakulangaing garnap ng pagiisip; lubo's na kamangmanga'n. Est6lido, da. adj. Lubhang mangmzing. Estomacal. adj. Ang- naiuukol sa sikmurai. 11 Ang ruabuti, sa sikmura'. Est6mago. rn. Arnz. Sikmurai. Estopa. f. XYunot; gano't, Estorbar. a. Gambala'in; abalahin; ligaligin. 11 Sawata'in; sansalaun. Estorbo. m. Abala; sagabal; ligalig; gambalah. Estornudar. n. Bumahin; 6' mnagbahin. i Estornudo. m. Pagbabahin. JfBahin. Estrado. m. Karurukan. Ii pl. For. Sa maa h6kuman ay ang lugaiI na pinaghahatulan sa mga usapin. Estragar. a. Sumirah; makapanganyaya". j1 r. Masira; mapanganyaya'; mailugso'. Estrago. m. Kasiraiang malaki na ginawa4 ng digma'an, salot, at iba' pa. 11 Pagkaguho6; pagkagiba'; pagkalugs6'. Estrangular. a. Patayfn sa sakal ang isa'ng tao 6' hayop. Estratagenma. f. Laladng sa, pakikibaka. II fig. Lalaing; dayah. Estraza. 17. Basahan; kaputol na darnit na sira at magaspaing. II Papel na magaspa'ng at girnagamit na pangbalot. Estrechar. a. Kitiran; kiputan. fig. S, —ikipa'n; sikilin; gipitin. fig. Pilitin; pigipitin 11r. Mangurong. II fig. Magtipid; maglift ng gugol. II Magibigan. Estrechez. 17. Kakiputan; kakitiran. 11 Kasikipdn;~ kahigpita'n. Ij Kaiki'lan ng panah'n. 11Matalik na pagiibigan. ij Kagipitan. Jj KasalatAn. Estrecho,, cha. adj. Makipot; makitid. If Masikip; mahigpit. 1 fig. Sala~t; daho'p. I Mabagsik. 1I Malapit na pagkakamaganak; matalik na pagiibigan. 23 Page 178 ESTR ESTR ~- I7T-SsT IESTU ir m. I'agipitan; kasalat~in;ka panganiban. Estreehura. f. Kakiputan; kagipitan; kasikipain ng isa'ng lupah 0 daa'n. Estregar. a. Kuskusifn; kusutin; hilurin. j1 Ikusko's; ikuso't ang isa'hg bagay sa ibad. Estrella. f. Astr. Bitwi'n; tala'., fig. Palad; kapalaran. Estrellado, da. adj. Mabitwi'n. Estremecer. a. Galawin; yanigifn; pakinigin. Papanginigfn; gulatin; takutin. r. Yumanig; kumini'g. Estremecimiento. M. Pagyani'g. Ii Panginginfg. Estrenar. a. Mula~ng gamitin.ang anomaing bagay; ipanghago. Itanghai1; palabasfn. ff r. Magpasimulang gurnawa ng anoimin. jjMagpakilalang, una sa pag. ganip, ng isa'ng hanapbuhay. Estreno. m. Simulang paggarnit ng anoma~n. fj Pagtatangha'l; pagpapalaba's. Estr~pito. m. Ugong; inlay na lubhang malaki-; Estrepitoso,, sa. adj. MW. ugong; maingay. Estribar. n. Maniin; manibay; sumalig; burnatay. 11Ituo'n; isikad. 11fig. Manangan; manghawak. Estribo. m. Tuntungan. f -Sikarain ng paa' nq nanaangabayo. Estribor. n. Afar. Tagilirang kanan ng dao'ng 6' sasakyain. Estropajo. m. Painiunas; pangusko's. 11 fig. Anomanvi bagay na waling halagai Estropear. a. Alipustain; paslangin; tampalasanin. ~fSiraiin; lansagi'n ang anorman. f r. Maalipusta'; muatanmpalasan. ff Masirat; malansaig. Estropeo. m. Pagkasirai; pagkalansaig. Estructura. f. Kabuiran; kayarian. Estruendo. nm. Ugong na malaka's; malakinfg ingay. I1 fig. GuI6'; kaingayan. Estruendoso,, sa. adj. Matuno'g; maugong. E struj ar. a. P fign. ff Pinduti, 6pislfn n& malaka's ang anoman. 1 r. Mapiga. Estuche. ni. Suksukan; lalagyain ng anonmaing bagay 6' kasangkapan, gaya ng hiya's, sunddng, kutsara,. at ibai pa. Estudiante. rn. Nagaaral. Estudiantil. adj. fain. Ang ndiuukol sa nmga nagaaral. Estudiar. a. Magaral. fj Pag. aralang isaulo. 11Magbasai ngr mabubu'ti at mahahalagaung akla't updng mu'tuto. E st udlo I ni-. Pagaaral.J Aralin; 6' luguIl na pinaggaralan 6 pinagtuturi~an. 11Tanggapan ng Page 179 E"I"'ER ETER ~- '79 - EA EVAP rnanianangg~l,, rninunulat, at ng sinomaing marunong. Estudioso, sa. adj. Mapag.aral; 6' iasipag magaral. E st ufa. f. Paiinitan; pangpainit. Estulto. mn. Mangm~ing; hangail; unga's; hunghaing. Estupefacci6n. f. Pagkapatigil; pagkapamaa'ng; pagkatulaa1'. jj Pagkamangha'; pagtatakad; panggigilala'S. Estupefacto, ta. adj. Tigil; mnazng; tula!a't. j1 Katakadtaka'; kainangha'mangha'. Estupendo, da. Iadj. Kagiladgilala's; katakadtaka'; kahang~Lhangai. Estupidez. f. Kamnangmangin; kahangalain. JJ Kapurulain ng isip. Estfjpido. inn. Lubha~ng mangiming; totoo'ng hanad1; 1bhaing mapuro'l ang isip sa pagu~nawain ng anornin. Estupor. m. fig. Panggigilahi's; pagtataka'; pagkamnangha. Estuprador. m. Ang nanggahis, 6' nangdaha's sa, isadng dalaga. 'Estuprar. a. Gahisin; dahasin; pilitin ang isadng dalaga. Estupro. m. Pagdaha's; paggahis; pamnimilit sa, dalaga. Eternidad. f. Kawahi'n ng pun6 at katapusadn. 11Kawaling hanggin. Jj fig. Kalaunang lubha' ng panaho'n. Eternizar a. Paparnnalagiin; papagluwating totoo6 ang anoman. 1I pagsawala'ng hangga'n. r. Magluwdat; manatilii; indipasawaling hanggdn, Eterno,, na. adj. Ang wal a'ng puno6 at hatigg -. H] XWalang hanggadn; waling katapusa'n. Etimologia. f. Pinanggalingan; pinagbuliatan ng mga pangunl~usap. Eunuco. m. Lalaking kapo'n na tagapag-ingrat sa mga babping ndkukul'ng sa, t'hanan n,6 sult'n Evacuaci6n. f. Pagaalis ng lamndn ng anorniang bagay. I Mfed. Pagdumni; pagtae. II Mit. Pagalfs, 6' pagli'san sa isadng lugad ng tp~nod na hukb6'. Evacuar. a. Alisadn ng laman ang anoman ji eld vien/re. Dumnumf; tunmae. u n ne'gocio. Tapusin; yar'iirj ang isadng gawa. AMd. Iwan, 6' lisanin ng hukb6' ang ising Iugad. Evadir. a. Ilagan; layuian angy anomang panganib. If r. Umnilag; lurnigta's sa. isdng pangyanib.H Magtanan; tuniakas. Evangelizar. a. Mangaral ng pananampalataya ni Hesukristo.' 1I Ihayadg; ilatha1a' ang isadng bagong isipan 6' pagkukur6. Evaporacl6n. f.; Singdw; 6" Page 180 EXAC EXAC - 19 - EA EXAS pagsingaw nig tubig na naipaPailangling dahil sa mint ng Araw., Evasi6n. f. Pagtakas;I pag. tanan. Evento. m. Nangyari; pangyayari. 11 Pagkakatao'n. Eventual. adj. Katao~n; nagkatao'n. 11 Sina'sabi sa bayad 6' upang tinatanggaip sa isdng katungkulan, buko'd sa talag~ing sahod. Eventualidad. f. Pagkaka tao'n. Evidencla. f. Katotohanang mahwanag na pagka'kilala sa anomndn, na sinoma'cy di maadaring magaffinlang~n. Evidenclar. a. Ipalinaw; ipaliwanag na lubo's ang katotohanan ng isdng bagay. Evidente. a -j. Totoo6; tunay; lubh~ng maliwan'ag, na d'i mapagdafinlangananEvitar. a, Il.agan; ingatang huwadg mangyari -ang isAng bagay. 11Lumigtis sa anomdng makakapanganyayh. E v oca r. a. Tawagin; tu. mawag; dumalangin na hunming'i nag tulorig. rEvoluci6n. f. 'Pagkisulong; pagunldd nig mga' bagay at ng mga isipan. Exacclfn.~ f, Paniningfl ng buwis 6 ambdg sa bayan. Exactitud., f. Kaagapan at ka~tapatadng lo6b sa paggawa' ng anoman. Exacto, ta. adj. Ganadp. F1 Toto6'; tunay. 11 Tama'; akma.I Maagap. Exactor. mi. Tagapaningil ng bu~wis 6' ambadg. Exageraci6n. f. Pagpapalaki; pagpapasaguwa~ ng anoma'n. Exagerar. a. Palakhin; pasaguWain ang anoman. Exaltaci6n, f. Pagkatanydg; pagkabunyi. Pagkataa's nig katungkulan. Exaltar. a. Itany'ig; ibunyi; ibanto'g. Ifig. Itampo'k; itads, ng katungkulan. Examen. m. Pagsusuri; pagsisiyasat. j1 Paglilitis; pagsusulit. Examinador, ra. m. y f. Tagalitis; tagapagsulit. Examinando. m. Ang nagSusul it. Examinar. a. Suriin; siya.. satin ang anomdn. j1 Litisin; suilitin ang kakayahan ng sinomadn. Ex An i me. adj. NawaIang diwai; 6 hindi' nakamadmalay tao. fig. Lubhang mahinai; hinimatady. Exasperar. a. Saktafn; paantakfn ang isafng lugdl na masakit 6 may damddm. 11fig. Galitin; pasakiapin ang Io6b nig sinomdn. jj r. Masaktdn. jj Magalit; mapo6t. Page 181 EXCI EXCI ~~-i 8i - EH EXHO Excavar. a. Hukayin; kutkutin; kalkalin. 11 Agr. Hukayin at alisfn ang 1upaLng na sa palibid ng halaman. Exceder. a. y r. LumaI6; humigit; lumampa's; lumabis sa katamtaman. Excelencla. f. Kagailingan; 6 kataasaing uri 6 halaga' n anornan na ikinatatangil sa ibai. Kadaki~kan. Excelente. adj. Lubbha.ng ma. galling; 6' ang natatangi sa iba' sa kagaflingan. Excelsitud. f. Kataastaasan; kadakilatan. Excelso, sa. adj. Lubha~ng mataais; dakila'. 11El excelso. m. Ang Dios. Excepci6nl. f. Pasuball; pagtatangli; pagbubuko'd. Excepto. adv. m. Tangi; buko'd; laba's sa ibai Exceptuar. a. Ibuko'd; itangi; ilaba's ang isang tao 6' bagay sa, karamihan 6" sa karaniwan. j Ipasubali. Excesivo, va. adj. Malabis; lampa's; lagpo's; higit. Exceso. m. Kalabisdin; kahigtain; ka'saguwaan. 11Kasalanan; salang pmabiga't. Excitar. a. Akitin; hikayatin; pukawin; pasiglahfn. j1 Ibuy6;udyukdin. 11r. Maakit; mahikayat; ma'buy6. Exclamacl6n. f. Pagka'sigdw; 6 Sigaiw na malaka's ng isafng may gaki'k, dalamhati, galit 6 pagakamangha'. Exciamar. a. Ma'pasiga'w na bigla' dahil sa gaki'k, dalamhati, galit, 6', iba' pang damda'm ng kalooban. huwaig isama; huwaig ibilang. Exclusl6n. f. Paglalabais; d'i pagsasamna ng sinorming tao 6' anomaing bagay. Excrernento. m. Tae; dumi. Excursl6n. f. Pagliliwaliw. Excusa. f. Dahilain; pagda. dahila'n. Execrar. a. Sumpain; dusta'i; laitin; kasuklamadn. f1 r. Magkasuklaman; magt~iniman ng lo6b. ang sinom~in sa isaing katungkulan 6' pdsanin. f r. Madligt'as; md abs saalb anomain. Exento., ta. adj. Ligt~s; lab~is. 11Aliwalas; 6' maaliwalas. fig. Laya; 6 malaya'. Exhausto,, ta. adj. UbOs; said; sim6t; sagdid. Exhibici6n. f. Paghahayaig; pagtatanghai1; paghaharilp; pagpapakita. 11TanghaiI. Exhibir. a. Ihay~ig; itangh~lI; 'iharaip; ipakita; ipakilala. Exhortaci6n. f. Pagpapayo; pagpapangusap. jj Aral; payo. 1 Page 182 EXHO EXHO ~- i82- EP EXPE Exhortar. a. Pangusapan; pagpayuhan; pangaralan. Exhumaci6n. f. Paghukay sa baiunan n& isaing bangkady 6' ng inga buto6. Exhumar. a. Hukayin sa pinaglibingin ang alinmaing bangkaiy 6' ang kapyaing mga buto6. Exigir. a. Singilin, tumanggaip, tamuhin sa isa' ang anoman sa pamagitan ng. kapangyarihan. j1 fig. Hingin sa isad ng bu6ng pagpipilit 'ang anoma'n. Exigilidad., f. Kaliitain; kauntilan; kasalatain; kadahupain. Exiguoi gUa. f. Munti; malift;, kaunti;- salaft. Exillo. m. -Destiero. Eximlo, mia. adj. Tanyaig; banto'g; dakila. Eximir. a., Iligtads sa anomaing katungkulan, pa'sanin, at iba' pa ang isa' 6' ila'ng tao. 11r. Ma'Iigtais sa anomain. Existencia. f. JPagkakaroo'ng tunay ng anomain. 11Pagkakaibuhay; kabuhayan. 11pl. Corn. Ang mga tinggail na kalakal at hind'i panaipagbibili.Existir. n. Magkaro6ng tunay ng anomnain. 11Mabuhay. Itxito, m. Wakais, 6 katapusan ng alinmaing gawa 6' hanapbuhay. Exhorbitante. adj. Malabis; toto6ing lampais sa karaniwan. Exordlo. m. Simula", 6' Pasimula' ng isaing lathalai, katha 6 talumpatil. Expectoracifn. f. Pagdahaik. IAng bagay na nadah aik. Expectorar. a. Dumaha'k; idahaik. Expedir. a. Tapusin; lutasin; idaos ang anomain. I1 padaki'; magpadalai sa pamiagitan ng sulat. Ilagda; ipahayag ang isaing utos. I1 padalai ang mga kalakal, at ibad pa. Expeler. a. Itapon; ihagis; iwaksfing bigl ang anomaing bagay. Expender. a. Gurmugol; gitmastai. jjMagbillf ng' anonaing kalakal. 1Magtinda'. Expendio. m. Gugol; gastai. jjTindahan; bilihian. Experisas. f. pl. Gugol; gastai. Estar a' expensas de otro. m. adv. Mabuhay sa gugol ng ibai. Experiencia. f. Kasanayain; kabihasnain; kaalamadn sa pamamaraain at pamamahala' ng isaing hanapbuhay 6' pangangalakal. Tener experiencia. m. adv. Magr-L karoo'n ng kabatirain 6' kasanayan sa anomaing bagay. Experimentado, da. adj. Bihasai; sanAiy. Experimentar. a. Subukin; tikmain; tayahin. 11Masdain; halatain. Page 183 EXPO -I3 EP EXPU Experiniento. rni. Pagsubok; pagtaya; pagtikixln. Experto, ta. adj. Sanaiy; bihasa'. ff rn. Maalam; marunong. Expiar. a. Magtii's; magbatai dahil sa -kasalanan. 1f Ganapi'n; tupdi'n ng may sala ang parusang lagda' ng hdkuman. Expirar. n. y r. Matapos. IfExpirar el plazo. fr. Matapos ang taning. ff MamataiY. Explicaci6n. f. Pagsasaysaiy; pagpapaliwanag. ff Paliwanag; saysay Explicar. a. Ipahayag; ipaalaim sa ibaf ang iniisip ng sinomafn. 1f Itur6; isaysafy; saysafyin; ipaliwanag ff r. Magpaihayagain; m agpa'ihlwanagain. Explicito, ta. adj. Maliwanag; rnalinaw. Explorar. a. Pakasiyatin; pa. kasurilin ang anomnaing~ bagay. Explosi6n. f. Pagputo'k. f Puto'k; 6' tuno'g ng puto'k. Explotar. a. Kunin sa mina ang kayamanang nairoroo'n. ft Agr, Sakahin ang lupai. ff fig. Kunin ang madkaing kapakinabangiing rnatatam6o sa isaing pagkabuhay. Ecponer. a. Itanghail; ihayaig; itanyaig; ilanta'd. jjIpahayag; saysayin; ipaliwanag. ffIsapanga. nib; ipangrahiis. fj r. Surnapanganib; 6' maipasapanaanib. Exportaci6n. f. Com Pag lalab'is; 6. pagppaal i ng kalakal sa ibaing, bayan. Exportar. a. Comn. Magbilli, 6 magpadala ng kalakal sa ibafing 1upa'iin. Exposici6n. f. Pagsasaysaiy; pagpapaliwanag. ff P a g s a s alaysaiy. ff Pagtatanghail; pagh'ahayaig. ffTanghalan. Exp6sito, ta. adj. m. y f. Sanggo'l na tapon. f1 Polo~t. Expresar. a. Ipahayag; say sayin; sabihing maliwanag ang anomain. ff r. Magsaysaiy mgabi; magpahayag. Expresi6n. f. Pagsasaysaiy; pagpap'ahayag; pagpapaliwanag. ftSalita'; pangungusap. Expresivo, va. adj. Ang nagsasaysaiy, 6 appahayag ng anomAin. jf Magiliw; malug6d; mairog. Expreso, sa. adj. Malinaw; maliwanag; hayaig; litaiw. Exprimir. a. Piga.in- fj PuMiga'. Expulsar. a. Itiwaki'g. ff Iwaksi; itapon. Expulsi6n. f. Pagtatapon; pagwawaksi'. ffPagtitiwaklg. f Pagkadtiwaldg. Expurgar. a. Linisin; dalisayin ang anoma'n. fj Liter. Surlin; ayusin; linisili ang' isafing; katha, 6 aklaft. Expurgo. mn. Paglinis; pag Page 184 EXTI EXTI -184- ET EXTH dalisay ng isafng kathai 6. ng anomdng bagay. Exquislto, ta. adj. Totoo'ng mainam. Jj Lubha'ng masaraip. Extender. a. Laparan; Ia* wakan; haba~an. 1 Banatin; higi. tfn; unatin. 11Iladla'd; ilatag; ikad-.kad. 11r. Lumawak; lumapad; hu-.rnab'i. fig. Lumaganap; lumipana'; kumalat. Extensi6n. f. Pagpapalawak; pagpapalapad; pagpapahabL. Kalaparan; kalawakan. Extenso:, sa. adj. Malawak; malapad; mahaba'. Extenuaci6n. f. Panghihina'; panglalambo't; pangangayayat. Extenuado, da. adj. Mahinh; yayadt. Extenuar. a. Panghina'in; payayatin. 1 r. Mangayayat; manghina'. Exterior. adj. Laba's; na sa laba's; na sa luwai1. jj'rn. Any6' 6 ayos ng isaing tao. Exterminar. a. fig. Lipulin. r. Malipol. Exterminlo. m. Pagpapaali"s. 6 pagwawaksi. 1 fig. Paglipol; pagkalipol. Extenona. adj. Sa lab'is na sa lab~is. 11 Ang n~ititirdi sa isang paiarala'n buhat sa umaga hanggafing sa~~ hapon. Extlnci6n. f. Pagpatady; 6 pagkamatady ng ap6y 6' ilaw. fig. Paglipol; pagpuksa& ng anoman. Extinguir. a. Patayin an.g.apOy 6 ilaw. fig. Lipulin; puksan; pawlin. ~Jr. Mamat'i n apoy 6, ilaw. fjMalipol; mrnapuksa'. Extirpar. a. Bunutin ng sap6l sa ugai.j fig. Lipulin; puksain. Extraccifn. f. Pagkuha; pagbunot; paghihiwalady ng isafng sangkadp 6 bahagi ng katawafn. Extractar. a. Halawin ang anomain, gaya n~ sn lathbala, aklait, at iba' pa. Extracto. m. Hahiw ng alinmang sinulat. Extradlci6n. f. Pagbibigady ng isadng salarfing n~ninira' sa ibadng 1upa, sa padmahala'ang ki. nauukulan niya' dahil sa pag. hin i nito6. Extraer. a. Kunin. 1 Alisfn; 6' ilaba's ang anornan. 1 Bunutin; 6' fhiwaki'y ang isadng sangrkDp ng katawadn. Extrajudicial. adj. Ang gin gawa 6 piauusapang da laba's sa hbikuman. Extralitnitarse. r. fig. Magpakalabis sa paggamit ng kapangyarihan. Extramuros. m. adv. Laba's ng kuta' ng ising- bayan. Extranjero, ra. adj. Tub6, 6 buhat sa ibing lupa'. jj s. Dayo; 6 dayuh-an. Page 185 EXTR EXUL Extrafteza. f. Kaibh.n; katanglan. t\ Pagkakaalit ng magkaibigan. 11 Pagtatakai; panggigilalas. Extraflo. m. Ibang tao; dayo; dayuhan. 11 Tangt; buk6d; kaibi. Extraordinario, rla. adj. Tangi; dt karaniwan. 11 Lubhang Ymalaki. Extravagancla. f. Kawalan ng husay; 6 kaibhin ng pagiisip 5 paggawa sa talagangkaraniwan. Extravagante. adj. Ang nariiba 6 natatangl sa karaniwan, sa paggawa 6 pagsasalit& ng anomin. Extraviar. a. Iligaw; isinsdy; ilihis ng daan. H r. Maligdw; m&isinsay. 1| fig. Mamall. Extravio. m. Pagligaw. 11 Pagkaligaw. i] fig. Kawalin ng wast6 Extremar. a. Idulo; iwaka,. 6 ilagiy sa dulo ang anomin. I r. Magpakahusay; 6 magpakalinis sa paggawa ng isang bagay. Extremidad. f. Dulo;wakds; kiduluhan. (I fig. Kaitaasan. Ij pl. Ang ulo, paa, kamay at buri' t6t ng mga hayop. 11 Paa at ka may ng tao. Extremo, ma. adj. Dulo; wakds. lI Malubha; rnalabis. |I m. Kdduluhan; kawakasan. Extrinseco, ca. adj. Labals; sa labds; imbabdw. Exuberancla, f. Malabis na kasiagana'an; toto6ng karamihan. Exuberante. adj. Lubhang sagana; labis ng dami. Exultaci6n. f. Tuwa 6 saya dahil sa ising mapalad na pangyayari. sa paguugali. I ~ I ) Page 186 F: FACC Fa. m. Mis. Ikaapat na tingig 6 boses ng pasimulang tugtugin. FAbrica. f. Paggawa; pagyari ng anoman. |[ Gawaan- 6 pagawaan. 11 Gusali. Fabricaci6n. f. Paggawa; pagyari; pagbuo' ng anorman, Fabricante. m. Ang may paigawaan Fabricar. a. Gumawa; yumari. tI Magtayo; magtatag. 1[ fig. lhanda; igayak ng isa ang kanyang kabutihian, 1[ Kumatha; lumalang ng anomang kasamaan 6 kasinungalingan. Fabril. adj. Ang nauukol sa mga pagawaan, 6 sa mga gawain sa makina. Fibula. f, Bulungbulungan; alingawngaw. 11 Katakata. |1 Kasitiungalingan. Fabuloso, sa. adj. Ang nauukol sa kathkata 6 bulung. bulungan, 1[ Ang hindi tunay. J fig. Katakataka; kagilagilalas. Facci6n. f. Katipunan 6 pang* kat ng mga nanghihimaksik 6 FACT nagaalsa. |[ Pangkat; 6 pangkatiri sa mga kapisaoan. A1 Alinman sa mga bahagi ng mukha ng tao, II Pagdidigma; pagbabaka. FAcil. adj. Madali; 6 madaling gawin. || Malubiy; masinurin. Mahinahon; timtiman. Facilidad. f. Kadalian; kagaanang gawin. 11 Kalubayan; kahinahunan. Facilitar. a. Padaliin; pagaanin ang,nomang gawa. 1l Magbigay; magkalo6b. Facsimile. m. Huwad na kamukhang kamukha ng isaing lagda 6 pirma, 6 sulat kamay ng isang tao. F a c t i b l e. adj. Magagawa; mangyayari. Factor. m. Cor. Katiwala sa isang po6k sa pagbili at pagbibili ng mga kalakal. 1| Kawani sa himpilan ng tren na namamahala sa pagtanggap, pagbibigdy, at pagpapadala ng anomdang ipinahahatid. 11 Mat. Tagagawa. Factura. f. Corn. Talaan ng halaga at gugol ng mga kalakal Page 187 FAJA FAJA ~~~FALS ina ipinadadala n.g ma'nqanqa1akaM sa kanydng mgi katiwala'. 1Tala'an na meta kalakal at ng mga halagai nito6 na ginaigawa' sa isafing pagbibilif 6 pagpapadalai. Facultad. f. Kapangy-arihan; k~arapataing makagawa' nq aiomzin. Karunun~an 6' sining. 11Sa mga unibersidad -ay ang katipunan ng' mg~a pahaim 6' guro6 sa alinnving kaunnan. 11 Pahin tulot; kapaIIp1. Kayamanan. Facultar. a. Bigya'ng kapangyarihan ang sinoma'n. 11 Pahintulutan; pagkalooban. Facultativo, va. adj. Ang rnauukol sa kapanigyarihang ma.. kagawa' n. anomain. 1~ Ang ma-: alam n alimnan'ng karunungin 6 facuitad. IJ m. Manggagamot; 6' me'diko. Facundia. f, Kaayahang mangusap; kadaliang manalita". Facundo, da. adj. Maayang mangusap; maluwaig manalita&. Fachada. f. Mukha; harpap~n ng bahay 6' gusali. IIfig. Takip ng mga akhit. jj fig. y fain. Pangangatawain; kiya's; tindig. Faena. f. GawaA; 6' paggawa. fig. Gaw&ra sa pagiisip. Faja. f. lBigkis; 6' pamnigrkis. Alinm-nafg guhit na pahaba, gaya ng inida'agaiy sa pagpipintai. I Sakbait. 6' banda. Fajar. a. ljigkisa'n; 6' lagyain ng pamigki's. Jj r. Maibigkis. Falacia. f. Dayai; kaday r an; kasinungalingan. Faliz. adj. Mlagdaraya'; sinungaling. Falda. f. Ang darnit ng baibac na. buhat sa. bayw-ing hangg~ing ibaba, gaya ng saya. at iba' pa. Palawift. 11 Sinapupunan. lifig, Libi's; 6' ibaba.ng bundo'k. Falsario, ria. 'adj. Magdarayat; maimamalso'. Jj Mapagsinungalfing; niapangdaya'. Falsear. a. Dayaiin; palsuhi'n ang anoman, gaya ng salapi, kasulatan, at iba' pa. 11n. Hluminai; dumupo'k aug anoma'n. Falsedad. f. Kadayian~afl Kasinungalingan. FalsIficapi6n. f. Pagdara-ya; pamamals6'. Falsificador, ra. rn. y f. Mangdaday~i; maimiamals6'. Falsificar. a. Daya'in; palsuhin; palsipikahfn. Falsilla. f. Papel na may guhit na ipinaiilalim sa papel na susulatain, uping ang inga guhit niyo'n ay ma4Mrnag at matunton sa pagsulat fig papel na nasa ibabaw.Falso,, Sa. adj. Magdarayait; mapagkunuwaril. Hindi toto6' kasiniungal'ingan. jjSalaping huwid at hindi magagastad. Page 188 FAMI FAMI P~~~ANT Palta. f. Kakulan~an; kakapusa'n; kawalin. itPa'gkukulang' sa pagdal6., tI Kamallan. 11 Sala; kasalanan. 11 Hacerfatta. Magfng kailan~an ang anoma~n. Faltar. a. Mawala; magkulang ang anoimiajMabs matapos; mauta's. Sumhala; lumisiya'. Magkulang sa pag.dald. Mag. k~isala. Falto, ta. adj Kulang; kapo's. Daho'p; sala't. Faltrero, ra. adj. Magnanakaw; mangduhmit, Faltriquera. f. Lukbutan; bulsiko; bulsa' ng damit. Falhia. f. Mar. Sasakydng munti na ang karaniwa y may gaod. Fallar. a. For. Hatulan; pagpasiyahdin ang is'n~g usapi'n. It n. Masayang; sumala; huwaig mangyari. Fallecer. n. Mamat~ly. Ma. tapos; mnautais; maubos. Fallecimiento. m. Pagka. rnatady. 11Kam~itayan.I Fallo. m. Hatol ng huko'm sa ising usapin. i[ Kah-atulan. Fama.' f. Kabantugan; ka — bunyilan; kabalitaan. Familla. f. Anak; kaadnak. t1 Lipi; angkadn. jj Kamaganakang mualapit ng sinomadn. Familiar. adj,. Ang naduukol sa anak 6' pamilia. 11 Ang pag. gamit na karaniwan 6' kaugalhian' ng anomadn. 11m. Ang kapalagayang lo6b niZ sinomain. 11 Ahla'.. Famillaridad. f. Pagpapala-' gayaing Io&b sa pagsasama. Famoso, sa. adj. Banto'g; Fitniula. f. Alila'ng babae. Faimulo. m. Ang naglilingko'd -sa isaing kapisanan 6 pa'aralain 1 Alila. Fandango. m. Isdng sayaw na masaya ng mga kastilai; 6 pandango., Fanfarr6n, pia. adj. Maya-,bang; harnbo'g; pal al6. Fanfarronada. f. Kayabangan; kapalaliian; kahambuga'n. Fanfarronear. n. Magyabang; maghamb6g; niagpalal6. Fangzal. m. Kaputikan; kaburakan. Fango. m. Putik; burak. Fangoso., sa. adj. Maputik; maburak. Fantasear. n. Magguniguni. jjMagrnagalling; magpalal6. Fantasia. f. Guni~gunif. Pagguguniguni. Fantasma. m. Gunliguni; kini. kitai; 6 ang larawang warl'y nadkikita ng ating paningin 6' kaya'y nadkikin'taiI sa. ating isip. Fantisticot ca. adj. Magunifguni; kunuwari;- hind'i toto6'. fig. Hambo'g; palal6. Page 189 FATU FATU - I89- FB FEBR ~Fardo. in. Basta'; pald6'. Farfant6n. in. Ang taong mabunganga' at inapagpalal6'. Farol. mn. Paro'l. Fascinar. a. Lamuyutin; hibt~in; halinahin ang sinornain. f Fase. f. Asir. Anyo ng Buwa'n at iba' pang planeta. 11fig. Bawa''t isai sa inga pagbabagong nangya. yari njg anomaing bagay. F a st id iar. a. Makasaw "; inakasuya' ang anoimin. 11 figMakayanio't; makamuh'i ang sinomain. r. Magsawai; inayamo~'b manuhi'. Fastidio. Mn. Sawai; suya'sunk. II fig. Yamn't; mnuhi galit. Fastidloso., sa. adj. Naka.. susuya'; nakasasawa'. 1f Nakayayamo't; nakanuinuhi. Fatal. adj. Saw'ing palad; kulang palad. IfMasama'. Fatalidad. f. Kakulang*,ang palad; kasaliwahang palad. 11 Tadhana'. Fatiga. f. Pagod; pag al; hap6. fatigar. a. Makapagod;, makapagaf1. f1 Yamutin; inuhiin. fJ r. Mapagod; inapagadl mahapo6. Fatigoso,, sa. adj. Pag6d; p '~I; hap'. fj Nakapapagdl;na kapapagod. Fatuidad. f. Kahunghangdn; kahangalan; kainanginang~n. f Kayabangan; kapalalu'an, Fiatuo tua adj. Hungh "ng; hangaiI. ff Palal6; mayabang. Fauces. f. pl. r Lalainunan. Fausto., ta. adj. Mapalad; maligaya. ffi.Gayadk na d'i karaniwan. Favor, in. Tulong; saklolo. jjBiyaya'; kalo'0b; pagaampon. JfDangal; galang; pitagan. Jf A favor de. in. adv. Sa kagaidingan at kapakinabangain ng sinoma'n. Favorecedor, ra. s. y adj. Ang tumutulong; 6' tuinatangkilik. Favorecer. a. Tulungan; sakloohan; abuluyan. jf Kupkupfn; tangkilikin. ffr. Magtulungain; magabuluyain. ffMagkupkupan; magtangkilikan. Favorito, ta. adj. PinakamainahaM;, mindmiahail ng labis. m!. y f. Kaibigang niatalik 6' pinakamamahafl ng sinoma'in. Faz. f. Mukha'. ff Karayagain. F&6 f. Panandmrnpalataya; pananalig. 11 Paniniwala. ffPagpapatunay; pagpapatoto6'. 11Pagtatapdit. Fealciad. f. Kapangitan; kawaki'n ng ayos. ff fig. Kahalayan; kalupaian; gawa'ng pangit at masama~. Febo. mn. Poet. Ang Araw. f Mlit. Si Apolo. Febril. adj. Ang naiuukol sa Iagnait. jj fig. Mainit; maalab; masigha; marahids. Page 190 FEME FEME - 190 FR FERR ' Fecundar. a. Palagiuin; pataba'in; palusugrin; pa amnahin; papaganakin. Fecundidad. f. PagkamnaIuso'g; pagkapalabunga. 1 Kalagiian; kataba'an nig lupa'. 1Kasaganaan. Fecundizar. ai. Palusugin; palagui~n; papamungrahin; papaganakl'n. Fecundo, da. adj. Maluso'g; malag64; mabunga. 11Mataba'ng' lupa. 1 Saganah; marami Fecha. If. Bilang nig panaho'n na 'inikiflagaiy sa, is~ng liham 6' kasulatan; pctsa." Fechar. a. Pets'ahah, 6 lagyain rig petsa ang isang sinulat. Foechoria. f. Gawang masama. FederAcl6n. f. Kalipunri'n; kapisanan; katipunan; kasunduian. Felicidad. f. Kapalara'n. Kaligayahan. 11Kaginhawahan. Felicitaci6n. f. 11Batil. Ngbati. I1 Pakikilugo'd. Felicitar. a. Batilin; pahat.~ di~n nig pakikilug6d. il Makita,~ makigala'k. jj r. Malugo'd; matuwa ang sarili, dahil sa, anomi~ng mapalad na, pangyayari. Feliz. adj. Mapalad. 1 Masaya; maligaya. 1 Maginhawa. Fe~onfa. f. Kaliluhain; kataksliri 'asuabn;gaw~ng pangit. Femenil. adj. Ang natutungk61 sa mga babae. Fetneni~no,, nas..adj. Ang talagadng naduukol sa mga. babac~. Gram,. Ang naduukol sa kiya's babac, 6 gWnero Jernenino. Fenecer. a. Tapusin; luta-* sin; yarlin; utasin. Ij ri. Mamatady. Matapos; malut:Is. Fenecimiento. m. I'agkd'tapos; pagkalutgs rig anoma'n. Feo, fea. adj. Pangit.-fl fig. MahalaY; nakamumnuhi. Feracidad. f. Kalaguian; pagkanialuso'g; pagkapalabunga. fl Kasaganhan., Feraz. adj. Maluso'g; malago6; matabai; mabunga. F,~retro.' M. Kabaong; kalanda'. Feria. f. Corn. Tiyanggi.I Poo'k 6' lugal na pinagtitiyang-Zn gihan. 11Pagpapahinga'. Ferrnentar. n. Kumulo6; Sumula'k; sum-ubo6 ang anornang bagay na. tunaw. Ferocidad. f. Kabangisaln; kabagsik~an. 'Feroz* adj. Mabangis; mabagsi'k. Ferraro a. Kalupkupadn nrig bakal ang anomadng bagay. F~rreo, rrea. adj. Anrig gawa 6 yarl sa bakal, 6 ang.nauukol sa bakal. Ferreria. f. Pandayan. Ferrocarril. m. Daarng bakal; perrokarril. / Page 191 FEST., FEST~~ - '9'I - FE FIEL Fer'roviario,, ra. adj. Ang naiuukol sa niua daa'ng bakal* Ferruginoso, Sa. adj. Ang may halo 6 sangkadp na bakal, 6 ang kawangl's ng bakal. F~rtil. adj. Maluso'g; malag6'; mabunga; matabing lupa'. fI' fig. Saganat; mayaman. Fertilidad. f. Pagkamaluso'g; kalagiian; kataba'n ng l1upa. Fertilizar. 'a. Palusugin; palagiuiin; pataba'iin ang 1upai. r. Lurnusog; tumabai. F6rvido, da. adj. Maalab;,maningas. Ferviente. adj. fag. Maalab; imabisaii. Fervor. m. Init; kainitan. fig. Kaningasan ng lo6b. Fervoroso,' sa. adj. Maningas; maalab. 11 Mabisa'; mabagsi'k. Festejar. a. Magparanga1; 6' parangalin ang sinomain. 1SuFestejo. m. ParangafI; pagpaparangaiI. ff fig'. Kapistahan. fam. Pagsuy&". Fest~in. m. Kap'istahang ginagawa sa isang bahay. jf Piging; hand~.ng malaki. Festividad. f. Kapistahan. Katalasan, 6' kaayahan sa.pa-, nanalita. Festivo,, va. adj. Mapagsiste' Masaya'; mragaki'k. Fetdez f. Kabah "an; haho~ng malabis. F~tido, da. adj.. Mabaho6; masamang amoy. Feto. m. Sanggo'l, na nasa tiyadn pa ng& ina. Flado (Al). m. adv. Pauting; pagkakadtiwala' ngr bayad. Flador, ra. m. y f. Ang umaako6, 6 naninindigan sa ib'.. Flanza. f. Lagak. Flar. a. Akiuiin; tindigadn ang iba' sa kanyang utang 6 anomang sagutin. f Ipagkatiwala'. 11 Magpautang.. ff ii y r. Umasa; manalig; magkatiwala'. Ficci~n. f. Pagpapakunu. warir pagpapanggadp; pagbabal6'balo f Katha'katha'; salisalita'; kabul aanan. Ficticlo, cia. adj. Kunuwa; 6 kunuwaril. ff Katha'; kasinungalingan Ficha. f. Payad; pitsa. Fidedigno, na. adj. Mapa-. n'iniwala'an; 6' dapat 'paniwala'an. Fideidad. f. Pagtatapadt; katapating Io6b. 1 Kaagapan; ka.. hustuhan sa paggawa ng anomadng' bagay. Flebre. f. Mled. Lagnit. Flel. adj. Tapadt; 6 tapat na lo6b. 1 Tama'; garnap. f1 Binyagang masdnurin. 11 Kapirasongbhakal na patindig na nglalagdy sa rnga timbangan. Page 192 I FING FILA - I92 - Fiera. f. Hayop na mabangfs at sumisila ng kapuwa. j1 fig. Ganid. Fiereza. f. Kaganiran; katampalasanan; kabagsikan. |1 Kabangisdn; kailapan. j1 fig. Malabis na kapangitan. Fiero, ra. adj. Mabangfs; mabagsfk; mailap. 11 Pangit. 11 fig. Kakilakilabat; katakottakot. Fierro. m. Bakal. Fiesta. f. Tuwa; galak; lu. g6d; saya; aliw. 11 Araw ng pista. I[ Kapistahan. it Pagpipista. (1 pi Pagpapahinga.. Figura. f. Any6; lagay; hit sura. 1{ Larawan ng tao 6 hayoF na yarl sa kahoy 6 sa pintura Figurar. a. Ibanghay; ilagda 6 iguhit ang any6 6 larawat ng isang bagay. 11 Iany6; ipag palagAy; ipagkunuwari. 1( n. Mau kol; matungk61; masama. ji r. Ma wart; makur6 ang anomdng ba gay na hindi toto6. FiJar. a. Itirik; itulos; iba6r ipak6. J1 Idikit. 11 Itatag; pagtiba yin ang anomdn. If Itakda; ipa siyd. 11 r. Lumagi; manatili s isdng po6k. |1 Magpasiya. Fijeza. f. Katatagdn; katib; yan. Ftjo, ja. adj. Matibay; m; tatdg. 1J Lagi; di magagalaw; magbabago. Fila. f. Hanay; halayhay. Filantroffa. f. Pagibig sa kapuwa tao. Filintrofo. m. Ang natatanai sa pagibig sa kapuwa tao. Filial. adj. Ang nauukol sa andk. Filo. in. Talfm; talas. Jl Dar filo. m. adv. Patalimfn; ihasa. Flftrar. a. Salhin ang anomang bagay na lusaw. 11 r. Miasala. 11 Tumaos. Filtro. m. Salaan. ff Gayuma. Fimbria. f. Laylayan ng. damitFin. m, Katapusan; wakas; hanggan; dulo. 1f Layon; tungo; sadya; pakay. Finado, da. m. y f. Ang namatay. 11 fig. Ang nasira. n Final. adj. Pangtap6s; pang-, wakas. f1 m. Katapusan; wakds; -dulo.. Finalidad. f. fig. Tinguhin; u. ldyunin; tumpahin. Finalizar. a. Tapusin; lutas; sfn; wakasan; duluhan. Il, n. y r. L- Matapos; malutis. Finar. n. Mamatdy. 1j Mautas; ma matapos. Fineza. f. Kadalisayan; kaa. gdlingan ng isang bagay. 1i,Kanipisan. ff Pacgamagiliw; kagana- dahan ng lo6b. di Fingido, da. adj. Mapagpanggip; mapagkunwari; mapagpaimbabwt. Page 193 FISO FLAU Fifgir. a. Ipagpanggap; ipagkunuwari; ipagbalobalo; ipagbalintuni. JI r. Magpanggap; magkunuwart; magpaimbabaw; magkathihatha. Finitimo, ma adj. Karatig; kanugnog; kahanggan. Sinasabi it6 sa mga bayan, lupahfn pa. rang, at iba pa. Finito, ta, adj, Ang may katapusin, wakas 6 hanggan. Fino, na. adj. Dalisay; makinis; magaling. 11 Manipis. jl fig. Maganda; makisig. 11 Magalang; mapitagan. 11 Magiliw; mairog. 11 Matalino; matalas ang isip. Finura. f. Kalinisan; kakinisan; kagalingan ng mnga bagay. 1 Galang; kagalapgan. Firma. f Lagda; pirma. Firmanmnto. m. Astr. Ang langit. Firmar. a, Lumagda; pumkmam. 1 Lagdaan; pirrhahan. Firme. adj. Matatag; matibay; pirme. |I fig. Mataman; matiyaga. Firmeza. f. Katatagin; katibayan. f fig. Katiyagaan; katamanan. Fiscal. m. Tagausig.sala; piskal. Fisga. f. Salapaing. 1 Aglahi; uyam. Fisonomia. f. Tabas ng mukha. ng isdng tao. [j Pagmumukha. i j Flaco, ca. adj. Payat; yaya't I fig. Mahina; walang lakas. l Mahining loob; madaling pahinuhod sa anomang haka. Flagelaci6n. f, Paghanlpas ]I Parusa; pahirap. Flagelar a. Hampasin;v pa. luiin. 1 r. Magp'aluan; maghampasan. Flagelo. m. Panghampas; pamal6. Flagrancia. f. Raningningan; karilagan. Flagrante, p. a. de flagar. Maningnfng; marilag; maliwanag. Flagrar. n. Poe. Magningnfing; magliwanag. Flamante. adj. Marilag; maningning; makislasp. 1 Bago; bagahan, ' Flaquear. n. Mangayayat; manghina; mawalan ng lakas. I fig. Manghina ang loob, Flaqueza. f. Kapayatin. I fig. Kahinian; kawalan ng lakis. | Karupukain; kahinian ng 1o6b. Flato. m. Kabag; usog. Flatulento, ta. adj. Ang may kabag; 6 kindkabagan. Flauta. f. Muis. Bangsi; 6 plauta., ' J: Flautin. m. Alls. Munting bangsi 6' plauta na may mata. ginting na tun6g. Flautista. m. Mangbabangsi; 6 ang tumutugt6g ng plauta. 2 I Page 194 FLOJ -~ 194 - FLOR Flecha. 'f. Panai; tun6d; palaso'. Flechador. m. Mamamanai. Flechar. a. Pumana"; marnanat. ~jPana'in. jj fig. y fain. Uinibig; inabihag ang puso6 sa pagsintai. Fleehazo. ni.' Pagpana". Tamat; 6 sugat na gawa ng pana'. I1 fig.. y fain. Pagibig na bigIa'ng bumnihag sa pus6'. Fleje. mn. BukIo'd na kahoy 6 bakal na inilaflagaiy sa tunel. Flema. 17. Kalaghala'; 6plema. fig. Kaluwatan; kabagalan sa paggawa. Flemittico, ca. adj. Ang nauukol sa pleina 6' kalaghala, 6 ang kabahagi niDM6. 11Mabagal; banayad sa paggaWa. Fletar. a. Upahan ang..isdng (lao'ng 6' ang bahagi niya' up~ing paglulanan ng kalakal. Flete. in. Bayad 6 upa, sa da'n'g ng kalakal na inililula n. Flexibilildad. 17. Kalainbuta'n; kaariang mnabalukto't ng anominn. fig. Kadaliang sumuno'd ng lo6b sa pasiya ug ibai. Flexible. adj. Malamnb6t; bai. luktutin; 6 madaling inabalukto't. 11 fig. Lo6b na sunodsuinuran sa pasiya' 6 akala' ng ibd. Flexl6n. 17. Pagbaluktdt; 6 pagkabalukto't. Flojear. n. Matamnid; kuniupad; mnagpabaya sa paggaw. Manghina'. Flojedad. f. Kahinaian;. karupukadn. 11 fig. Katainaran; kaku-,paran; kapabay~a'4n FlOJO, ja. adj. M aluwaig; malubaiy. 11 Mahin~i; wa1ang bagsik 6 bish. (f fig. Tainaid; pabaya; halaghaig; inakupad; mabagal. Flor. 17. Bulakaiak. j1 Ang la1l'ng dalisay at pili ng anoma'n. IIAug ibabaw ng lupa'. Flora. f. Katipunant ng mga pananfin 6 halainan ng isaing lupa'in. Floral. adj. Aug naiuukol sa bulakla'k. Florear. a. Parnutihan ng bulaklaik; bulaklak~in. 11 fain. Mangusap ng inarikit. Florecer. n. Mainulaklik; 6 inagbulaklaik. 1I fig. Maitangil; Iuinitaiw;:sumikat sa yarnam, dunorng, kabayanihan, at ibdiea r., Aniagin; magkaamnag. Florecimiento. in. Painumulaklaik. 11 fig. Paglitaiw; pags~ikat; pagkatangi sa anoma'n." Florero,, ra., m. yCf Magbubulakl'k., /1 in. Paso'ng mase(tas~in. 11adj. fig., Aug nangungusap ug paainhain at nakahihikayat. Florete. in. Pananandata. Ang sandatang ginaigainit sa la-' rong pananandata. Floretear. a. Gayakain, 6 pamutihan ug bulakla'k ang isaing bagay. Page 195 FOG6 PON PONT Floretista. m. Mana'nandata; 6 ang inarunong n& lar'ong pauanandata. Floricultura. f. Pagtatanim, 6 pagaalagat ng, mga bulakla'k. Floridez. f. Kasaganaian na bulaklik. jI fig. Kaayahan sa, pananafit~a'. Flori do, da. adj. Mabulakla'k. 'I fig. Ang lal6ng pili 6 hirang ng, anomain. f1 Ang pananalita' 6 hawlig na, kaayaya. Fiota. f. AMar. Katipunan ng mg~a sasakya'ng -tagapaghatfd ng mga kalakal. 1j Kapisanan ng mga sasakydng pangdigmah. Flotaci6n. f. Paglu~tang. ~ 'Pagkusko's. -Flotar. n. Lumutang. 11 Kuskusfn; kusutin; hagurin. Fluir. n. Umagos; bumukafI; bunialong. Flujo. mn. Galaiw 6 takb6" ng inga, bagay na lusdw. 1] Paglakf ng tubig sa dagat. 11 Med. Agas. ~ide sang/'e. Paglaba's ng dug sa, bibig, ilong, 6 sa, aliniming bahagi ng katawa'n. 1i de vientre. Pagbubululo's, 6 pagkukurs6'. Fluvial. adj. Ang naduukol sa ilog. Fofo. in. Buhaghaig, malamb6t at inarupo'k. Fog6n. m. Dapog; dapugan; kala'n. i Ang butas ng inga, sandatang apo'y. Fogonazo, mn. Ang siklkih n* pulbura' kung sinisindihan. Fogosidad. f. Kapusukain; kasiglahanf; kainitan ng lo6b. Fogoso, sa. adj. Map'uso'k; masiglai; mainit na Io6b. Follaje. in. Yab~ong; kayabungan nc, puno6 ng, kahoy 6o halarnan. [1 Pakiinuti ng mng ia,hong sariwah ng kaboy upding gayakain 6 pagandabin ang isa'ng bagay. Fomentar. a. Buhayin; palakasin- pasiglahi~n. f1 fig. Pasulu. ngin; palusugin; paunlarin; tang,. kilikin ang ano'min. Fondeadero. mn. Doongan; sadsaran; punduhan. Fondear. a. Turukin; sukatin ang lalirn ng tubig. 1f Siyasatin ang isaing sasakya~n upadng tingnain kun'g my daki'ng Valakal na bawal. Jj IKunin sa~ ilalirn ng tubig ang anoma~n. 11fig. Pa. kasurlin; pakaliningin ang 'isaing bagay. II n. Mar. Duinoong; suinadsid; puinund6. Fondo. mn. Lalim ng anoinaing bagay na guwding. 1 Laliin; kalaliinan ng dagat 6' ilog. Habai; 6' kahabhan ng isdng bahay. 11 fig. Ang laI6ng pinaka. inahalagi ng alinma'ing bagay. IISalapi; 6' kayainanan ng isadng tao 6 kapisanan. Fontanal. adj. Ang naduukol Page 196 FORN FORN - i96- FR I FORT sa bukaiI. in. Poo'k na maraming bukafl. Fontanar. mn. Bukadl ng tubig. Forajido, da. adj. PusakalI ForAstero, ra. adj. Tub6' 6 galing sa ibaing bayan. fjM. Dayo; dayuhan; tagai ibaing lupi., F or cejaitr. n. Magpumilit; magpumnigki's. fig. Lumaban; suinalangsaing. Forestal. adj. Ang rna4uukol sa gubat 6' bundo'k. Forma. f. Anyo6; ayos; hugis; hubog ng anona'n. 1 Ayos, ng titik 6letra ng isng tao. H-awig; 6 paraan nor pagsulat ng sinona'n. Formaci6n.f. Pagbu6'; pag. yari; paggawa; paglikha"; paglala-ng. fj Ayos; any6'; hubog; hugis. Ii Kayarlan. I Formal. adj. Ang naiuukql sa anyo hugis. jj Mabaft; waIa'ng kibo6; marangadl. Formar. a. Ilayos; ianyo6; hubugini. IPaglakipin; pagtipunin. 1 Buiu'in. Lalangin; likha'in; gawin; yarlin. jjTuruian; aralan. Formidable. adj. Katakottakot; kakilakilabot. 11Lubha~ng Fornlcacl6n, f. Pakikiapid sa di asawa. Fornicar. a. Makiapid; makiagul6. Forndoda. adj. Balisaksakin; matipun6'; malaka's ang kataw an. Foro. m. Hiuikuman. Forro. m. Sapin; sus6n; balot ng damit; aporo. Fortach6n,, na. adj. famn. Malaka's; badltsaksakan; batibot na katawain. Fortalecer. a. Palakasin.f Tibayan. Patapangin; buhayin ang lo6b. 11r. Lumaka-is. 11Tumini bay. 11Tumapang; mabuhay ang Io6b. Fortalecimiento. in. Paglaka's; 6 pagpapalaka's. jjPagpa-, patibay. Fortaleza. f. Kala~kasan. Katibayan. flKatapangan. Fortilfaci6n. f. Pagpapa. laka's. 11Pagpapatibay sa isadng bayan 6 ok sa pamagitan ng paglalagdiy ng kuta'. Fortificante. adj. Pangpalaka's; 6 nagpapalaka's ng kataw'an. Fortificar. a. Med. Palaka. sin ang katawain. j Tibayan; 6' lagyain nR kuth 6 mo6g ang isaing bayan upa'ng mafisanggala~ng sa mng paglusob ng kaaway. fl r. Lumaka's. 11 Tumibay. Fortuito, ta. adj. Katao'n; nagkatao'n. Fortuna. f. Palad; kapalaran. f0 Kayamanan; pananalapiA. 11 Siguwa'; uno's. Page 197 'FRAC -'97- FA FRAN Forzar. a. Pilitin; dahasi'n;,pigipitin. 1 Gahlisin ang isaing babae. Forzoso, sa. adj. Saipilitain; da'hasan. Forzudo, da. adj. Malaka's. pisiga'n. Fosa. f. Hlukay na li'bingan. Baiunan; pinaglibingain. F6sforo. m. Po'sporo; aipuyan. Foso.' M. Hukay. 11Malalim, na hukay na nakalilibid sa' isaing kuta". Fotografia. f. Sining 6' arte ng pagkuha ng larawan. 11Tanggapan ng paglalarawan. Fotografiar. a. Maglarawan. fig. Salaysayling maliwanag s,.ang anoman na parang nailala. rawan sa paningfin. Fot6grafo. tn Manglalarawan; 6' tagapaglara~wan. Fracasar. a. Mabasag; masira'; magkapiraipiraso ang anomain. Mar. Mabarai ang sasakydin. fig. -Mabigo6; masayang. Fracaso. m. Pagkabasag; pag. kasirah ng anomain. 11fig. Pagka. big6'; pagkapaham~k; pagkasa.. yang. FraccI36n. N f. Bahagi; pangkaft. 11Art. Hating bilang 6 rnumero qu4'brado. Fraccionar. a. Pgaga ti'n; pagbahaginin. ii r. Magpangkaft; humiwaldy. Fractura. f. Pagkabali;pg kabasag; pagkasirat. 11Ci. Pag. kadurog nq buto6. Fracturar. a. Basa"'in; sir'in; bal'i. 11Ci. Durugin ang, buto6. r. Mabasag; mabali. Madurog ang but6'. Fragancla. f. KabanqJhan; kasangsanga'n. fig. Ang ma.bu ting ngalan at pagkabant'Og ng kabdiitan ng isang tao. Fragante. adj. Mabango; ma. sangsang. FragatA. f. Is~ing hugis ng sasakyain na may tatlo'ng palo. Frtgigl. adj. Marupo'k; babasagin.II fig. Ang madaling mrahulog sa pagkaka'sala, 1a16" na ang laban sa kalinisan. Fragilildad. f. Karupukain. J fig. Karupuka'n ng lo6b; 6' kadaliang mabuyo6 sa gawang masama.. Fragmento. m. Bahagi;' pangkait; piraso. 1 Bahaging naitirai, 6 iniha'hayaig ng isaing aklaft 6 sinulat. Fragosidad. f. Kalsukalan ng gubat. 11Kabaku'an ng dagin. *,Fragoso, sa. adj. Bak~bak6". Masukal; su6tsu6t. jJ Maugong; madagund~ng. Fragua. f. Pandayan; labulin. Fraguar. a. Pumand~iy. 11 fig. Magakala'; umisip. Franco, ca. adj.- Magandaing Page 198 FRAT FRAT ~- 198 —FRE FREN Ioo'b; mapagbiyaya'. II H a w a' n; na loo'b; taipatang magsalita'. Franela. f. Isdng hugis rig kayo 6 damfit; 6' pranela. Franquear. a. Ilaba's; iligta's ang sinomain sa anomaing buwis 6 ambdg. 11Ma'gbiyaya'; magmagandaing loo'b. 11Magbayad sa )Korreo nig ukol, na, halag' sa pagpapadaki ng sulat, paihayagdn aklait, at iba' pa. 11Hawanin; ali-sin ang sukal. 11Palayaiin ang alipin. r. Magtapaft; magpahaiyag sa ibi rig kanyang mga lihim. Franqueo. m. Bayad; 6 pagbabayad sa Korreo sa pagpapadali ng lihamn, -aklat, atbp. Franqueza. f. Kalig-tasan sa anomnang buwi's. 11Kagandahang loo~b. Pagkamapagtapait; katapataing loo'b. Frasco. m. Prasko6. 1Ang laman rig is~ing prask6'. F ra se. f. Pananalita'; pangungusap. Fraternal. adj. Ang nd~uukol sa 'magkakapatf'd; 6' sa: pagsasamang para rig sa magkakapatid. Fraternidad. f. Pagkakapatiran; 6 ang pag'sa~samang parabg tunay na magkakapati'd. Fraternizar. ni. Magkapatiran; 6 magsamahadng parang magkakapatid. I I Fraterno., na. adj. Ang sa-. ril at na'uukol sa magkakapa'ti'd. Fratricida. s. y adj. Arig pumataiy sa sariling kapatid.Fratricidio. mn. Pagpataiy nig sinoman sa sarili niy~ng kapatid. Fraude. m. Daya'; 6 kadaya'an. Fraudulencia. f. Dayah; o' gawang laban sa katotolhanari 6 sa katuwiran. Fraudulento, ta. adj.. Magdaraya'; may halo'ng daya'. Frecuencia. f. Limit; dala's; kalimitan; kadalasain. Frecuentar. a. Uliting madais ang isaing gawa. Mg malimit; magmadalais; 6 pumnaroong malimit -sa isdng lugai1. Frecue'nte. adj. M adalis; malimit., Fregar. a. Kuskusfn; punasan; i sisin. [j Hugasan ang pinggOn, 6' iba' pang kasangkapan sa pamagitain rig pangusko's. Freir. a. Pirituhin arng anoman. 11Magpirito. Frenesi. m. Matinding pagkahibaing na may kahalo'ng lag9 -'it. IIfig. Gawa'ng balfw, 6 labis sa matuwi'd. Frenillo. m. Anat. Bagti'ng rig dila'. Freno. m. Preno; 6' kasangkapang bakal na isinu'sub6' sa biblig ng kabayo upainhg siyai'y masupil. at mapamahala'an. Page 199 FRON -199- FU FRUS Frente. f. No6'. IIAng mukha', 6 harapain ng hahay. Fresco, ca. adj. Malamig. 1 Bago; sariwai; bagong yar'i. fig. Bagong nangyari. I Matining na lo6b. jj m. Kalamigain. Frescura. f. Lamig na katamntaman; kalarnigain. 11 Karikitan at kayabungan ng isaing poo-k. Frialdad. f. Lamig; ginaiw) kalamigain; kaginawain. fl fig. Ka' tamaran at kapabaya'an sa paggawa. 11 Katamlaya'n sa pagirog. Frio, fria. adj. Malamifg; ma-' ginaiw. 'II fig. Matamlaiy sa pagibig. ~1 X Wal ng saya; waling saraipIIm. Lamig; kalamiga'n. Friolento, ta. adj. Maginawin. Frisar. n. Makiugali; makibagay. fl fig. Tumunto'ng; umabot. Frivolidad. f. Ang bagay na waling kabuluhain. Fri volo, la. adj. Walaing halaga'; 6 waling kabuluhadn. Fron'dosidad. f. Kayabungan; kalagu'an ng mga dahon at sangdi. Frondoso, sa. adj. Maya. bong; malago6 sa mga sangai at' dahon. Frontera. f. fia ngganan ng isang bayan 6' kaharlian. fj Mukha'; 6 harapain ng bahay. Frontero, ra. adj. Tapaft; 6'ntatap It. 1 adv. I. Sa tapait. Frontis. in.. Haraip, 6 rnukha' ngF anomaing bagay. Frontispiclo. in. Mukha, 6 harapain ng isaing bahay 6' gusail. Takip.ng akla't. 1 fig. y fain. Mukha. Frotar. a. Kuskusin. jf Hilurin. -Fructifero, ra. adj. Namuinunga; palabunga. Fructificar. a. Mainunga; 6 inagbunga. fj1'fg. Pakinabangan; 6 mapakibiabangan ang isdngo bagy Fructuoso,, sa. adj.. Mabunga. 11Mapakinabang. Frugal. adj. Ang na sa kasiyahain kung kuinain at gumugol. Frugalidad. f. Kasiyahain; kataintainan sa pagkain, 'pananaminiab pang gugo. FruIcl6n. f. 'Tuwa~ng inalabis ng sinomain, dahil sa pagkakamift ng ninainashtng kabutihan. 1 Ligaya ng lo6b sa kasaFruncinilento. m. Pagku. kuto'n, 6 pagpipileges. 1 Pangu.. nguno't ng, no6'. jj Kasinungalingan; pagkukunuwar'i. Fruncir. a. Kutunain, 6' piligesan ang alininaing kayo 6' dainit. 1 fig._ Kiputan; kitiran. Ij Pangunutfn ang noo6. I ingi'd ang katotohanan. fl r. Magkut'n. Mangun6t ang no6'. Frusleria. f. lBagay na wa Page 200 FUER U- 200 — * FUMA lang gaanong kabuluhain. j fig. y fam. Salita 6 gawang walang gaanong halaga. Fruslero, ra. adj. Kakaunting halaga; walang, kabuluhin. Frustrar. a. Sayangin ang isang hangad 6 akala. 1[ r. Masayang; maaksayra ang anornang 4tungo 6 nasa. Fruta. f. Bunga n. kahoy,;gaya ng peras, lansones, sant6l, pinya, at iba pa. ll del tiempo. Bungang hin6g, 6 bunga sa pa-.nah6n. Frutar. R. Mamunga. Fruto. m. uvnga ng punong kahoy 6 halaman. 11 Ang bunga jng isip 6 paggawa.,l fig. Tub6..6 pakinabang. 11 pl. Anim Fuego. m. Ap6y. 1( Sunog. [ iPagput6k ng sandatangap6y. 11 'fig. Tahanan.' JFMelle. m. Bubulusan.;l Ku- 6t j ig damit. 11 fig. y famr. Ma pagsian,;h6ng Fuente. i Bukal; balqng. (] Pinggang maltai na pabil6g 6 taluhaba at ginagamit sa pagdudulot ng ulam,. I fig. Ang pi. nagmulan 6 pinanggalingan Tg anomdng bagay, Fuera. ailv. 1. Labas. 1| Sa.abds. 11 Fuera de. m. adv. Liban,sa; buk6d sa. Fuerte. adj. Matibay. 11 Maakas s. l i.tapang. II Matigs. 1 Mabisa; miabagsik. 11 fig. Katakottakot; malabis. | m. Kuta; mo6g. Fuerza. f. Lakas; kalakasan. [ Bisa; tapang. 1| Pagpilit; pagpigipit. 1' Paggahis; pagdahas. II Tibay; tigas. IjTLakls; bisa; bagsik. tl Po6k na bakod ng kutS, Fuga. f. Pagtakas; pagtanan; paglayas. Fugarse. r. Tumakas; magtanan; lumayas. Fugitivo, va. adj. Layas; tanan; ligaw. 11 Ang madaling nakararadn. 11 fig. Madaling lumipas; sasandali. Fulgente. adj. Maningning; marilag. Ffilgldo, da. adj. Malag; maluningning. Fulgor. m. Ningning; dilag; luningning; kaningningan; karilagan. Fulgurar. n. Magningning; magliwanag. Fulleria. f. Daya sa lar6. I fig. Talas; 6 laldng sa pangdadaya. Fumada. f. Ang usok na minsanang hinihitit sa pananabako 6 pagsisigarilyo. Fumadero. m. Hititang hayig. Fumador, ra. s. y adj. Ang a manghihitit. Fumar. n. y a. Humitit ng tabako 6 sigarilyo. 11 tabaco. Ma-.~ ~.~ P f Page 201 . 1-1, FUND FUND~- 201 FU FU, RI nabako. 11ci~garrillo. Man igarilyo. Iffig. Magpatisok. Fumarada. f. Ang usok na uninsanang ilinaflaba's sa paghitift. Fumigar. a. Suubi'n; paasuh~in. Fumoso, sal. adj. Ma'aso; mnausok. Funci6n. f. Gawak, kilos 6' galdw nor islng bahagi ng katawadn ngr tao 4 hayop. 11 Pagganaip; pagytup~dd. j- -Palaba's. Ang kasayahan, 6' kapisaha sa is~ing bahay. 11 Mi!. Pacgdidigma'. Funcionar. n. Gumandip; tumfupa'd ang sinomain sa kanyaing mnga g'iw'in6 tungkulin. 1 Gumawa; kurmilos; lumakad; tumakbo6 ang is~ing maikina. Funcionarlo. rn. Kawanting bayan; -6 ang naghahawak ng isaing hayaig na tungkulin. Funda. f.' Balot 6' supot na ipinaaidnakip sa anomnin. 11 Pundai ng unan. Fundaci6n. f. Pagtatayo6; pag. tatataig ng anomiin. Fundador, ra. S. y adj. Ang nagtayo6; 6' nagtatdig. Fundamental. adj. Pangulo,; panguna; pangunahi'n; pangsimula&. Fundamento. ni. Batayain; saligin; paitakarlin. ff fig. Pinanggalingan; p)inagbuhatan ng anomain. Fundar. a. Magtayo6; rnagbangon ncy isaing bahay 6' gusali. 1 Magtata'g; maglagay ng isAing satuahzin 6' kapisanan. fl fig. Pagbatayan; panangnain; pagtibayin ng nmna katuwviran- at dahilaing mallusay ang anomain. Funidici6n. f. Pagbubub6".0f Bubuian. Fundidor. m. MangbububM" Fundir. a.-Magbubo6. 1r. MAi, bub6 11 fig. Maglakiplakian dati'y nanpgkagkafmalit 6' nangagkaikahiwaliy. Fginebre. adj. Ang- naiuukol sa mga pataiy. f1 fig. Malungko't; mapanglaiw; kahambaihambail. Funeral. adj. Ang nliuukoI sa paglilibing. ff m, Ang paglilibing na maringai1. Funerarlo, Ha. -adj. Ang naiuukol sa libing 6 paglilibing. Funesto, ta., adj. Sawing palad; masama'.ng palad. fj Ma. panglaiw; kahapishapis. Furla. f. Poot; galit na malabis. 11Kaulula'n; kabaliwan. J fig. Ang taong poo't na po6t. 11 Dahais; 6 kairahasain ng ao mdin, gaya ng hangin, dagat, at ibai pa. f1 Kadallan; kabilisdn sa paggawa ng anoma'n. Furibundo, da. adj. Magagalitin; rnadaling mapoo~t. Furioso, sa. adj. Lubha~ng gali't. ff U161; bali'w. ff fig. Mara2.6 Page 202 FUSI FUTU I -202 - hdis; katakottakot. |I Lubhang malaki; toto6ng lampis. Furor. m. Po6t; galit na malabis. Furtivo, va. adj. Patag6; palingid;.6 panakdiw na gawa. Fusil. m. Barfl, Fusilamiento. m. Pagbaril. jj Pagkabaril., Fuslar. a. Bumaril; 6 barilin. Fusl6n. f. Pagtunaw. l fig. Paglalakip; pagpipisan ng miga pangkatin, isipan 6 layor. FitIl. adj. Waling gaanong halagd; 6 walang kabuluhan. Futilidad. f. Kakauntian ng halaga; 6 kawalang kabuluhdn ng anoming bagay, lal6 na ang ukol pa pagmamatuwid. Futuro, ra. adj. Dirating; haharapin; hahalili. l, Gram. Panahong Jaharapin 6 tiempo futuro. 11 m. y f. fam. Lalaki 6 babaing may tipin sa pagaasawa / it' *~-~~~~~~~~~~ 4 '~ 7 ~~~ ~ Page 203 / +t < GACE GabAn. m. Kapote, 6 bala. bal na may manggis. Gabazo. m. Bagaso; sapal ng tubo, Gabela. f. Adm. Buwi'. (' fig. Pdsanin. Gabinete, in. Pol. Ang puIbng, na do6n pinagfiusapan ang mga bagay na lihim ng Bansa. 11 Sanggunian ng matatads na kagawad ng isang Bansa. 1| Silfd 6 panig ng karurukan, na munti,kay sa buluwagan. I1 Art. y Cienc. Tipon ng mga bagay na mahahalagd 6 maiinam na ukol sa pagaaral ng ising dunong 6 sining. Gaceta. f. Ang pdhayagin ng pdmahalian na pinaglalathalalan ng kaniying mga pasiya' 6 kasulatan. Gacetero. m. Ang sumusulat ng gaseta. |I Ang nagbibili ng gaseta. Gacetilla. f. Panig ng pihayagin na sadyang pinaglalat. halaan ng mga balitang maiikli. | IAng maikling balit. 11 fig. y GALA fam. Ang mapagbalita 6 mapag. hatid dumapit. Gacetillero. m. Ang manunulat ng maiikling balita. Gacetista. f. Ang mapagbasa ng mga gaseta. 11 Ang mapagsaysay ng mga bagong ba, lit&. Gafo. m. Pingkdw; pingk6k ang kamiy. Gaje. m. Pakinabang 6 bayad na tinitam6 sa ising tungk6l buk6d sa talagdng sahod, Gajob m. Sangi ng pun6 ng kahoy. 11 Piling. 11 Lih. Gala f. Pananamit na magark. I| Kakisigan sa paggawA 6 pananaliti. 11 Ang lal6ng pill 6 hirang ng anomin. || pl, Kaga. yakan. Galin, m. Ang lalaking magandi at may mainam na tindig. j1 Butihin. 11 Ang nagliligdw sa isdng dalaga. Galano, na. adj. Magandd ang gaylk.1 Makisig; matikas ang su6t. [1 fig. Marikft; mainam; magaling, kung tumutukoy sa / ~ F4 j, Page 204 GALL GALL ~- 204 - GN GANA pananalumpati 6 painanalaysaiy. Galante. adj. Magalang; masuyo; inairog. 11 Masaydi; marikit. Galantear. a. Suyiiin; gui.i win; ligawan ang isaing babae. Hibiiin; Iainuyutin'. Galanteo. in. Panunuy6; paninintai; pagligaw sa isadng babae. Galanteria. 17. Paggalang; paminiitagan. jj, Kaayahan 6' kariiann any' ng anoman.,Kakisigan; kagandahan ng loo'b, Galanura. 17. Kagandahan ng gayaik. 11 Kakisigan'; kainainan ng tikas. 11fig. Karikitan; kahu-sayan sa pananalita'. Gala'pago. in. Pagong; pawikan. Galard6n. in. Gantingpalai sa rnabubuting pagliling'kod. Galardonar. a. Pagpa1ain; gantihin; 6 bigya'n ng gantingpala' ang sinoma'n. Galeno, na. adj. in. fain. y fig. Mangga~gamnot. 11Pal'aypahi~y na h angin. ng lalamunan. Galopar. n. Tuniakb6 _ng saba'y paa' ang kabayo. Galope. mn. Takb'n'g matufin at sabaiy padi n'g —ka-bayo. 1 Al ga/ape, in. aclv. M~idalian. Gallardia. f. Kak-isigan; kagand'ahan ng tikas. Gallardo,, dai. adj. Makisig; matikas; butihin. if Matapang. 1 fig. DakiPa'. Gallera 17. Sabungan; tukI~g Galleta. 17. Galyeta. Gallina. 17. Inahfng inano'k. Oiallinitceo., cea,, adj. Ang nauukol 6' naitutulad sa~ mga inahf ng inan6k. O~allinaza. 17. Tae ng inahing inano'k. Galilnecfa. 17. Po6k 6 tin - dahan na nagbibilli ng inga inahing mano'k. fI1 Katipunan ng inga Inahing mnan'k., Gallinero, ra. in. y 17. Magin'nnk. II in. Kulung'in; tangkgl;, 6 hapuna'n nq mano'k. Gall, mn. Mano'k na lalaki. irsilyestre. Mano'k na labuy6'. Gana. 17 Kaibigain; nasai; 6 Io&b sa anoianh, gaya ngL' pagkain, pagtulog, at, ibai pa. Ganaderfa. 17. Kasaganaann ng inga hayop na inaamn6 I Pagaalaga', 6 paingangalaka1 ng inga hayop na imaami6. Ganado. in. Katipunani 6 kawan ng mga hayop na maam6' na na'uukol sa iisaing hugis 6' kiase, g aya ng baka, kabayo, tupa, kambing, at ibad pa. Ganador, ra. s. y adj. Ma. pagpanal6'. jj adj. fain. Masipag;I mapagbanapbuhay. Page 205 GANG GANG ~- 205-GR GARB * Ganancia. f. Pakikinabang pagtutubo. 1Pan~inakq-. Pakinabang; tuba'. Panalunan. Ganancial. adj. Ang rnauukol sa pakinabang 6' panalunan. Ganancioso, sa. adj. Matub6; mapakinabang. Ganaptin. f. Mia~marisain; tnangbubuhait; kalgador. Ganar. a. Makinabang; nagtub6". 11Makaikita. 11Manalo; magwagi sa laro6 6 sa pdligsahan. Mu,1i. Talunin; daigin; suIpilin ang isaing bayan 6' 1upa'in. fig. Lalu'an;.higitdin ang ibai. ffTainuhinf; kamtain ang anoman. Mahuli ang lo6b ~ng sinomain. Gancho. mn. Kalawit; simnai; (gantso. Gandul, la. m. y f. Alisagai; lagalaig; hampa'slupa; pagayongayon. Ganga. f. fig. Alinmaing ba.. gay na makabuluhan na na'kakami't sa kaunt'ing halagai 6' paggawa. 1 Mura; 6' kamurahan. Gangoso, sa. adj. Humndl. Pahunuil. a Gangrena. f. SimuI4"a ng pagkabulo'k ng lamaing may sugat. Gangrenarse. r. Mabul~k' ang lramfin; kangrenah~in. Ganguear. n. Magsahia" ng pahumaM. ff r. Mahu mal. Gangueo. m. Pagkahumadl. Kahumakain. Ganso, sa. m. y, f. Gansa'. Ifig. Ang taong mabagal, ta.. m'd at pabay'. 1i Ang taong hasto's at mangm~ing. Ganta. f. Sal6p. Ejemplos: una gantta de azrroz4, isding salo'p na biga's; unza g-an/a (le aceite, isadng sal6p na langifs. Gafildo. in. Ungtol 6 htlho'l ngr Aso kung na'sasaktain. Ungol; uwzang ng ibi'ng hayop. Gaflir. a. Umungol; humulh61l ang Aiso ng pao's at, malungko't. fj Umuwaing ang ibafing hayo'p na katulad ng hulho'l ng aso. Garabato. in. Kalawit; 6 pangalawit. 1 Sabitahig bakal. J pl. Ang sulat na rmasama' ang ayos na parang kahig ng mano'k. Garante. mn. Ang naninin'digan, 6' nandinagutan sa iba'. Garantia. f. Pagpapatibay sa alinmaing kasundiuian. Katibayan sa pagtupa'd nq isa'ng kasundu'an 6' pangak6. Garantir. a. y Garantizar. a. Maniqdigan;, maagt; manay6 If Tindigain; tayiuian; panagutain. 1f Bigyain ng katibayan., Garbanzal. in. Ang Iupa~ng inaraming tani'm na garbansos. Garbanzo. in. Garbansos. Garbo. in. Kisig; tikas; gilas; ganda' ng hubog at tindfg ng Page 206 - GARI GARI ~-.206 - GS 5 GAST k a"taw a'n.,Ifig. Kabutihan; kagandahan. ng lob Garboso, sa. adj. Matikas; makisig, magilas. j fig. Magandadng Ioo'b..Garfio. m. Pangalawit; panungkit. 11Sabitaing bakal na matulis at pabakuk6'. Gargajear. ni. 'Dumahaik; lu murak ng kalaghaia. Gargajeo. m. Pagdahaik; pag. lurai ng kalaghalaiL Gargajo. m. Kalaghala'. Gargajoso, sa. adj. Mapagdahaik; mapaglura ng kalaghala. Garganta. f. Anat. Lalamunan. 1 fig. Bahaging itaa's nq paai na kinaiuugnayzin ng binti. Ang kakiputan ng bundo'k, ilog) 6 ibai pang lugail. Gargantilla., f. Pamuti 6' hiya's na inilailagaiy sa lig ng mga babace; 6 gargantilya. Girgara. f. Kalagkadg; 6' pagmumumog n.0 tubig 6' anomaing lusaiw na pinabubulabok sa. lalamunan. Gargarizar. a. Magkalagkaig; 6 magpabulabok sa lalamunan ng tubig na minhimumog. Garita. f. Bahntayan;' 6 bahaybahayang~ sinisilungan ng tanod 6 bantady. 1 Silfd na munti n~a tinitirhidn ng bantaiy-pint&' Garito. m. Pa'sugalan; 6 ba- hay-stdgalan. j1 Ang pakinabang, 6 sa. pinto' na naikukuha sa sugail. Garlito. ni. Bubo;' 6kasangkapang panghiuli na isd'. IIfig. Daya'; lala'ng; sil6 na initiumang sa isaing tao. Garra. f. Padi ng hayop 6' ibon na may kuko'ng balukto't, matitiga's at matutdlis, gaya ng Ia3 eon at Aiguila. fig. _Ang kamaiy ng tao. GarrIa f a f. Garapa; 6' sisidlaing maluwaing at mabilog na pinagpapalamigain ng mga inumin 6' likor. Garrafon. m. Garapo'n; 6' malaking garapa. Garr6n. m. Tahi'd ng ibon. Garrotazo. m. Hampa's ng bambo6 6 pamal6'. Garrote. m. Bambo6; pamalo6. Pangbitay; 6 bibitaya'n. Garrotillo. mn. Med. Pamamaga n lalamunan. Garza. f. Zool. Tagaik. Gas. m. Ang tanaing fbdido 6 alipuyong hangin. Ang gas, na. ginaigamit sa pagiilaw 6 pangpainit ng anomain. N Gastable. adj. Ang magu. gugol; 6 mnagagasta'. 11 Ang magagasgis; 6' masisirai. Gastado, da. adj. Gasga's; ir;marupk Gastador, ra. s. y adj. #~Mapagati; mapaggug'l; mapag. taporn nig salapi. Page 207 w GAVI GAVI ~- 207- GN GENE Gastamlento. m. Pagkagasgais; pagkaubos ng anomain. Gastar. a. Gumugol; gumasta'. jf Gasgasifn; sirhtin; ubusin ang anorman. fj r. Magasga's; maubos. Gasto. m. Paggagastai; paggugugol. jf Gugol; gastad. Gastoso, sa. adj. Magugol; magastai. Gastralgia. f. Med. Sakft sa sikmura'. Gtistrico, ca, adj f illed. Ang nduukol sa, sikmura. Gastritis. f. Med. Pamamaga ng sikniura'. Gastr'onomia. f. Kaibigaing malabis sa. pagkaing masaraip at matamasat. Gastr6nomo. m. Mng taong maibigin sa masaraip at sagana'ng pagkain. G a t a. f. 'Pusa'ng babae. j A gatas. m. adv. Pagapaing..Gatears. n. Gumapang. 1f a. fain. Mangamot ang pusai. Mang.umnit. fj Mangunyapft.. Gato. m. Zool. Pusa. HSupot n~taguian ng salapi If fig. y fain. ang6umift; tekas. ff Aug taong matalino 6' matalas ang isip. fJ de -alga/ia. Musing. 11 montes.. Alamid. Gavilin. in. Zool. Lawin. f Ang bunto't na gindgawa sa hulihain ng titik 6' letra. Gazmoflo, fia. adj. Mapagbanalbanalan. Gaznate. in. Lalamunan. Gulunggulun~dn. Gemelo,, la. m. y f. KamWaI. 1f m. pl. Pangita sa malay6 6 Zarga vista' na.dalawa ang dahong nagkakaugniy Ipn maitingfi~n g sabaiy ang dalawaing mnat~i. Gemido. rn. Hibik; daing; halinghing. Jf Paghibif~; pagdaing. Gemlr n. Huinibik; dumaing; hunialinghing. 11 fig. Manangis, 6' uiniyaik ang hayop. Genealogia. f. Aug pagka.. kasuno'dsuno'd na mahusay na mga magulang na pinanggalingan ng isafing tao. Generaci6n. f. Paglikha; pagpaparanmi. jjPagpapaanaik; pagpapabunga. fjLipi; angkadn. 1f Safin ng tao. ffKatipunan ng lahaft ng naibubuhay sa. isdng panah6n.' General. adj. Panglahaft; 6 pangkalahatain. fj in. Mil. Puniong mataads sa hukb6'; 6' heneral. Generalidad. f. Karaminian; kalahata'n. G~nero. in. Bagay; hugis; saring. ffAyos 6 paradn ng pag.. gawa. ng ising bagay. fj Gram. Kiya's. Generosidad. f. Kamdlha.. lang ininana sa mnga inagulang. 11Kamadhalan ng ugali. jf Kagan. Page 208 GENT GENT ~- 208 - G GIGA dahan ng 'kalooban. fj Kalaikasan rig loo'b sa mnga gaWa 6 panukala'ng mahihira'p. Ge'neroso,, sa. adj. Mahai1 na tao. 11Maawain;, marangaIl na ugali1. /j.Mapagbilyaya'; rnagand~ing Io6b. 1 Magaling kay sa iba. Genlo. m. Ugali; gawf; hilig ng sinomn~n na siya'ng pinanP'nunta'n ng kanyaing mga gawa. II Kasa-,naydin, 6 kaangkupain saanoma~ng bagay. itGuniguni; kalakhadn ng pagiisip; 6' katalinuhang mataais na sap~it makalikha ng mga gaWang kagilaigilala's. lMa~ngliliklha. Genital. adj. Pangli~kh 6 ang sangkadp na gamnit sa paglikha. 11 m. Anat. Bayadg. Genitivo,, va. adj. Ang madaring lumikha ng anoma'n. mjr. Gram. Pang-ael. Gente# f. Tao. 11Ang madla; ang kararnihan rig tao. 1 Ang m Ia tao sa. isadng bansa'. j1 Pu1u Ing ng mga sundalo. fj famn. An'ak; 6' kairnaganakan. Gentil. mn. Ang hindi binyagan. j1 adj. Makisig; niatikas. Malaki; halat. a Gentileza, f. Kagandahan rig tikas; kakisigan. 11 Kainarnan; karikitan. I Galang; kagalangadn. Gentio. m. Kakapalain 6 karanmihan nig tao sa ising po6k 6 lugal. Genuflexi6n. f. Pagluho'd na tanda' ng paggralang. Genuino, na. adj. Dalisay; likiis; pulo's; ganap; sarili. Geografia. f. Bulatlupa"; 6' dunong na nagsasays'aiy (6 nag6ulat ng Lupai. Ge6grafo. rn. Ang marunong ng bulatlupat 6 heograpia. Gerente. in. Ang tagapangasiwau 6 tagaparnahalah sa isaing pangangalakal. 'Germenp. -rn. Mula'; ugadt; Pinanggalingan ng isadng bagay. i Binh'i ng halainan. Germinar. n. Sumnibol; guiniti; umusbdng. 11fig. Tuinubo6; lumaki; uinunla'd ang anomadng nauukol sa paguugal'i 6' isipan. Gesti6n. f. Paglakad; 6' hiling na ginadgawa. upaing miatain6 ang anoinan. Gestionar. x.Lakarin; 6' gawin ang bu'ng sikap sa. ikapagtatamo6 n& anomadng nasai. Gesto. r,. Kilos 60 gala'w ng mukha; ngiwi; nigibift. j1 Mukha"; pagmnumukha'. Gigante,, ta. in. y f. Aug taong lubha'ng inatangrkad; 6' higante. jj fig. Arig nakahihigit 6' natatangi' sa i'ba sa talagadng karani'wan Gigantesco, ca. adj. Ang nauukoi sa higante. I1 fig. Lubha~ng mualaki. Page 209 tLOR ' - 2D - tGOB1 Olgantez. f, Kalakhang mahabis. Gimnasia. f. Sining 6 arte ng pagpapalakais at pagpapalusog nX katawan sa pamagitan g rmnga pagsasanay ng but6. | Ginebra, f. Alak na hiniebra. 11 fig. Kaguluhan; pagkakagul6. 1 Kaingayang malakf ng mga tao na hindi na tuloy. magka-. rinigan. Girar, n. Umikit; uminog; pumihit; umikot. 11 Magpaikit; mnagpaligid. 11 Cfm. Magpadala sa ibing lugal ng letra de cambio 6 papel na pamalit ng salapl. Giro. m. Ikit; inog; pihit. 1] Pagikit; pagpihit; paginog. 11 Pagpapadala ng mga titik pamalit 6 letra de cambio sa ibang lugal. Glfndula. f. Anat. Kulani. Globo. m. Bola, 6 bagay na mabilog. II Ang Lupa o Sanglibutin. Gloria. f. Kapurihan; kabantugan. 11 Luwalhati; kaluwalhatian. 11 Ligaya; tuwa. | Ang nagpapadakila; 6 nagpapadangal sa anoman. Gloriarse. r. Magbansag; mamansai; magmagaling. 11 Magyabang; magpalalo. 1I Matuwa; malugod; maligaya, Glorieta. f. Ang po6k sa mga halamanan na naliligid ng mga puno ng kahoy at hala man na sadyang iniuiukoi sa pagpapalarmg. Glorlficacl6n. f. Pagpupuri; paglulawalhalti sa ising tao. Glorificador, ra. s. y adj. Ang makalhiluwalhafi; 6 ragbibigay kaluwalhatian. Glorificar. a. Iluwalhati; 6 paluwa!haftin. 11 Purihin; ibunyi. r, Magbansag; mamansai; parihin ang sarili. Glorioso, sa. adj. Ang karapatdapat sa kapurihn 6 pagpupuri. 11 Maluwalhati. [1 Mapagbansag; mapagpuri ng labis sa sarili. lositis. f. Med. Painamaga ng dilha Glot6n, na, m. y.f Pala. kain; matakaw; masibi. Glotoneria. f. Kasibian; katakawang malabis. Glutinosidad. f. Kalagkitain Glutinoso, sa adj, Malag. kit. Gobernador, ra, adj. Ang namumun6; 6 ) nmamaahali. 1i m, Pun6ng mataas na namamahalL sa isang lalawigan. Gobernar. n. Magpun6; ma. mahalh. 11 a. Pamunian;.pamahalaan. il Patnqgutan; patnubayan; pangasiwian. Goblerno. m. Pamahal1dn; pimunuain. f1 Pamumun6; pamamahala; pangangasiwi. 27 Page 210 G- ORD -- Z10 — GOZO Goce. m. Pagtatamo; pagkakamit. It Pakikinabang ng anoman. Goleta,. ia ar. Sasakyang munti na dalawa ang layag. Golfo. m. Geogr. Laot; 6 ang malaking bahagi ng dagat na napapalo6b sa lupa. It Ang kalawakan, 6 kalautan ng dagat. Golondrina. f. Zool. Langaylangayan. Golosina. f. Kakanin.,1 Nasa 6 kaibigan sa anomang bagay. Goloso, sa. adj. Maibigin sa kakanin; matakaw; masiba. Golpe. m. Bungg6; banggang malakais at bigla ng dalawang bagay. 11 Ang bunga 6 pinangyarihan ng gay6ng pagkabangga. | Karamihan; kakapalan; 6 kasaganaan ng alinmang bagay. 1] Kasaliwaang palad 6 kapahamakin na biglarng dumating. [1 Dagok; kabog. 1} Tuktok; kat6g. Golpear. a. Dagukan; hampasin; suntukin; paspasan; paluin. I| Kumat6gi tumukt6k; pumukpok; kumab6g. Goma. f. Bot. Dagtang nanggagaling sa pun6 ng kahoy at tumitigAs sa hangin; goma. Gordo, da. adj. Mataba. 11 Matamb6k; maumb6k. 11 Mamantikh. 11 fig. y fam. Makapangyarihan; mayaman. 1( m. Ang taba; 6 mantika. Gordura. f. Taba; linab. f del cangrejo. Aligi. 1[ Katabaan ng katawain. Gorgojarse. r. Bukbukin. Gorgojo. m. Zool. 3Bukb6k. Gorgojoso, sa. adj. Bukbukin; mabukb6k. Gorra. f. Sukot; gora. Gorrino. m. Biik, 6 baboy ~na mun$i. Gorri6n. m. Zool. Ibong maya. Gorrista. m. Ang may ugaling kumain, umin6rn 6 maglibang sa gugol ng iba. 1I Mapanamantala. Gota. f. Patak ng tubig 6 ng \anomang bagay na lusaiw. Gotear. n. Pumatakpatak; tumul6tul6; tumagaktak ang anomang lusaw. 1f fig. Magbigiy 6 tumanggap ng anorTan ng untiunti. Gotera.' f. Tul6 ng tubig. [I Butas 6 panig na pinagbubuhatan ng tul6. Gozar. a. Kamtan; tamuhin. |f Tumanggap; 6 rhakinabang. |I Ikalugod; ikatuwa ang anomAn. |] r. Magalak; maligaya ang loob sa isang bagay. Gozo. m. Lug6d; tuwa; galik; ligaya; sayA. 1j Lagablb 'ng mga kahoy na maliliit at tuy6, kung sin6sunog. Gozoso, sa. adj. Masayai; magalak; malug6d; maligaya. Page 211 QRAD — 211 -N GRAN Grabado. m. Sining 6 arte na nagtuturo ng pagdukit sa bat6 6 kahoy ng anotming larawan. 11 Alinming larawan 6 palimuti na dinukit sa kahoy 6 bat6 upaing limbagin. 11 Ang larawang nakuha sa paglilimbag ng grabado. Grabar. a. Dukitin, 6 itala sa ibabaw ng kahoy, bat6, metail, at iba pa, ang anomang sulat 6 larawan. i' fig. Itimo; itiim sa lo6b ang iaing isipan 6 damdamin. Gracia. f. Biyaya; tulong. 11 Karikitan; kagandahan ng pagmumukha ng sinoman. ]j1 Kabutihan ng lo6b. 1 Siste; salitang mainarn at masaya. 11 Patawad; 6 kapatawaran. ]] fam. Ang ngalan ng isang tao. |1 pl. Salamat; 6 pasasalamat. Graciosidad. f. Kagandahan; kagalingan; 6 kahusayan ng anoman, na nakapagpapaibig sa tumitingin 6 nakikinfg. Gracioso, sa. m. y f. Ang bubo sa ddlaan. 11 adj. Ang tao 6 bagay na ang anyo ay tnapangakit 6 niapanghalina. 11 Masaya; nlapagsiste; mapagpatawa. I[ Mapagbiyaya. Grada. f. Baitang. 1| p'. Luklukang baibaitang na nalalagay sa mga duilaan at iba pang hayaig na lugal. Gradado, da. adj. May baitang; 6 baibaitang. Grado. m. Baitang, 11 Taas 6o titUlog nakalnit sa pagaara[ ng isdng karunungan. VGraduaci6bn f. Pagibibgay ng iitulo 6 taais sa kanino man; 6 paggagrado. 11 Pagbabahagi ng anoman sa baitang. Gradual. adj. Baibaitang. Untiunti. Graduando. m. Ang nalalapit nang tumanggap ng, isaog grado 6 taas sa unibersidad. Graduar. a. Bigyin ng taas 6 grado ang isang nagaaral sa unibersidad, 6 ang na sa hukb6, GramAtica. f., Balarila; 6 sining na nagtuturo ng mahusay na pagsasalita at tumpaik na pagsulat ng isang wika. Gramatical. adj, Ang nauukol sa balarila 6 gramatika. Gramtilco. n. Mangbaba. laril,; 6 ang maalam, 6 sumulat ng gramitika'. Gran. adj. contraccibn ng grande. Dakila; malaki; lubha. 1 Pangulo, 6 panguna sa alinmang bagay. Granadero. m. Sundalo 6 kawal na matais ang panga-. ngatawin kay sa ibi. 1 fig. y fam. Ang taong lubhang mataas. Grande. adj. Malaki. 11 Dakila; marangal. [1 Mahil na tao. Page 212 GRkAT --- 212 - GRAV Grandeza. f. Kalakhan. l Kadakilaan; kaprangyarihan. | Kamahalan; 6 pagkamahal na tao. Grandiosidad. f. Kalakbhn; kadakilaan. Grandioso, sa. adj. Mailki; dakila. Grandor. m. Laki ng anomin. Granear. a. lhasik;. isabog ang binhi sa ising!upa. Granero. m. Barngn. [f fig. Lupiaing masagana sa pananim na ikinabubuhay ng tao, Grano. m. Butil; binhi ng halaman. | Bahaging maliit ng anoman. I[JAed. Munting bukol na tumutub6 sa katawain at may nana; 6 gran6. Granuja. f.~ Ubas na lagais sa tangkay. jl Ang munting but6 6 binhi sa lo6b ng ubas, at ng ibang pang bungang kahoy.-]l m. fam. Ang batang palaboylaboy. I} Ang katipunan ng mga batang pagalagala. Granujo. m. fam. Bukol 6 grano na tumfitub6 sa katawan. Grasa. f. Linab; taba; sebo. Gratificace6n. f. Pala; ganti; bihis; pabiyaya. 11 Upa, 6 lfayad na dagdag. G ratificador, ra. s. y adj. Ang nagbibiga/y ng pala 6 ganti; 6 nagbibiyayh. Gratificar. a. Pagpalain; pabiyayaan; gantihin ng salapi ang anomang gawa 6 paglilingk6d namabuti. [ Paunlakin; pagbigyang lo6b,.Gratis. adv. m. rmalang bayad; walang upa; bigay lamang Gratitud. f. Pasasalamat; pagkilala, 6 pagganti ng utang na lo6b, Grato, ta. adj. Katuwatuwa; kalugodlug6d; kaligaligaya. 1| Magandang Io6b; mapagbiyaya. Gratultamente. adv. m. Walang bayad, walang pakinabang. Gratuito, ta. adj. Walang bayad; walang upa. Gratular. n. Batiin; bigyan ng pakikilug6d ang sinomin.' i r. Matuwa; malug6d. Gravamen. m. Pasanin; katungkulang gumawa 6 magbayad ng anoman. |j Buwis. Gravar. a..Ipasin; ikalgai; bigatan; dagdagan; pahirapan. 1! Lagyan ng buwis ang isdng pagaari. Grave. adj. Mabigat; matindi. (| Malaki; malubha. jt fig. Marunong; matalino. )1 Mabaft; mahinahon. 1) Kagalanggalang; walang kib6. [1 Mahirap gawin.i I Gram. Diin, 6 kudlit na banayad 6 acento grave. Grhvedad. f.. Kabigatain. j Kahinhinan; pagkawalang kib6. It Kalakhan. 11 KalubhbAn. 1 Kadakilaan; kahalagahin. Page 213 GRIT GRIT ~- 21 3-RU GRUP Oravoso, sa. "adj. Mabigdt; matindi. 'IMad; rmalaki ang halaga'. Gremlo. m. Sinapupunan; kandungan-.1 Balangay. Grefla. f. Buh6k na lugady at gus6t. Lalo'ng ginadgamit sa pangmarami 6 'plural. Oresca. f. Kaingayan; Migawan; kaguluha'n. 11 Pagaaway; pagtatalo. Grey. f. Kawan ng hayop, gaya ng tupa, kambing, baboy, at iba' pa. -Grieta. 4f. Bitak; litak. Grietado, da. adj. Ang may bitak; 6 mabita'k. Grietarse. r. Magbitadk. Grietoso., sa. adj. Bitak.. bitadk;,mabita'k. Grillete. nm. Pangrdw na bakal 'na inihlagdysa' pad ng isdng nadpipif't. Grull. rn. Zool. Kdmaksi.jj Tub6' ng binh'i kung nagpapasimukai ng pagsibol. 11pl. Pangadw na bakal na ikinadkabft sa dalawadng Pad ng bil-angg6. Grima. f. Suklazim; sakladp; panginginig; pa ngingilabot sa anomadng nadkita. Gritar. n. Sumigadw; humiyaw. n. y a. Sigawadn; hiyawadn,, upadng mnagpahayag ng sukldtn 6 galit sa anomafng-~bagay. Griteria. f. Sfgawan; hfyaw an. Onito. M. Sigaw; hiyadw. 11A gxri/os. m, adv. Pasigadw; pahiYaLw. Grit6n, na. adj. Sigawin; mab jyawin. Groseri a. f. ~Kawaldng' gaking; kagaspangan ng kilos 6 ugalli. 11Kabastusadn; 6' kagaspangan ng anomadng yari., Grosero, ra. adj. Basto's; magaspang. 1! WakinDg galang. Grosor. m. Kapadl ng anomadn. Grosurat. f. Lina'b;. 6 taba". Pagkain ng lamnargkati, bilang, kalaban ng pangingilin. Grueso, sa. adj. Makapad. Ifig. Pagiisip na malab6 6o mappurol. IIMalakf.,1 Magaspdng. ff m. Laki; 6 kapdl ng anom'n Gruir. n. Sumigadw ang tipoi. Grulla. f. Zool. Tipol. Grtdlada. f. Kawan ng6 tipol. Grumnete. m. Mfar. Bataiang naglilingk'd. sa dao'ng 6 sasakyan; 6 grumete. Gruflido. m. Gukgo'k;I ngasib ng baboy. 1 Angil; ungol ng Aso 6' ng ib ang hayop. Gruflir. n. Gumukgo'k; ritumasadb ang baboy. VrnUatigil; umungol ang dso 6 ang lbA panig h ayop. 11 fig. Magpakita tit pag.. kasukla'm at bumulo'ng'bul6ng sa paggawa ng anomdtn. Grupo. m. Tunmp6k; bunt6n; timb'n-. I Page 214 GUAH - 214 - GUAR Gruti., f. Yungib; lunggA sa inga bundo'k na bato6. 1 Guachapear. a. Tainpisawin ang tubig na tinggail sa 1upa'. Jn. Tuinuno'g ang patos na bakal dahil sa inasain& ang pagkapak6. Guano. in. Agr. Durni ng ibon na mabishing pataba' sa Iupa'. Guantada. f. Tampal; tapfk' Guante. mn. Balot ng kainiy' na ganito6 rnf ang anyo6, na ya-ri sa balait 6 kayo; gantes. I fain. Ang kamady. Guapo,,, pa. adj. fain. MasighA; inatapang; inalaka's ang lo06b. I1 Makisig; inatikas; inainam inanarnft. 11 Maganda'; masaya ang paginut-nukhb. Guarda. corn. Bantaiy; tanod; tagapagingat; tagapagalagr.. 11, f. Pagbabant~y; pagiingat. Pagtu. piid ng anoi~ndg utos 6 b~ta's. Guardabosque. i-n. Mng tagapagbantady, 6' tagapagi'ngat ng mga gubat. Guardacabras. in. Ang pastol 6' tagapagalaga' ng inga kamnbing. Guardacostas. in. A ng da6ng na bantady-baybayin. Guardado, da. adj. Mali. him; maingat. Guardacior,, ra. s. y adj. Ang nmapagbantiy; 6 mnapagingat ng ancrinin. 11 Ang mnapagtupdd sa alinrndng utos. Mararnot; matipid': Guardajoyas. in Ang tagaingat 6' tagabantiy ng inga hiya's ng han'. JJ Aug lugadl na pinagtataguann ng inga pahiyads., Guardar. a. Ingatan; alaga'an. Bantayadn; tanuran. If Tuinopa'd; gumandp. 1f Ita~g6; iinpukin; simpanfin. r. Magingat; umnilag sa panganib.. 1 Magtag6; inagkanl01ng. Guardasol. ~m. Payong sa tagardw. Guardia. f. Mil. Puluto'ng ng nmga sundalo 6' kawal - na nagbabantady sa ingtao 6s aliniandg lugdl. jjPagtatanod;' pagbabantady; pagaalagah; pagiingat. in. Ang kawal na nagbabantady sa ha'r'. Guardihin, na. n., y f. Tanod; bantady; tagaalaga~; tagaingat ng anoniann. Guardoso., sa. adj. Matipid. M~aramnot. Guarecer. a. Kupkupin; am-' punin; kandilihin. I~ Alaghan;, ingatan; itag6; ikanlo'ng ang anomadn. fj r. Magtag6; magkanl'ng inagkubli. fj Pakupko'p; paainpon; sunriahiong. Guarida. f. Yungib, 6' gubat na tagian 6 'kanlungan ng mnca hayop. fjKupkupan; 6' kublihan sa paglay6' sa anorindg panganib. Page 215 I ~* ~,~ GUER -215 - GUIN Guarismo. m. Mat. Ang bilang na nagtatakda ng isaing tiyak na halagai; sipra. Guarnecer. a. Parnutihan; gayakan aug alinmang bagay, gaya ng damift, hiyas, kabayo, at iba pa. || Kalupkupan; 6 engastihan ng ginto 6 pilak ang mga bat6ng mahalaga. (I Bantayan ang isaing pook 6 lugal. Guarnici6n. f. Paldmuting inilalagay sa damit 6 kasuutan. Il KaIupk6p na ginto 6 pilak na pinagkakabitan ng mga bat6ng mahalagai. 1 pl. Manga sangkap ng kabayo. Guarro, ra. m. y f. Zool. Baboy. Guayaba. f. Bot. Bunga ng bayabas. Guay.abal. m. Bayabasdn; 6 ang lupang maraming pun6 ng bayabas. Guayabo. m. ot. Pun6 ng bayabas. Gubernamental. adj. Ang ( nauukol sa pamamahala ng isang bayan 6 bansa. Gubernativo, va. adj. Ang nAuukol sa primahalaan 6 gobierno. Gubla. f. Luk6b, na gind. gamit ng mga anluwagi 6 kalpintero. Guerra. f. Digma; pagbabaka ng dalaw.ng bayan 6 bansa. I [1 Paglalaban; pagaaway. ng dalawa 6 maraming tao. 1| Paglalamas; paghaham6k; pagbubun6; pagtutunggali. J| fig. Pagkakaalit; pagkakasalungatan ng dalawing bagay. 11 abierta. Hayag na pagdidigma. 1| civil. Ang pagbabaka ng mga ruagkakababayan 6 magkakabansa. Guerreador, ra. m. y f. Mangdirigma; mangbabaka; manghaham6k. Guerrear. a. y n. Dumignma; bumaka; mamno6t. f[ fig. Lumaban; sumalangsdng. Guerrero, ra. adj. Ang nauukol sa digma. |f Ang may hilig sa pakikibaka. 1n m. Bayani; mangdirigma. 1j Kawal; sundalo. Gufa. com. Patnugot; patnubay. I1 fig. Ang nagtutur6 at pumdpatnubay sa iba, upang magawa 6 tamuhin ang hinahangdd. Guiar. a. Pangunahan; patnugutan; patnubayan; itur6 ang daan. 11 fig. Turuian ang sinomndn sa anomdng gawa. 11 r. Sumun6d; patangay; padald sa pasiyr ng ibd. Guillotina. f. Pugutdn; 6 pamugot ng ulo. 1 Putuldn; 6 pa. mutol ng papel. Guillotinar. a. Putlin ang ulo sa pugutdn. Guifiada. f. Kinddt. 1 Mar.' Pagpalingpaling ng sasakyan sa pamagitan ng ugit. i * + n* Page 216 G$U I T - 2 6 - GUTU Guifiar. a. Kindatain; 6 ipikit 'ang matai ng buo'ng lihirn 'at pagkukunuwaril. ff Mfar. Pagpalingpalin~gin ang takb6' ng dao'ng sa parnagitan ng ugi t. 11r. Kumnindait; magkindatan. Guifto. rn. Kindait. Gul6n. m. Ang watawat na nalalagaiy sa unah~in ng prusi.. sio'n. ff fig., Ang nangungun'a; pumapatnugot; at nagttitur6 sa ibad. ftGram. Panghati; 6' ang mn tin g guhit na ilinailagaiy sa waka's ng is~ing talat'* kung binadbahagi ang isang sa'lita. Guirigay. m. Pangungusap na mnalabo at mahirap unawahin. If, fig. Kaingayan. Guirnalda. f. Putong; 6' ko-, ronang pinagsalitsali't na bulaklaik. GuIsadO. rn. Pagkain 6' ulam na ginisai Guisar. a. Gisabhin; 6' 1utu'in ang ularn na sangkap~in ng rnga kagay na pangpasar~ip. ff fig. Husayin; ayuisin; pagyamnanin ang alhirndng bagay'. Gultarra. f. M14s. Gitara. Gultairrear. n. M.aggitara; 6 turnugto'g ng gitaifa. Qultarrero, ra, m. y. f. Ang gumaigawa 6 nagbibflIi ng gitara; maggigitara. Gultarrista. corn. Manggigitard; 6 ang manunugt6ga ng gitara. 041a. f. Kayamni~an; katakawan sa pagkain at pagino'ni. Guloso, sa. adj. Mayamrn6; matakaw. Gusanlento, ta. adj May u6d; induo'd. Gusano. mn. Zool. UO'd. de seda. UO'd sutla'. (.usanoso, sa. adj. Mauo'd; durin. Gusarapiento, ta. adj, Makitfkitif. Gusarapo. rn. Zool. Kitikitif. Gustar. a. Lasapin; tikrndn; lasahin; namiarnin. ff n. Magnasah; maibigan; rniagkagusto6. ffMakataw; magalinlgin. Gusto. in. Panglasip; pan-gnarnnam; panglasa. ff Lasdp; lasa; narnnar. 1I Ibig; nash; pita; Iug'd; ligaya. Gu~toso,9 sa. adj. Masarap. MasayA; malugo'd; nakatutuwa'. Mainarn; kaayaaya. Gu.1ral, adj. AMg nduukol sa lalainunan. fj Gram. Ang pinatutuno'g sa lalamunan. Page 217 II HABI Haba. f. Rot. Puno" ng patani. IBunca at binh'i ng patani. Habano. tn. Tabakong hi'titin na yar'i sa pulo'ng Cuba. Habar. m. Lupaing maraming tani'm na Patani. Haber. a. Magkaroo'n; may-. roon. f1 Matagpiian;, masumpungain; nadkita. jj n. Magkaroo'n. 1 impers. Mangyari; may; may-,roon. 11 m Sahod; pagaari. fl r. Magpakahusay; miagugali ng: mabuti 6' masamna. HAbi. adj. Sanady; bihasa; matalino; may kaya sa anomnang gawa. Habilidad. f. Katalinuhan; kasanaya'n; kahusayang gumaWa ng anomadn. II Kainaman at kaliksihan sa paggaWa ng iSang bagay. Habilltaci6n. f. Pagpapabihasa; 6' pagbibigay kaya sa paggawa ng anoman. Habilitar. a. Bihasahin; 6 bigydn. ng sapadt na kaya ang sinomadn uping gurnawA, maka HABI pamahalka, 6 manungkulan sA anomang bagay. I1 pagha'idn ang sinoman ng kanyadng rnga kailangan sa paglalakbady, at iba' pa.,Habitable. adj. Matatahanadn; matitfirahin ng tao. Habitacl6n. f. Tadhanan. Silid ng bahay.' 11 Pagtirad; pana.nahadn. Habitante. adj. Ang nani. nirahan sa isafng po6k 6' bahay. II m. Ang nananahadn sa isadng bayan, lalawigan, bansa', 6" sa sangd4igdi'g. Habitar. a. Tirahadn; pamahayan. 11 iTumird; manahadn sa isadng poo'k 6 bahay. HAbito. m. Damit 6 pananamitn gindgamit ng baw"'it isafng tao sangayon sa kanying kalagayan. 11Ugahl; 6 kaugalian;, kinamihasndn; pinagkdratihan. f pl. Ang damit hg pan.' Habitual. adj. GawAI;- h irati; kinagawlan; kinahiratihan. Habitualidad. f. Kagawian; ~pagkadhiratiHabituar. a. Hiratihin; pa, 28 Page 218 f` HACE, - pamihasanin. |1 r. Maratihan; magawian; mamihasa; maugalian. Habla. f. Pangungusap; 6 kapangyarihang. makapangusap. il Pagsasalita. 11 Wika; salita. Hablado, da. adj. Kung pinangungunahan ng bien 6 mal, ay nagkaikahulugan ng mahusay 6 masamatvng mangusap. Hablador, ra. s. y adj. Masalita; mabunganga. Habladuria- f. Salisalita; sabisabing nakakayamot 6 nakalalait sa iba. Hablar. a. Mangusap; magsalita; magbadya. I Makiusap; mamagitan sa iba. [1 Kumausap; 6 makipagusap. 1 Sabihin; salitin. li Magtalumpati. fI Pagusapan; pagsalitaan ang anomang bagay. Hablilla. f. Bulungbulungan; salisalita; sabisabif. Hablista. cor. Ang mahu-. say at mainam magsalit. Hacedero, ra. adj. Magagawa; 6 madaling gawin. Hacedor, ra. s. y adj. Ang gumawa; 6 may, gawa. ll Ang namamahala, 6 nangangasiwa ng isang pagaari. I| m. Rel. Ang Dios. Hacendado, da. s. y adj. Malupa; 6 mapagaaring lupa. Hacendar. a. Bigyan 6 pagkalooban ng pagaaring lupa ang sinoman. }i r. Bumilf ng lupa sa isdng lugal upang panirahdn. r8 —, HACI Hacendero, ra. adj. Ang masikap sa ikabubuti ng kanyang bahay at pagaari. Hacendista. m. Ang taong nagukol ng maraming pagaaral sa pangangasiwa sa kayamanang bayan. Hacendoso, sa. adj. Masikap; maalaga sa pamamahay. ji Masipag. Ij Matipid. Hacenduela. f. Munting pagaari; 6 ariarian. Hacer. a. Gumawa; gawin. 1J Yumari; yariin. 11 fig. Umisip; kumatha. [1 Maglaman; maglulan. [| Maka; 6 mnakapagbigay; gaya ng hacer sombra, makaliim 6 makapagbigdy lilim. 1} n. Maakma; miabagay. }1 r. Lumaki; tumub6;; luag lumus6g ang anoman. /} impers. Makaramdam; 6 mangyari ang anomang nauukol sa mabuti 6 masamnang panah6n: gaya ng hiace calor, mainit; hace fria, malamig. 11 May; 6 mag: gaya ng hace cinco dias, may limnang araw; hard dos aps, mag/dadalawang taon. Hacia. prep. Dako; dapit; sa dako; sa may. 11 donde. m. adv. Saang dako; 6 dako tsadn. Hacienda. f. Lupang sinasaka. 1 Ari; 6 pagaari ng sino. man.!j pl. Gawaing bahay. Ji Piblica. Kayamanan, 6 pananalapi ng bayan. Page 219 / HAMA -2 Haclna. f. Mandala; 6 salansan ng maraming bigkis na;anomain. Hacinar. a. Salansanin ang bigkisbigkis na anomauig bagay, j1 fig. Ibunton; tipunin; pisanin; itump6k. Hacha. f. Kandilang mAlaki na apat ang mitsa. 1 Palak6co Hachear. a. Tapyasin ng palak6l ang kahoy. [| n. Magpalakol; 6 palakulin, Halagar. a. Amuin; amukiin.' j Hibuiin; himanmanin. Halago. m. Amo; amuki, ] Hibo; himanhiman, e ~HalagUefio, fia. adj. Nakahihibo; nakahahalina, Halito. m. Hininga ng hayop, |I Singaw ng anomaing bagay. [ Podt. Ang simoy ng hanging banayad at kawiliwili.. Hallar. a. Maitagpuan; masumpungain; makita; mapulot. 11 Masdan; matyagan. 1| Siyasatin; usisain. I1 Lumalang; lumikha. 1I Matagpuan ang isang bayan 6 lupain. IJ Makilala; malirip. it r. Makaharap. 11 Dumo6n. Hallazgo. m. Pagkaitagpo; pagkipulot; pagkatuklas; pagkakita. [I Ang bagay na napulot 6 natagpuan. Hamaca. f. Duyan; hamaka. Hamaquero. m. Mamamasan ng duyan; maghahamaka. t9 — HART Hambre. f. Gutom. [1 Kasalatain ng parmumunga ng anomang pun6. halaman. 11 fig. Nasiang maalab sa anomang bagay. Hambrear. a. Guturain ang sinoman. lj n. Magutom. Hambriento, ta. adj. Gut6m; may gutom; 6 nagugutom. 11 fig. Ang may nasang maalab. Hambr6n, na. adj. Alisaga; pagay6ngayon. Lal6ng giniagamit sa substantivo. Haraganear. n. Magalisaga; magpagayongay6n. Haraganeria. f. Kaalisagaan; pagpapagaydngay6n. Harapiento, ta. adj. Gula' gulanit, Harapo. m. Gulanit; ulapot; lawing. -Haraposo, sa, adj. Gulai gulanit; punitpunit; sirasiri. Harina. f. Arina; 6 gab6k ng linigis na trigo. Harinado. m. Ang arinang tinunaw sa tubig. Harinero, ra. adj. Ang niuukol sa arirta. I mn. Magaarina. || Ang tagian; 6 tinggalan ng arina. Harinoso, sa, adj. May arina; O maarina. Harnero. m. Bithay. Hartar, a. Busugfn; sandatin; buyain. 11 fig. Masiyahan; 6 masun6d ang nash sa anoman. f| Page 220 HECT -- 220 — HECHW r. Mabusog; masandat; mabuya. fig. Masuya; mayam6t; mamuhi. Hartazgo. m. Kasandatan sa pagkain at pagin6m. Harto, ta. adj. Bus6g; buya; sawa. ti Sapat; labis; sagana. Hartura. f. Kabusugan; kabuyaan. Ii Kasagan'an; kasawaan. 11 fig, Pagkakamit na lub6s ng anominrg nasa. 1 Muhi; yani6t Hasta. prep. Hanggan. Ejemplos: Hasta maftana, hanggrng bukas; hast a loilo, hanggdng 'loilo. I[ conj. cop, Pati; sampu. Hastio. m, Suya; sun6k; su. lukasok. 11 fig. Muhi; yam6t, Haz mn. Bigkfs ng anomAn. ji Mukha. 11 fig. Karaya4in; 6 mukha ng damit. 1[ de la tierra. Ang ibabaw ng lupa. Hazafia. f. Gawang marilag,.tangi *at dakila, Hazmerreir. m. Ang taong dahil sa kanyang anyo at mukhang kakaibi ay siydng dliwan 6 katatawanan ng marami. Hebilla. f. Pang-akma 6 panghigpit ng mga tall ng anoman; hebilya, Hebillero, ra. m, y. f. Ang gumagawa at nagbibilf ng hebilya; maghehebilya, Hebra. f. Hibla. 1 pl. Pot. Ang buh6k. Hectirea. f. Sukat- sa kalaparan na may sangdadng drea 6 kaya'y sangpung libong metrong parisukat; hektirea. Hectogramo. m. Sukat sa panimbang na ang bigat ay sangdaang gramo. Hectolitro. m. Sukat sa takalan na ang lulan ay sangdaang litro: Hect6metro. m. Sukat sa haba na may sangdaang metro. Hechicherla. f. Pangungulam; panggagaway. - Hechicero, ra. m. y f. Mangkukulam; manggagaway. 1t fig. Ang taong dahil sa ganda, talino at mga buting taglay niya ay nakadakit '6 nakahahalina ng loob ng kapuwa: Hechizar. a. Mangulam; 6 kulamin. 11 fig. Makaakit; makahalinar ng lodb ang ganda, inam 6 mga buting taglay ng isang tao 6 anomang bagay. Hechizo. m. Kulam. 11 Alinmang bagay na pangilam. 1f fig. 'Ang tao 6 bagay na nakahahalina ng lo6b at nakagugulo ng pagiisip. Hecho, cha. adj. Sanay; bihasa; datihan. [1 Gandp; lub6s; magulang. 1[ m. Gawa; kagagawan. 1| Nangyari; pangyayari. 1[ Ang bagay na pinagusapan. Hechura. f. Pagkagaw&; kayarian. 11 Alinmang bagay na gawa 6 yari. [1 Ang pagkakabu6 I Page 221 HEMB HEMB~- 221 HER HERB ng katawadn. JJ Anyo6; 6' hitsura ng anomang bagay. Hedentina. f. Ang bahong lubhang masidhi. 1 Ang lugai1 na totoong mabah6'. Hede'r. n. Burnah6'; umangfs; bumanto't. jj1 fig. Makamuh'i; makayamo't. Hedlondez. f.. Bah6j kaba-I hliian. Bagay na rnabah'.. Hlediondo, da. adj. Mabah6'; mabanto~t. I fig. Nakamumuhi'; nakayayamo't. 1 Maruini; saI au la'. Hedor. rn. Bah6"; bant6t; angis; lansa'; lant6t; anghi't. Helable. adj. Ang mad'aring niamuo sa larniig. Helada. f. Pamnurnuo6 sa lamig ng anomadng bagay na lusa'w. Heladizo, za. adj. Ang madaling marnuo sa latnig. Helado, da. adj. Lubhang malamig. 11fig. Tigil; nakamangha"; natilihan. 11m. Ang alinmaing inuming malamig.'I Sorbetes. Helar. a. Pa'panmuuiin fig lainig ang anomdang bagay na lusaiw. 11 fig. Pamnanghain ang loo'b ng sinornain. IITakutin; gulatin. n. y r. Mamuo6 sa lainig ang tubi g at iba' pan'g bagay na lusa-iw. 11Manglamig. Hemnbra. f. Hayop na babae. Ang babae, kung tao ang pinagidusapan. Hemorragla. f. Med. BaIingluyng6y. jf Pagtul6 ng dUg6 na nanggagaling sa alinmAng panig ng katawa'n. Henchlimiento. ni. Pamumu. n6; 6' pagkapuno6. fj Pamnamanto'g; parnamaga-..Henchir. a. Punu'in; paulu.hin; siksiki'n. jj Pamnantugin; pamagafn. -1f r. MarnunoA; iassiksik; mamnaulo. 11Mamanto'g; mamnaga. Hended-Ura. f. Bitadk; lita'k; lahang; lamat. Hender. a. Baakin; sipakin; biyaki'n. 1 Pabitakin; palitakin; palahangin. jj fig. Hawiin; daanaing sagas~i ang maraming tao. I1 r. Mabadak; mabiyaik; lumitak; lumnahang. Hendible.. adj. Mababaadk; mabibiya'k;.6 mnaaaring lumahang. Hendidura. f. Lit~ik; bit'ik; lamat; lahang. Hendihniento. m. Pagbaak;, paglahang. Jj Pagkabiyaik. Heflir. a. Masahin; 6' lamasin ng kamaiy ang masa, gaya ng ginaigaWa.ng tinapay. Herb&~ceo, cea. adj. Ang may uri 6 pagkaka'tulad s'a damnd. Herbazal. mn. Damuhdn. Herbecer. n. Gumnii ang dain6' sa lup~. Herbivoro, ra. adj. Ang h~yop, na damo6 ang kindkain 6 ikinabi~buhay. U Page 222 HERI HERM 10HERM Herbolarlo. m. Ang taong di nagaral ay nangunguha at nagbibilif ng mga damo'ng panggamt. Jf Ang taong nanggaa mIt kahi,'t di' nagaral 6' di' tunay na me'diko. Heredad. f. Bukid; 6' lupang s~inasaka. 11Mga pagaarling IuPai. Heredar. a. Magmana; mauthin. 11Pamanahan; 6' bigyain ng. mana ang sinoma'n. 11 fig. Magipana; kumuha ang rga. anaik ng mnga ugahl, hilig 6,kilos ng kanyaing magulang.! Heredero, ra. mk. y f. Magmamana; nagmana. II fig'. Ang nagniana 6 nakaikuba ng ugal'i sa kanyang magulalng.~ Hereditarlo, Has adj. Minana; mananiana; 6 manamanahan. Herencla. f. Mana. IiPagmamana. Herida. f. Sugat; iwa". 1fig. Pagdusta'; pagduhagi. j1 Ang hi.. rap, at hapis ng kalooban. Herido, da. adj. May sugat; 6 nasugatan. M1Aal herido. fr. Mabigat ang sugat. Heridor, ra. s. y adj. Ang surnugat, 6 nanugat. Herimlento. m. Pagsugat; pagiwai. Herir. a.- Sumugat; umiwa'. iiSugatan; iwa~an. 11Bumugbog;. humampais; pumal6. 11 Matam~tan ng Araw ang anomAn. - Tug-9 tugifn ang instrurnentong, maybagting 6 'kuwerdas. 11fig. Akitin; bagbagfn ang Puso6 6 kailuluwa'i IDumusta'; -dumuhagi sa pamna-A gitan ng salita'. fj r. Masugatan. Magsugatan; magiwaan. Hermafrodifta. corn. Binabae'. Hermanar. a. Vagsamahin; paglakipin; pagisahi'n. IPagkapatiri'n. 1 r. Magsamasama; maglakiplakip. J1 Magkapatiran. Hermandad. f. Pagkakapar tid; 6' pagkakapatiran. 11fig. Pagfibigang matao's; pagkakais'ai ng mga kalooban. 11Pagkaka'akma' 6 -pagkakaiayon ngr mpg bagay. Hermano., nal. Im 2 y f. Ka. patid; kaputol. 11mayor., Panganay; 6 kapatid na, matand"La~ menor. Bunso6; 6 kapati'd nabatat. 11 carnal. Ka'pati'd sa am,%' at inai. de leche. Kapati'd sa gatas; 6 1kaagaiw suso. ]lde, madre. Kapatfd sa ina. 11de padre. Kapatid sa ama. politico. Ba. yaw. Hermnosear, a. Pagandahin; parikitfn; painamin; padilagin. r. Magpaganda'; rnagpainani; mnag'parikit; magpadila'g. Hernioso, sa. adj. Maganda'; mari'ki't; mainam. HerMiosura. f. Dikit; aina; ganda'. jj Karikitan; kagandahan. Page 223 HERR HERR~- 223 —HT HETE Hernia. fC Med. Luslo's; usols.. Hernio'so., sa., adj. Ang may luslo's; 6 iniiususan. Ht&roe. ni; Magiting; bayani. jf 4ng Itaong marildg at banto'g dabhil sa kanyadng miga gawa'ng dakila". fj Ang taong nagpamalas ng kanydng kaigtingadng lo6b sa isafng dakila'ng gawain. Heroicidad. If. Kabayanihan., 11Kagitingaing gawa. Her6ico, ca. adj. Bayani; magiting; dakila'. Heroina. f. Ang babaing magitfing at bunyil dahil sa mg a gawa. niyadng dakila'. If, Ang babaing gumandp, n'g' isadng magiting na gaWa. fj Ang babaing pangulong personahe sa isadng dulat 6 katha. Heroismno. m. Kabayanihan; kagitingan. IfGawa'ng ma griting at dakila. Herpe. mi. Buni. Herp~tico, ca. adj. Ang nauukol sa buni. ff Bdnihin. Herrador.1 M. Mangbabakal ng paai ng kabayo. Herradura. 17. Patos na bakal iig paa ng, kabayo. 11 Pagbabakal ng paad ng kabayo. Herramlenta.. 17 Ang ka.. sangkapang bakal 6 patalfm na gindgamit- ng niga anluwagi, panddy, at iba' pa. ff ig. y fain. Ang niangipin. Herrar. a. Bakalan ang pad ng kabayo. ffHerohan-; 6 kintala'n ng bakal na nagbabaga ang miga hayop 6' kasangkapan. ffKalupkupadn n'g bakal ang anomang bagay. Herreria. f. Ang -hanapbuhay ng panddy; 6 pagpapandady. IfPandayan. Herrero. ni. Art. Y Of. Panday; inagpap anddy. Herrin. mi. Kalawang. Herrumbrar. 9a. Papaglasahing 'bakal ang A1nomadn. ff r. Maglasang bakal. If Kalawangin; 6 inapun6' ng kalawang. Herrunmbre. 17. K41awang. ffLasang bakal ng anom'an gaya ng tubig, at iba' pa. I Herrumbroso, sa. adj. Ka`lawangfn;, 6 kinadkalawang. Hervir. a. Pakuhi~in. ff n. KuMulo6; sumula'k; sumubo6. ff fig. Magngalit ang dagat. ff Sumilakb6;, sumigld; pumusok ang anoMang nasai ng Io6b. Hervor. ni. Pagkul6; pagsulak. 1f KuI6'; suladk. ff fig. Kapusukadn; kasiglahadn ng ka'bat'~ian. it1de la sangre. Mled. Tagulabady. Hervoroso,' Sa. adj. Masilakbo6; mrnapus6k; mainit na lo6b. Heterogeneidad. 17 Pagkakafibadiba; 6 pagkaka'sama ng ibi't ibafng bagay 6' sangkdp sa fisdng kabuu'an. Page 224 HIEN Heterog6neo, nea. adj. Ibai. ibai; 6 ang binubu6 ng iba,'t ibadng bagay 6' sangk~ip. Hez. f. Latak; tining. ft ig Ang lal6ng hamak at kaaba~aba ng anomain. jfpl. Tae; dumi. Hiclalgo,, ga. mn. y f~ Md gino6'; liping mah'l. fi adj. Ang nduukol sa isdng.maginoo 6' liping' inabal. fJ fig. Magandadng lo6b; tn'aranga'l na ugali. Hidalguia., f. Pagkamndgino6; pagkainahdl4 ha, ugall. ff fig Ka. gandaan 7~lo'b; kaindhalan ng ugall.' HidrAlulica. f. Karin'unqang' nagtuturb, ng pagpapadaloy at pagpapaakyi~t ngr tubig. Hidrograffa. f. Kardnungang tuinutukoy sa pagsasalaysady ng nina dagat at ng inga agos ng tubig. rnldropatia. f. Paradn ng panggagamn6t ng tubig sa rnga saikit. Hiel. f. -Anat. Apd6. fj fig. Kapditan; kasaklapdn; kasainadn' ng lasa. it pl. fig. Mga hirap; ka. ruhaginan; sama& ng lo6b. Hielo. mn. Yelo; 6 tubig na nainu6 dahilI sa lainfg.,/f Pamu. rnuo n-g tubig' dahil. sa minalabis na kalamigign. f fig. Panglalamig ng lo6b sa anoindn. Hienda. f. tDumi, 6 tae ng 4-' ~HJJO Hierro. in. B~akal. ft fig. Sandata; & lndgkasangkapang bakal 6 patalimn. ff Hero'ng alipin, salarin6 hayop. ft pl. Ta., nikal'; pangdw. na bakal nag. inilalagady sa ruga bilangg6'. Higadillo. in. Ata'y ng ibon, isda-, 'at iba' pang hayop na inumunti. 'Higado. m.. Anal. Atady.. fig. Tapa'ng; laka's ng lo6b. Lal6ng ginadgarnit sa plural. Higiene. f. Ang bahagi ng panggagain6t na nagtutur6 ng pagilag sa sakit 6 ng pagpapabuti ng katawdnf. Higi~nIco, ca. adj. Ang inauukol sa ihiene 6 pagilag sa pagkaka'sakit. Higienista.' adj. Ang taong nagsusugid ng pagaaral ng ihiene. Higo. in. Bungang pangala. wa 6 pinakahuif' ng iguera. Higr6metro. in. Kasangkapang nagtatakda' 6 nagpapakilala ong kahaluinigmigdn ng hangin 6 kaya'y n-g kasukatdin ng singadw ng tubig sa alapadp. Higue~ra. f. Rot. Pun6' ng iguera. Hijastro,, tra. m. y f. Painangrkin sa pakinabang. Hijo, ja. in. y f. Anak. iifig. Ang taong tub6 sa isAdng bansa', lalawigan 6' bayan. jf Alinrndng katha 6 bunga ng pagiisip. f hayop. Page 225 li i. rl isr,, r. v i.. 2. i.L. 6, ' I I I., I HIPO m. Usb6ng; supling. N adoptivo. Inaanak; 6 anak na kinupkop lamang. de, famnilia. Ang anak na nisasakupan ng magulang. 1 ilegtitimo. \Andk sa ligaw. 1] legitimo. Anak na tunsy. I prinogdnito. Ank na panganay. 11 nighznitv. Aniak na bugtong. Hilacha, f. Himulmol; la. nmuym6y. Hillchoso, sa. adj. Mahimnulm6l; malamuymoy. Hilhtda. f., Hanty; hilera. Hllador,* ra. m. y f~ Minunulid. Hllanderia. f' Sinuliran. Hilarfdero, ra, m. y fE Manu. nulid. | m. Po6k na pinagsfisuliran. Hllar. a. Sumulid; 6 sulirin. g fig. Isipin; kuriuin; 6 hinuhain ang ising bag'y sa ibi, Hllza. f. Hilatsa; nutn6t; hibla. Hilera. f. Hanay; talatag; taludtod. Hllo. m. Sinulid. 1 Kawad na lubhang manipis. 11 fig. Pagkakaugniy 6 pagkakasun6dsun6d ng isang talumpati, 6 anomdn. Hilv~n. m. Tuhog; tutos; hilbana, Hilvanar. a. Tutusin; itubog; Ihilbana. fig. Gawin 6 akalin ang anoman ng biglabigla at dalidali. Himeneo. m. Kasall; pagkakasal; 6 pagiisang dibdib, Hlmno. m. Awit na papuri sa Dios 6 sa mga banal. 11 Tula 6 awit. na parangil sa ising taong dakila 6 sa anomang bagay na karapatdapat alalahanin. Hincadura f. Pagpapak6; pagtitirik; pagtutulos ng anoman. Hincapi6. m. Pagsikad ng paa upang tuniatag 6 magkaroon ng laban. Hincar. a. Ipako; itirik; itulos; isaksaik. Hlnchado,da. adj. fig, Hamb6g; palal6; mayabang. Hinchar,' a, Pamagain; pamantugin. 1I fig, Palakhin. ang anoman. 11 r. Mamaga;, mamant6og I| fig. Magpalalo; maghamb6g; magyabing. Hinchaz6n. f. Pamamaga; pamnamant6g. 11 fig. Kahatbugin; kapalaluan, Hipar. n. Magsinok; 6 sinukin, J1 Humingal; humagak dahil sa Ialabis na -.kapaguran. 1 fig. Magnasi ng buong higpit ng anomang, bagay. Hipipo, ca. adj. Ang nduikol sa kabayo.* Hipo. m. Sin6k. I fig. Hantgd; pita; nasing mahigpft. j1 Po6t; galit; muhi. Hipocresia. f. Pagbabandl. banalan; pagbabalintunh. 29 II,a,. i,...I! Page 226 HIST - 226 - HO1GA Hip6crita, adj. Mapagbanalbanalan; inapagbalintuna; rrap-agkunuwari. Ginaigamit ding parang substantivo. Hip6dromo. m. Patakbuhan ng kabayo, HIposo, sa..adj,,Sinisin6k; sinukin. Hipoteca. f. Sanglang lupa, bahay, 6 anoming ari na ipipananagot sa pagbabayad ng anomang utang 6 sagutin. Hipotecable. adj. Ang maisasangla; 6 maaaring isangla. Hipotecar. a. Isangla ang pagaaring luph 6 bahay, upang ipanag6t sa anomang utang. Hipotecario, ria. adj. Ang nauukol sa sangla 6 pagsasangla ng lupa 6 bahay. Hisopo. m. Pangwisik ng tubig sa simbahan. Hisp&nico, ca. adj. Ang nauukol sa Espaifa. Hispano, na. adj. Kastila; 6 ang nahihinggil sa Espafa. Hist6rico, ca. adj. Ang nauukol sa bahaybata. [j m. Med. Sakit sa bahaybata. Historia. f. Kasaysayan; 6 istoria. [1 fig. Salita; balita; katakata. 1| pl. Salisalita; sabisabi; balibalita. Historiador, ra. m. y f. Mananalaysdy; 6 ang sumusulat ng, kasaysayan 6 istoria. I I I HistorlaLt adj. Ang nahIhinggil sa istoria 6 kasaysayan, Historlar. a. Manalaysay; 6 gumawa,, magsalita 6 sutulat rg: istoria, Hist6ritc ca. adj, Ang hauukol sa kasaysayan 6 istoria. |[ Makasaysayar. \f fig. Tumpak; tunay; tqto', Historieta. f. Kasaysayang munti at walang gaanong kabu luhain.' I Salita; balita; buhaybuhay. Hito, ta. adj. kasama; kasiping; kalapit; karatig. 1 fig. Tudlaan; tigpuan.. Mirar de hito en hita. fr. Titigan. Hocicada, f. Sungkil ng ngus6 ng baboy, at iba pang hayop. Hocicar. a. Sungkalin; sumbangin ng ngus6 ng baboy ang lupa. 1) n. Maingudng6d; mababag ang nguso ng sinoman. 'Hgcico. m. Ang ngus6 ng baboy at ng ibai pang hayop. A| Ang ngus6 ng tao kapig lubhang makapal. [ fig. y fam. MukhA, 6 pagmumuikha. |1 Pagnguso; pagingos. Hocicudo, da. adj. Ngusuan; 6 makapal ang ngus6,o Hogafto. adv. t. fam. Ang ta6ng it6; 6 sa taS6ng it6. 1l Sa panah6ng kasalukuyan. Hogar. m. Apuyan; pinag Page 227 HWOLG - 227 -- HOMB ajpuyan; 6 pinaggagatungan. | fig. Tahananr bahay; 6 pamarmahay. Hoguera. f. Siga. Hoja. f. Rot. Dahon. II Talulot ng b.ulaklak. H Dahon ng aklat. l' Baw"a't ism sa moga panig ng pintuian 6 dingawan na ibinibuktaugahian. M —aldad. f. KasaMaan, 6' ka~sama~n. j1 AMg gawa'ng masaia' at wala-sa, matulwkl. Maldecidor, ra. s. y adj. Mapagmura'; mapagtunfgaYa*w mapanuMpa; mapanira'ng pun. Maldecir. a. upain u rahin; tungayawin; dusafin; laitin. Sira*an ng. puri. 11 n. Mamula'; manira'ng puni. r. Magtungayawain; magsumpaan; Magsiraain ng purl. Maldiciente. adj. Mapagtungayaiw; mapagmura; m a p a numpa. Ma au1; mapanira'ng puri. Maldici6n. f. S ap~ tunga.. yaw; mura; dusta'; lait; pula~. Maldispuesto, ta. adj. May damdadm; may saklit. Maldito, ta. adj. Atng taong lubhang- masaMa; tampalasan.) Rel. 'Ang pinarusahan neg Dios. Malear. a. Sumirai; manqan-. yayai ng anomadn. fj fig. PasaMain aug ugall. 1 r. Masira'; mapanLgani. yaya ang anoman. 1 fig. Sumama' aug ugali. Malec6n. m. Kuta 6 tambadk na mataas ng 1upa' 6 bat6', na panghanggd sa tubig. Maledicencla. f. Pagmura; paglait; pa gd u st a; paninira'ng pun. Maleficencla. f. Aug kaugallang gumawa' ng niasanma. Page 309 IK1 MALE - - 309 - MALI Maleficlar. a.- M-anira.; 6' magpanganyaya' sa isaing tao 6' bagay. 11Mangulam; 6' kulamin. Maleficio. rn. Kasira~an, 6' kapanglanyaya'ang gawa& ng kulani. Pangkukulamn. Mal~fico., ca. adj. Ang naninira' 6 nagpapanganyaya" sa kapuwa'. fj Mangkukulanm. Malestar. M. Kabalisaha'n, 6 kaitamlaydin ng katawa'n. 'Karukh~aian; kasalatadn sa pamumuhay. Maleta. f. Takba'ng balaft, na pinagsisidla'n nor damit at iba' pang bagay kung lumaf~kad 6 naglalakbaiy. Maletero. m. Ang rnangga, gawa ng maleta. ii Ang nagbiMaletin. tn. Male tang munti. Maletfn. m. Maletang wa-' laki. Malevolencla. f. Galit, 6' pagtatani'm sa loo'b na tindtagladyl sa kapuwa'. MaIOvolo, la. adj. Ang mnahilig, sa, paggawa' ng muasaMa sa kapuwa' tao. Maleza. f. Kasukalan; 6' kasaganaan ng mga dam6ng masama na nakasisira',sa mga Pananim. 11Kasinsinadn ng dahon at sanga' ng iki'ng mga kahoy na malilift. 'Malgastador,, ra. m. y f. Ang rnapagtapo'n, 6' mal~agak. saya ng arl. Malgastar." a. Aksayahin; sra'in;V itapon.ang yarnan 6' pagaari. Maihablado., da. adj. Pangahdis, 6. di naihihiyang niagsalita' ng di. dapat. Malhadado, da. adj.- Kulangpalad; sawing kapalaran~ Maihecho. m. GaWang masama 6 m-iahaiay. Itadj. Sina'sabi sa taong masama" ang tabas ng katawain. Maihechor., ra. m.,,y f. Ang gumagaWa, ngr masaMa 6 sinsajy sa katuwiran. jj Tulisain; mnagnanakaw; masam~ng loo'b. Maiherir. a. Surnugat, 6' Sugatan ng malubhia. 11r. Maisugatan ng, malubha'. Malicia. f.- Kasamain ng isaing bagay. 11Pagkamasamai; 6' pagkdhilig ng loo'b sa masaMa.& fain. Hinalai; hinagap. fl Sapantahia"; 6' palagaiy na nmasaMa. Maliciar. a. Pagsalooban; pagliinala'an; pagybintangadn ngr masarna ang ibad. (jr. Maghinalat; magsalo6b; magsapantah~. Malicioso, sa. adj. Mapag. hinala.; mapagbintaing; mapag sapantaha'. 11May daya'; may tagla'y na kasaina'n. Malignidad. f. H4ilig ng loo'b Page 310 I MALO - 310 - IWALV na umcisip 6' gumnawa na masarna Kasamaan. fWaligno, n a. adj. Masama; 6 mahilig sa paigawa 6 p~a4gisip rng asamna. jj fig. Ang nakasaS~ama; 6 nakasfsirah. Malintencion~ado, da. adj. Ang may masaMang nash 6 iniilsip. Malmandado, da. adj.- Ang, hind'i marunong sumuno'd; 6' tnasuwayin. Ang mabigaft ang Io6b sa pagsuno'd. Malinirado, dat. adj. Wa1 ang galang; wala'ng pagtingin. 11Hindi tinitingnain; 6 hi~ndi igina'galang. Malo,, la. adj. MasaMa. 11 Nakasasama; 6 nakasfsirh ng katawdo. 11Pangit; masaMang gawa. MasaMa ang paguugall at pa. tnumuhay. 11 May ~sakit; may dam. dim. II Mahirap. Malogrado, dae adj. Nasira'; nasayang; 6 nam atdy nq hindi panahon. Malograr. a. Sayangin; aksayahin ang anomadn, gaya ng pagkakadta6n, ng panah6n, at ibi pa. 11r. Masayang; rnaaksayi ang anomdng 1hinafhangdd. 1MarnatAdy ng hindi panaho'n ang sinomadn; 6' buwaig um'abot sa talagdng paglakf 6 husay ang anorndn. Malogro. m.. Pagkdsayaig; pagkgakcsayA ng anomdng bagay. Malparado, da. -adj. Mng nasa masamang kalagayan.; 6' ang nagdamddm ng' malaking kasir~tan sa anomndng bagay. Malparida. f. Ang babaing nakunan, 6 inaga san. Malparir. a. Makunan; maagasan. Maiparto. ni. Pagkaagas; pakakuha ng kabuntis'n Maiquistar. a. Siraian ang kapuwah tao. 1 r. Masiraian sa kapuwah. Maiquisto,, ta. adj. Ang nasir4tan sa iba'; 6 kinadgagalitan ng kapuwa'. Maisano, na. adj. Nakasasama, 6 nakasisira' ng katawain. Masasaktin. Malsonante. adj. Masama"ng dinggin. Maisufrido, da. adj. Hind'i marunong nmagbata'; waling pagtitils. Maltratar. a. Tamupalasanin; alipusta'in; paslangin; salanta'in. JjSiraiin; ipanganyaya~; gamnitin ngmasamn epgamit. Maitrato. m. Pagtampalasan; pagpasldng; pagalipust a pagduhagi. 11 Pagp'apanganyayht; masaiMang paggami't ng anomin. Malva., f. Bot. Malbas; kulotkulutan. Malvado, da. adj. Lubhang masarna. 11 Page 311 MAMA MAMA ~-31'11- MN MANC Maivar. m. Lugai1 na nmararning malbas; 6' kainalbasain. Malversaci6n. f. Pagsira' ng s alap'i; 6 paggugugol ng salapil sa, bagay na~ di' talagaing pinag.. 6ukulan. Malversador, ra. m. y f. Ang sumirat ng salapi; `6 inapanirat ng salapil.Malversar., a. Sira~in ang salapi1; 6gugulin ang salapi sa di pinag~ukuulang bagay. Malla. f. Ang butas 6 inatad ng dala, lamnbait, at iba' pang gangganit6'; 6 ang bawait pagitan. ng dalawa'ng buh6l nq pagkagawa' ng dala, at, ibad pa. j Balutil; kutamaya. Mallero. m. Manggagawa' ng dala, lamnbaft, at iba' pa. 11Manggagav~a ng baluti 6' kutamayaMama. f. Anat. Suso. JJIn' ina'ng. Mamait. f. Nanay; in~ing. Mamada. f. Pagsuso. 11Panaho'n ng pagsuso ng batik. Mamadera. f. Kasangrkap~ang bubog na pangkuha ng gatas sa suso ng babac. Mamador, ra. m. y f. Ang huinihitift sa, mamnadera, kung nagbabawas ng gatas ang rnga babae. Mamar. a. Suinuso; 6 susuhin; ututin. 1 fain. Kanin; lainunin. Mlamifero. s. y adj. Zoo!. Sina'sabi sa, mga, hayop, na, ang nina babae ay nagpapasuso sa kanyarng nmna anadk. jj m. p1. Zoo!. Hugis nor rnca hayop na it6'. Mam~n,, na. in. y f. Pa'susuhin. 11Ang mnalaka's,",o iatagdl Mamo'so,, sa. adj. Bathi 6 hayop na, malaka's sumuso. Mampara. f. Bayubo; 6 panabing sa pint6,; 6 sa iba' pang bagay. Mamullar. a. Sumuso sa, pagkain; 6' kurn;ain ng Parang suindsuso. ifMagsalita- ng hind'i malinaw na di' maiwatasan. Manada. f. Kawang munti ng hayop. 11 Ang daini ng daino, palay, trigo, at ibad pa, na ma. dadak6t ng kaindy. Manadero,, ra. adj. Mng buindbukai1. m1r. Pasto'l ng isaing kawang hayop. Manantalat. adj. Ang tubig na bumndbuk~iI. m. BukAI; 6' balong ng tubig. 1fig. Ang, mula' at pun6 na pinagbubuhatan ng anom~in. Manar. n. Burnukdi1; buma long. fj fig. Magbuhat; mangga.. ling ang i's~ng bagay sa ibA. ~ Sumaganh ang anominn. Manceba. f. K~ifunya&; kcaa.. gul6; babae. Mancebia. f. Bahay ng mga Page 312 MAND MAN~- 312~ MAN MAND babaing inasaina' a~ng pamumnuha'y. Mancebo. mn. Bagongtao; binath. Mancilla. f. Dungis; 6 mansai ng kapurihadn. ItMancillar. a. Dungisan; mansah'ain., Mancipar. a. Supilin; alipinin. 11r. -Masupil; rnaalipin. Manco, a. adj. Put'l ang bisig 6' kamaiy. 11Kimnaiw; ping k61; koinang; mangfc. Mancomfin (De>. in. adv. Pinagkaikaisaha~n; p i n a g t u t u - lungan. Mancomunar. a. Pagtulu. ngan; pagpisanan ng laka's 6 salap'i ang anonming' layon. 1 r. Magpi'sanpisan; inagtulqngtulong. Mancomunidad. f. Pagpipisan; 6 pagtutulongtulong sa isa'ng gawa 6 hanga'd. Mancha. f. Dungis; 6' iansai. J~fig. Kasira'an ng puri. Manchadizo, za. adj. Madungisin; 6' madaling duinungis. Manchado,, da. adj. Madungis; marumi; 6 may inansa. Manchar. a. Dungisan; duinha'n; mansahain. 11 fig. Sira'an nig purin ang kapuwat. 11r. Maduinha'n; madungisan. f{ ig. Masira'an ng puri..Manda. f. Pagaalay; pagkakalo6b; pagbibigaiy ng anomadn. IPainana, 6' kaloo'b na ndbibilin sa testamnento." Mandadero, ra. m. y f Utusa'n. Mandado. in. At'as; u tos; kautusa'n. 1 Bili; 6' pabilin. Mandamiento. m. Utos; ata'S. Bawd~ii isai nq sangpiung Utos ng Dios. 11 For. Ang utos ng huk6m na nakasulat. fi pl. fig. y fain. Ang 1irning daliri nq kama'y. Mandar. a. Magutos; iutos; ia'tas ang anom'in. 11n. Magpun'; inanahala'. 11a. Magpainana; mnagkaloo'b sa isa' ng anona'ng bagay sa testamento. J1r. GumakIw; kumiio,,; na inagisai; makalakad:- karanhivang sabihin sa may sakift. Mandarin., Tn. Sa Tsina at sa ibaing kaharian, ay' ang Inainamahala' ngr isa'ng bayan 6' ang nangangasiwa" sa hikuinan. Mandatarlo. in. Utusa'n; pinag~iutusan; pinagbibilinan. Mandato. n.' Atas; utos. Bili. Mandibula. f. Anat. Sihang; panga. Mandibular. adj. Ang nauukol sa sihang., Mandil. ni. Tapi; 6 pana. ping ka'yo na isina'sabit sa lif g, na buhat sa itadis ng dibdib hangga'ng tuhod. Page 313 MANG - 33 — MANI Mando. m. Kapangyarihan lg isang pun6 sa kanyang mga nasasakupan. 11 Katungkulan. Mandoble. m. Taga, 6 hampas na malakis ng dalawang kamay. 11 fig. Pangusap na masaklap. Mand6n, na. s. y adj. Ang nagpaparangalang malabis ng kaniyang kapangyarihan; 6 ang nlaguutos ng labis sa katam)atan. Manejar. a. Gamitin, 6 paklilusin sa kamiy ang anoman; o magmaneho. [1 Patnubayan; 6 nakapangyari sa kabayo. 11 fig. Pamahalian; pangasiwaan; patnlugutan. I! r. Mamahala; mangasiwa. R Gumalaw; kumilos na magisa; makalakad. Manejo. m. Ang paggamit () pagpapakilos sa kamay ng anoman; 6 pagmamaneho. 11 Sining ng pamamatnubay sa kabayo. 11 fig. Pangangasiwa; 6 pamamahala ng anomang bagay. Manera. f. Ang pa?aain 6 ayos ng paggawva ng anoman. II Ang paguugali, gawi at kilos ng sinomain. 11 Ang barageta ng saya. Manfla. f. fam. Kalunya; kaagul6. Manga. f. Manggfs. I1 Mangga. |1 Dala, na panghuli ng isda. Manglar m. Lati; 6 latlan. Mango.. Pululhin; tagdan; tangkay. Mangonada. f. Hampias ng bisig at manggas. Mangote. m. fam. Manggis na maluwang at mahabh. j1 pl. fam. ManggAs na itim na pangibabaw, na ginaigamit sa paggawa. Manguera. f. Balindang na may alkitran at tabas manggas. na panglimas ng tubig sa sa. sakyan. Mangueta. f. Pant6g na pang' labatiba. 11 Pinggai; 6 panghikuwait. Mania. f. Kaululuan; kahibangan. Jt Kawalain ng husay,, 6 kaibhan.ng pagiisip sa talagaing karaniwan. \\ Giliw 6 nasang wa. lang tuto sa anomrin. Maniaco, ca. adj. Hibaing; ul6l. 11 Ang may ibang isip sa karaniwan. Maniatar. a. Gapusilh; 6 ta lian ang mga kamamy. Manicomio. n. Paigamutan 6 ampunan ng mia hibang at u161. Manicorto, ta. adj. Maikli ang kamaiy. 11 fig. May karamutan. Manifestaci6n. Pagpapahayag; pagsasaysaiy; pagpapakilala. |j Pahayag; painahayag. Manifestante. c o m Ang nagpapahayag. 4o) Page 316 ' I MAQU -316 — MARC Manumisi6n. f. Pagtimawa; 6 pagpapalaya sa alipin. Manumitir. a. For. Timawain; 6 palayain ang alipin. Manuscrito, ta. adj. Sulatkamaiy. 1 m. Papel 6 aklat na slulat-kamiay, Manutenci6n. f. Pagpapakain; pagbibigay ng ikab6buhay. tl Pagaalaga; pagaampon. Manzana. f. Mansanas. tI Ang tump6k ng mga bahay; 6 po6k na maraming bahay na nahihiwalay sa ibai. Manzanar. mi. Ifugal na maraming tanimn na mansanas. Manzanilla. f. Mansanilya. Manzano. ni. But. Pun6 ng mansanas. Mafia. f. Liksi; lalang. |j Talas; katalinuhan. 11 Hilig; ka ugalian. Maflana. f. Umaga. ij adv. t. Bukas. jt fig. Ang panah6ng darating 6 hinaharap. Maflanica, ta. f. Urnagangumaga. Mapa. f. Mapa; 6 larawan ng isang bayan 6 lupain. 1 f. fam. Ang bagay na natatangi sa iba. Mapamundi. m. Ang mapa ng Lupa 6 ng sangsinukob. MAquina. f. Makina. (1 fig. Katipunan ng maraming bahaging i kabuuian ng isang bagay. J[ Buki;i akala; lalang. Maqufnaci6n. f. Daya; lalang; sil6. Maquinal. adj. Ang naiuukot sa kilos 6 galaw ng makina. I fig. Gawa 6 kilos ng tao na walang dilidili. Maquinaria. f. Ang sining 6 arte na nagtuturo ng paggawaf ng makina. j1 Katipunan ng mtga makina. Maqulnista. corn. Ang gutmagawa ng makina. |1 Ang na mamahala 6 nagpapalakad ng: maikina. Mair. amb. Dagat. 11 fig. Kasaganaang malabis ng anoman. 1[ Alta mar. Laot ng dagat. Marafia. f. Dawag; 6 kasukalan. 11 Ang gus6t ng sinulid 6 sutla sa labaydn. Marafiero, ra. adj. Mapagbasagulo. Maravilla. f. Pangyayaring katakitaki 6 kagilagilalas. ij Panggigilalis; pagtataka. Maravillar. a. Pahangain; papagtakhfn. 11 r. Mam ang h; magtaki; manggilalas. Maravilloso, sa. adj. KahangahangL; katakataka; kagigilagilalas. Marca. f. Lalawigan; purok. Tatak; tanda; tala. |1 Panatak; Page 317 MARC' - 317- MR MARE' p a n a tn d ~i. 11 Pagtatataik; pagta. tand a; pagtatala. Marcar. a. Tatakain; tandaan; ta, aan. j1 Magtataik; mnagtanda'; 6 uiagtala'. Marcial. adj. Aug.- nauukol -sa digmai 6 pagbabaka. 1 fig. Tapit, na lo6b. Marcialidad. f. Pagkatapait, na lo6b. 'I Pagkaanyo'ng mang(I i ri gmai. Marco. m. Marko"; tumali; 6 Paina ng pint6, ddngaw'an, at ibai pang gangganiIto'. f1 Kalahahung libra, ua paninmb~ng sa ginto6 6 pilak. Marcha. f. Paglakad; pagalis-; pagtulak. Mu I. Ang tugto'g ug, tamnbol 6' pakakak, na ukol sa, paglakad ng hukb6'..Marchante. adj.- Aug naiuukol sa paugangalakal. m. Mangangalakal. fSuki. Marchar. n. Lumakad; maglakbaiy; urnali's; tumulak. I r. Umalis; pumanaw; yumao; humayo. Marchitabie. adj. Lantadhin; Jiiuyin; Ia'ingin; kupasfn. Marchitar. a. Lantahin; luuyin; laingin; pakupasin. Iffig. Payayatin; pahinhiin; papangitin. ffr. Malanta'; malu6y; malaing; kurnupas; matuy. ~f fig. Mangayayat; manghinai; kumupas a'ng ganda'. Marchitez. f. Kalantahain; pagkalu "y. ff fig.. Pangangayayat; panghihin'i; pagkupas ng gauda. Marchito, ta. adj. Lautai; lu6y; laing; yumi; kup's; tuy6. Marea. f. Mlar. Aug paglakif at pagkati ng tubig sa dagat. f( Aug lugai1 ng baybayin ng dagat na inaiabo't ng laki ng tubig. Jf Aug palaiypalay na hangring nauggagaling sa dagat. Mareaje. mn. Mar. Sining ng pagdaragait 6' paglalayaig. f1 Turnpahin 6 tulnguhin ng mnga sasakya'n sa kanilaing paglalayag. Mareante. adj. Manglalayag; mnangdaragaft. Marear. a. AMar. Palayagin ang isa'ng daoug; 6' palakarinl aug sasakyan at pamahalhan sa paglalayag. 11 Magtindai ng hayag, 6 ipagbilli aug inmga kalakal. ff fig. y fain. Pagalitin; yamutin. ffr. Malula'; mahilo; rnaliyo6. Magalit; marnuh'i. Marejada. f. Daluyong; along malakic. Mare matgnum. r. loc.'-lat. Kasaganaian; kalakhadn;, 6 kagulubaiu ug, anomadng bagay. 'Mareo, mn. Luka.; hilo; ijy6. jf agkalulh; pagkahilo sa paglalayaig. jj fig. y fam,. Yarn6t; pankanuh'i. Mareta. f. Ang galaw ni~ Page 318 'MARl -3' alon sa dagat, na unt1Iutng Iumailakf dahil sa, haihgin. Marfil. In. Garing. Marfileflo, fla. adj. Ginaring. Margen. amb. Gifid; 6 tabi na anomdn. 11Ang puwang na malinis sa tabi na isaing papel na may sulat 6 may Iimbaig. Margenar, a. Iwanan 6' lagyain ng kapirasong puwang~ na nialinis sa tabif ng papel na sinusulatan 6' pinaglilimbaga'n. Mlarginar. a. Itanda, 6 isulat ang anom~in sa gilicl ng is~ing sulat 6 akhi't. Maric6n. In. Lalaking anyo'ng babae at duwaig. Maridable. adj. Sina'sabi sa pagsasama 6 pamuniuhay na dapat 6' ukol'sa magasawa. Maridaje. m. Ang pagkak4Ipisan, pagkaka'sama, at pagkakaiisdng loo'b ng magasawa. Maridar. n. Magasawa; pakasa'l. 11Magsama. a. 6 fg. Pagsanmahin; paglakipin. Maridillo. mn. Ang asawang laaking masama' at hamak. Mari'do. m. Ang Waaking asawa, ng isaing babae. Mariniacho. mn. fain. Lalakinin; 6' babaing ang laki ng katawa'n, at anyo6 ay tila lalaki. Marimianta. f. fain. Pan~kot sa mnca batai 8- MARI Marimorena. in. fain. Away; tAkcapan'. Marina. f. Baybayin; baybaiy dagat. 11Sining na nagtutur6 ng paglalayig 6' nf! pamnamahala' sa mp~a sasakyain. 1 Katipunan np inga dao'ng ng ising bansa'. Katipunan ng nmna kawal dagat. Marinaje. rn. Ang katungkuhan ng kawal dagat. 11Ang katipunan na, mga magdaragait. Marineria. f. Katuthgkian ngr magdaragaft. 11 Kati'punan na mga magdaragait. Marinero. mn. Magdaragrit ItSuso'ng, dagat. fJ adj. Sirnasabi sa dao'ng na handai. na upang maglaydig. Marinesco,, ca. adj. Ang naiuukol sa Inga rnagdaragaft. Marino&, na. adj. Ang naiuukol sa dagat. 11In. Manglalayaig; mnagdaragaft. Mariposa. f. Par6'fr6'. Mariscar. a. Manalaba; nianus6 namaros; at iba'pa. Marlsc6. m. Alinma'ng tuboa sa, dagat na makakain, na ang bait ay para ng kapis, talabai, sus6, paros, tikha'n, at ibi' pa. Marisnia. f. Lupa~ng mababa" na lumdlubo"g kung -laki ang tubig sa dagat 6' sa ilog. Marital. adj. Ang na'uukoI sa Waaking asawa, 6 sa pamumuhay ng magasawa. Page 319 V MART - 319 - MASC Maritimo, ma. adj. Ang naiuukol sa dagat. Marmnita. f. Palay6k na tanso6, na may taki'p at tatangna'ng bakal. I Palayo'k na lupa'.; Marmnit6n. in. Ang batang utusan sa kusina'. 'Mirmol. m. Bato~ng marmol. Marmoleria. f. Katipunan ngr mirrnoI na rnalafagady -sa isaing bahay o' gusali. II Lugail na gawaaia ng mga kasangkapang marMarmolista. rn. Ang gutmacgaWa ng kasangkapang marnmol. Ang nagbibilf ng mdirrol. Marm6reo, rea. adj. Ang may sangka~p na mndrmol. IKahawig ng ma-rmol. Maroma. f. Lubid na mnalaki. Marrano, na. mn. y f. Baboy. if adj. fig. y fain. Salaula'; nakasu'suklaim. Marrar. n. Suimala; maimall. jjfig. Maflihis sa rndtuwid. Marras. adv. t. fain. Ang panaho'ng iginawa', sinabi, 6' ipinangyari ng anoinan. 11 Sa una; nang una; 6 nang unarig dako. Martillada. f. Pulkpok ng mnartilyo. Martillar. a. Pukpukin ng inartilyo. Martillazo. in. Pukp6k na inalakas ng inartilyo. M-artillo. tin. Art. y Of. Martilyo; 6 pamukpo'k na bakal. MArtir. con., Pinagpalai; 6 ma~rtir. II fig. Ang taong nagtitii's ng maramning ~hirap at sa'kit. Martirlo. rn. Anug katuaitayan 6 inga kahirapang tinji's, dahli sa isang banil na' layon. f1 Alinmdng hirap na inatagal at lubiha~ng inalaki. Martirizar. a. Pahirapan; pa. sakitan; 6' patayin ang sinomdin. fig. Pagpighatilin; pasakitan; pahirapan. Martirologlo. rn. Akhift o tala'ang kina'susulatan ng ngalan ng mng pinagpala' 6 mairtir. Ang tala'an ng lahaft ng kilala'ng sant6' 6 banai1..Mits. adv comp. Lal6'; higit; lampa's; inalaki; marami. 1 fMat. Tanda' ng pagpisan na ganito ang ayos(-) Mas. conj. advers. Nguni; d~itapuwa'; kund'i.. Mascadura., f. Pagnguya'. Mascar. a. Nguyain; 6' ngu - mnuya. 1 fig. y Cam. Magsalitt' ng inalabo6, na inahirap inaiwatasan..Mascara. f. Maiskara; 6' takip' sa mukha. Pananamit na balatkay6'. 11 fig. Dahilan; balatkayo'; takip '_I corn. 'Ang taong nakaindskara 6' may takip ang mDukh,1A upang huwaig miakilala. Page 320 MATA - 320- " MATI Masculinidad. f. For. Ang pagkalalaki. Masculino, na. adj. Lalaki. Ang nauukol sa lalaki. Maslo. m. Pun6 ng buntot ng mga hayop na apat ang paa. MasticacI6n. f. Pagnguya. Masticar. a. Nguyain; durugin sa bibfg ang anomang pagkain. 11 fig. Kuriin; bulaybulayin, ang anoman. Masturbarse. r. Magsalsail. Matacandelas. m. Pamatay ng ilaw. Matadero. m. Patayan ng hayop na ipinagbibilf sa bayan. Matador, ra. s. y adj. Ang nakamatfiy; natdy; 6 pumatiy ng kapuw4. Matafue go. m.Pamataysunog. I[ pi. Ang bumbero, 6 ang taong may katungkulang talaga na pumatay ng sunog. Matalotaje. m. Baon; 6 ang handang pagkaing dinadala sa sasakydn. 11 fig. Ang katipunan ing mga bagay na sarisari 6 satnotsamot. Matanza. f. Ang pagpat4y sa kapuwh. 11 Ang pagkakimatiy. ng mga tao, na gawa ng pagbabaka 6 panglolo6b. Jl Ang pagpapataiy ng ngai baboy. [1 Buntdn 6 katipunan ng mga baboy na patayin, at ang panah6n ng pagpapatdy. i I I i i i Matar. a. Pumatay; 6 patayin ang kapuwa. 11 Patayin ang ilaw 6 apoy. 1t Patayin ang hayop 1$ r. Magpakamatay; magbigtf. 11 Magpdtayan. 11 fig. Magsumakit; magsumikap. Matarife. in. bAng mamamatay-ng hayop na ipinagbibili sa bayan. Matasanos. m. fig. y fam. MasaMang manggagamot. Matasiete. m. fig. y fam. Mayabang; hamb6g; 'palal6. Matemitica. f, Ddmatan; 6 kardnungang tumutukoy sa halaga 6 bilang. Lalbng ginagamit sa plural 6 pangmarami. MatemAtico, ca. adj. Ang naiuukol sa ddmatan 6 matematika. tl m. Mangdudumat; 6 ang marunong ng matemitika. Materia. f. Ang bagay, na sangkap ng anomain. [ MAed. Nana. |1 fig. Alinmaing bagay na pinagdusapan. f( fig. D a h i i n; sanhi. Maternal. adj. Ang nauukol sa ind. Maternidad. f. Ang pagkaind. Materno, na. adj. Ang nauukol sa ind. Matiz. m. Ang pagkakaisalit at pagkakaakma ng sarisaring kulay. 11 Batik. Matizar. a. Pagsalitin ang I I Page 321 MATR MATR ~~- 32 1 -- MX MAXI sarisdning kuday- na mainam na pagkaka'ayos. j1 E~atikan. Matorral. rn. Ang parang na miadawag at masukal. Matoso, sa. adj. Madawag; 6 masukaFsa nmna punbng kaboy. Matraca. f. Pagupak; palak.. p&k.JI fain. Bir6; aglahli; uydrn. Matiraquista. corn. A ng nt-gpapatuno'g ng pagupak. 1j fig. y fa'rn. Palalbiro6; mapaga'glahi. Matricida. corn. Ang taong purnatady sa sariling na'..Matricidio. m. Ang pagPataiy sa sariling inai. Matricula. f. Tala~an ng nga. Ian ng rnga tao, na nangagpasulat ukol sa is~ing tiyaik na Iayon. Matricular. a. Itala'; 6 isulat. ang ngalan ng isa' sa tala'an. j r. Magpatala'; rnagpasulat ng pangalan. Matrimonial. adj. Ang niduukol 6' turnutukoy sa pagaasawa. Mairinmonfar. n., Magasawa; pakasaf1.,Matrimnonio. rn. Ang pagaasawa. 11 fain. Ang magasawa. Matriz. f. Anat. Bahaybata. ~fAng hulmahang pinaggagawaan ng titik na panglimbadg. ciadj Ang pinakapangulo, 8 pinaka'panguna ng isdng bagay. Matrona. f. Babaing marangdl1, na pun6, sa is~ing parnamahay. P Hilot. Matutinal. adj. Ang n~iuukol sa utitaga. )1 Ang ginaigawA 6 nangyayari sa urnaga. Matutino, na. adj. Mng na'uukol 6' nitu'tungko~l sa inga oras nig urnaga. Maula. f. Bagay n~a harnak at wala'ng kabuluha'n. 11Lalaing; 6, day.rng pailalim. concom. famn. Ma'nunub~; rnagdaraya'. Mauleria. f. Ti1ndahan ng retaso 6 pinagtabasan ng sarlsaring kayo. II fain. Laladng; pag., daraya'.' Maulero. m. Ang nagbibili ng- pinagtabasan ng sari'saring kayo. 11 fig. Sinungaling at mnag'darayatng pailalim. Mauliador, ra. adj. Mangi yawin; rnapagngi-yaw na pusht. Maullar. n. Ngurniy~iw. Ma'ullido. in. Ngiydw ng pusaL. Maullo.~ m. Ngiy~w; 6 pag. nqiya'w. Mausoleo. in. Llbingang ma~rikft 6 marildg. MAXIM a. f. Aral, 6 sfmulai~n-gsind~sun6d ng lahadt. 11Pun6ng amti. MAxime. adv. in. Lal6, 6 IaIbnglal6; unauna. Miximo, ma.' adj. sup. Lub~hang rmalakf; singkdd; 6 kdlakilakihan sa kahu'gis niyai UM. Kktaastaasan, MAximum. in. Aug phiaka 4' Page 322 I " f -~ -~ s 1 m -cE:. - AMECE MAZM malakf, 6 pinakamataas ng anoinng bagay. 11 Ang kalakhan, 6 kataasan ing anoman. Mayor. m. Ang pun6 6 pangulo ng isang kapisanan. [ Ang punong mataas ng isang kalihiman 6 tanggapan. 11 adj. Malaki; 6 magaling kay sa ibia. pl. Ang mga magulang. Mayoral. m. Ang puno ng mga pastol 6 tagaalaga ng hayop. 11 Ang puno ng miga kotsero. j1 Ang pangulo rng mga maghuhukay 6 manggagapas. Mayordoma. f. Ang babaing asawa ng mayordomo. Mayordomear. a. Manga. siwa 6 mamahala sa pagaari 6 sa bahay. Mayordomia. f. Ang pagkarxayordomo; 6 katungkulan Ag mayordorpo. Mayordomo. m. Ang pangulong alila na pinagkakatiwalaang mamahala ng pananalapt 6 pagaari sa {sdng bWhay. Mayoria. f. Kalamnangan; kahigtan. 11 Ang karamihan; nakararami; 6 nakailalamang. II For. Kasapatang gulang. Mayfiscula. f. y adj. Titik 6 letrang malaki na pangmula ng pangalang sarili ng tao 6 bagay, 6 ng anomang sulat. Mazmorra. f. Bilangguang na sa ilalim ng lupa. Mazo. m. Pangasod; 6 pamukp6k na kahoy. 11 Tall, 6 bigkis na malift 'ng kalakal 6 anoman. Mazorca. f. Bot. Puso ng mais, at iba pang kaparis nit6. Meada. f. Ihi. [1 Lugial na basa 6 bakas ng ihi sa sahig. Meadero. m. Iihan; 6 ihian. Meados. m. pl. Manga ihi. Mear. n. Umihi. 11 r. Maihi. Mectnica. f. Ang kardnungang nagsasaysaiy ng galaw. at 'lakias, ng mga tuntunin at gawa ng mga makina. MecAnico, ca. adj. Ang nauukol sa mekanika. JI m. Ang marunong ng mekanika. Mecanografia. f. Ang sining ng paggamit ta maikina ng pagsulat. Mecanografiar. a. Sumulat sa makinilya. Mecanografista. adj. Ang tagasulat sa makinilya. Mecate. m. Lubid. Mecedero. m. Panghal.; pangugaog. Mecedor, ra s. y adj. Pangug6y; 6 tagapagugoy. 11 Panghalo; 6 tagapaghalo. Mecedura. f. Paguug6y; pagug6g. 1 Paghal6; pagugaog. Mecenas. m. Ang taong malapangyarihan na tumitangkilik sa mga minunulat. Page 323 f MEDI MEDI ~- 323 -— ED MEDI Mecer. a. Uguyin; ugugin; 6' fug6y. Jj Haliiin; alugirn ang anomang bagay na lusaiw. r. Umubgoy; umugaog. Mecha. f. Lanbzil; mitsa'; 6 timsirn. Mechero. ni: Ang lalagydin ug -mnitsa'i 6 timisim; m-itsero. Mechoso, sa. ad?. Maraming lambafl; mamitsa'; 6 matimisinm. Medalla. f. Kapirasong metal na tinatakain ng anomineh larawan, 'tanda' 6 sagisag; medalya. Media. f. M~edias na Jampais tuhod ang hab'., Ji Kagitna'. Mediaci6n. f. Panganpalahati; 6' pagabot sa kalahatian. Pamamagitna'; 6 pagpapayo sa nagkdikagai~t. Mediado,.da. adj. Ang katlahati, 6 kaikalahati lamang ang Iamain ng, anon~idng bagay. 11A,nedzados. Sa kalahatilan, gaya. ngd mediados deb mes 6' delaifo, sakalahatian ng buw~in 6ta,6n., Mediador,, ra.. S. y7 adj. Tagapamagitan. Medlarpero, ra. adj. Ang panggitn'; 6 na sa gitna ng daIawzing bagay. 11Tagapamagitan; tapapa-gtangka'kal. Me~dlania. f. Kalahatilan; ka.. lagitnaan; kasiyahain; katanitaman; katatag~in. Medlano, na. adj. Na sa ka lahatian'; na sa kalagyitna'an. Katataga'n; 'katan-itarnan. Mediante. p., a. IAng naipapagitan,. 11adv. m, Sa pamampgitan; alangalang; sa dahilin. Medlar. n. Manpalahati; *o' umabot sa ka lahat'ian. f1 Mamagitan; mamanhik; makiusap. Mamagitna; 6 rnagpayo sa naigkalkaalit. l1 Mapagitan; ma'ipagitnat. ang anoma'n sa dalawaing bagay. Medlato, ta. adj. Malapit; kalapit.. 'Medicable. adj.. Magagamft; 6 malulunasan ng -garn6t. 'Medicamento. m. Gam6t; kag~imutan. Medtcastro. mi. Manggaga~ mot na mangmdng, 6' hind'i na~garal. Medleina. f, Panggagamn't; 6 karuntingang, nagtutur6 nig pagilag at paggarn,6t sa sakht nig tao. 1 Gamn6t. Medicinal. adj. Ang naiuukol sa pangg~garniot. KaWTI mnutan.. Medlelnar. a. Guiuarnit; 6.5 ghmnutin. (1 r. Magganm6t. Medlcl6n. f. Pagsukat. M~dico,, ca. adj. Ang nDlUukol 6', nitutungk6l sa pangga-i gam6t. II M. y f. Maniggagamot., Medida.' f. Panukat; takaldn. I~Sukat; takal; 6 pagsukat; pagtakal. 1 Podt. Sukat ng tugmar Page 324 M --- EDR IVEDR - 324- ML MELA o tu1fi. Ii fig. Bait, 6' kabdit'an. Medidor, ra. s. y adj. Ma'nunukat; 6' tagasukat. Medlo, dia. adj. Kalahatil; kalahatian. 1 m. Gitnai; kalagit-,naan; pagitan. 1!pi. Kayarnanan; 6 pananalapi'. Mediodiai. rn. Tanghali; 6 kAtanghahian`~ Geogr. Tirnog. 1 Mar. Hanging habagat. Medir. a., Surnukat; 'tumakal; 6 sukatin; takalin aug anoiman. el4 suelo. fr. Mahiga.1 r. fig. Maghinahon sa pagsasalita 6 paggawa. na. anoiman. Meditabundo, da. adj. Nagiisi'p; nagybubulay; nagwawari. Meditaci6n. 4f. Pagbubulay; pagwawari; pagiisip; pag-kukur6; pagninilay. Meditar. a. War'lin; nilayin; bulaybulayin; dilidilihin ang anoman. 11 Magisip; magkur6; magwari; magnilay. Mediterr~neo, nea. adj. Aug- ndigigitna' 6 rnapapag'itan ng dalawa'ng lupa'. Ang~kaflooblooban ng isang bayan 6 lupain. Medra. f. Paglago6; pagsulong;: paglaki; pagdami ng anom~in. Medrar. n. Lumago; lUMnUs~g; dunianai; lumakf ang mga pananimn at hayop. 11 fig. Yuma. man; guininhawa ang buhay. Medroso, sa. adj. Matata kutfn; duw~g; mahin~ing Io6b. f~Nakataitakot' M~dula. f. Utak ng but~6; 6 lamadn ng loo'b ng but6' ng tao 6" hayop. Medular; adj. Aug nduukol sa utak ng buto6. Mejilla. f. Pisngf., Mejor. *7 adj. corup. Lakng mabuti; 6' lalo'ng magalfung. Mabuti pa; 6,magalinfg pa. jj adv. nm. Lal6ng mabuti; lalo'ng maigi. Mejora. f. Paglago; pagsulong; karagdagan. 11Bu'ti; galfing; 6 kabutihan; k'agalingan. Mejoramiento. i-n. Pagpapabuti; pagpapagali'ng;: pagpapahusay; pagpapala nfi anomadn..Mejorar. a. Pabutihin; pagalingin; pagpala'n;. husayin ang anomain. Ij Magdagdaig sa. tawad na halagi. jj -n. y r-. Urnigi; gurnalinfg; gurninhawa sa sakit. J Bumuti ang kin'italagyan kay sa dati. 11Humnusay ang panahO'n. Mejoria. f. Pagbuti; paglago6; pagsulong ng anomnin. 11 Pagigi; paggaling; pagginhawa sa sakit. IfKagaflingan 6 kahigtain sa. ibad. Melancolia. f. Kalumbayang mnalaki at pa~agli; hapis; pighat~i. Melanc6llco, ca. adj. MaIurnbady; malungko't; mapangladw. Melancolizar. a. Lumbayfin; hapisin; pagpighatifn. J1 r. Malurnbaiy; mahapis~ magpighatf. Page 325 , _1 I; 0 r MELO - ~25 -- MEMO 'Melar. a. Magpulo't; 6 gawfng pulo't ang. katais ng tubo6, na pakuli'an it6ng mabuti. 'jj MagPUIOAt ang pukyutan. Melaza. f. Ang latak ng pul6t. Melcocha. f. Balikotsa. Melcochero. m. Magbabahkotsa. Melena. f.Ang buh6k na nakalaylaiy sa mukha', at 1a16' na ang sa. mata'. jj Ang buhok na luga~y. Melenudo, da. adj. Mabuho'k; 6' malago6 ang buh6k. Melero. mi. Ma'gpupulo't. 1 LugahI naL pinagtatagiian ng pulo't. Melindre. m. Isahng bagay na matamnis. 11Pagtuturncpi'ktumpik; 6 pagmamahinhing mualabis n1a sadya'ng ginahgawa' lamang. Melindroso., sa. adj. Mapagtumpik; pihikan; ~maselang. Melodia. f. Ang tining ng boses 'sa peigawit 6' pagkanta'. An4 lambing ng tugto'g 6' tugtugin. Melodioso., sa. adj. Matining; rnalarnbing. Melodrama. mn. Dul Ang I in apatan ng tugtugin. Melografia. f. Sining ng pag. sn~at ng tugtugin 6' mtisika. Mel6grafo, fa. mn. y f. Ang marunong sumnulat ng miisika. Melomania. f. Pagkahilig na malabis ng lo6b sa rni'sika. Mel6mano,, na. m. y f. Ang ndhilig na Wtoto'n lo'b sa miisika. Mel6n. mi. Milon. Melonar. im, Lupa'ng may tanim na milo'n; 6 miflunan. Melonero., ra. mn. y f. MagmimilOn. Mella. f. Binc~aw; b in ga s; tip6'; pingas; lahang; lamnat; Pu. tk -yupi - 1 Bungl; 6 puwhng Mellado, da. adj. Bungii; tipo6 ang ngipin. Binghw; pi'rg Mellar. a. Bunglin; bingasin; bingawin ang anomnan. jjPalahangin; paputukin; yupiin. fJ fig. Siraiin ang anomahn, gaya ng& purl, danga~l, at iba' pa. Mellizo, za. adj. Kambafl. Membrudo, da. adj. Pisigahn; balisaksakin. Mem, Ma. adj. Mangmhng hangal; ut6'. Memorable. adj. Dapat alalahanin. Memortindum. rn. Akklt ng mnga alaala. Memorar. a. Alalahanin; 6' umnalaala ng anomnan. j1 r. Ma'ala. ala; madgunita' Memoria. f. Alaala; gunit&;, gunamngunamn. Jjj Kapurihadn; karangalaii. )j Alaala; 6 monumento. 11 Tala'ain ng inga gugol, 6 ng ibgi pang bagay. I pl. Alaala; 6 pakurnustd.i Page 326 MEND - 326 - MEND -326- MENG. M-emorial. in. Aklait na tanda~an ng anotmng'o bagay na mahalaga'. 1 Ang papel 6' kasulatan na, kinasasaysaya'n ng antonming daing 6' hineri. 1 Kara'inc~anMemorialista. in. Ang may hanapbuhay na surnulat ng mga kariing-an, 6' n* anoni~ing kasulatang ipinagaga wa' sa kanya'. Memorioso, sa. adj.. Matatanda'in; maalalahanfn; maigu. nita'in. M~enaje. mn. Ang i-nga kasangkapan sa loo'b ng is~ing bah ay na, n obha napaglilipatlipat. Menci6n. f. Pagpapaalaala; pagbanggit; pagtukoy; pagsambit. fl Mencicin Ihonorifica. Pap~u-; ring bangglit. Menclonar. a. Banggitin; tukuyin; sambiti'n; ipaalaala, ang anomain. 1 r. Maibanggift; maitu-I koy; imapagusapan. Mendicacifn. f. Psagpapalimnos. Mendicante, adj. Ang n'anghiihing'I ng limo's sa bahziybahbiy. Mendicidad. f. Panghihingil uig lImInos. Mendigante. adj. Ang nagpapalimn's. Mendigar. a. Magpalim6s; 6 manghing'i ng limo's. 11fig. Maigmnakaawai;-6iumingi ng tulong sakapuw' ng bu'ng kapakurnbabaan. M-endigo, ga. m,. y f. Ang nanghihin-gi ng limo's; pulubi. Mendiguez. f. Pagpapalim6s. Mendoso, sa. adj. Mali; sala'; ligaiw. Mendrugo. ni. Kapirasong tinapay na matiga's at labi sa pagrkai n. Menear. a. Galawi~n; kilusin; ulugin; tinagin; uga'in; k'ansutfn;. luglugifn; ugaugin. jJ fig. Patnabailaan; panaasiwahan ang anorwang tanggapan 6' paghahanapbuhay. 11r. Gumalaiw; kumilos; kumis16t; tuminag; umuga'; kurnimot. fig. Magmadal'i ng paggaWa" ng anoman. Magtulin ng paglakad. Meneo. in. Gaaiw'; kilo's; 6' pagkilos; paggal'iw. Gind'iy; gi-.bang;' kendeng. / Menester. in. Kailan'an 6 kakulangain *ng anormang bagay. 11Katungkulan; hanapbuhay. jj pl. Ang mnca bagay na. kagamitain na katawain, 6' ang rnga kasangkapang gainit sa anon-inn. Menesteroso, sa. a'dj. Salki; dah6p; dukha'; narafi at~. Menestra. f. IBulanglaing; ginulay. 11pl- Mga gulay na tuy6'. Mengua.- f. Pagbabawas.; pagkuku1lng. 11Kakulangnin. 11Ka<,alatadn; pang*angailangan sa anoman. 1 fig. Kasiraiang, purt na galing sa kahinaian ng lobb. Menguado, da. adj. Duw~lg; I Page 327 M-ENO -0327-M T MENT mahinah ang loo'b. If Mangniaing; hangaiI. 1 famnak; maramot. -Menguante. f. Ang pagkatuyo6 ng ilog O' batis dahil sa itit. 1 Ang pagkati ng tubig sa dagat; 6 pagaalangaadng-, If Ang pagliit, 6 pagtutuna'w ng buwa'n. fjfig. Ang paghina'; 6' pagunti ng anomnari. Menguar. n. Magkulang; mnabawasan; lumnift; umnunt'i ang anomain. jj Kur-nati ang dagat 6' ilog. Menor. adj. cormp. Lalo'ng maljit; 6' inunti. 11corn. Ang bata' pa; 6 wala'ng sapait na, gulang. Bunso6. fl For mieuior. adv. Ti. Menoria. f. Ang kababaian, at pagkasukob ng kalagayan sa ib'.' 11 Ang kabatahan; 6O kawalain nig sapat na gulang. Menos. adv. cornp. Kulang; munti; kauntil. fadv. m. Tangil; buko'd; liban. Mlat.' Tanda' ng pagbawas n a ganito6 ang ayos (-.). Menoscabar. a. Bawasan; kulangan; Iiitain; unxtian. jJ fig. S,'irain. ji r. Maibawasan; inasirai. Menoscabo. m. Pagkukulang; pagkaibawas; pagkasirai; paglif't. M~enospreciar. a. Hamakin; pintasain; pawaling halaga'. Menospreclo. m. Kawala'n nig pagpapahdalaga'. H Paghamak; pagpinta's; pagpulak. Mensaje. m. Pasabi; bili; 6 pabilin. jfPol. Kalatas. Mensajero, ra. rn. yf. Tag'a..pagsabi; tagabalita'. I1 Utusain. Menstruaci6n. f. Ang pagpanaog nq sakft ng tiy 7an sa babae. 1i Ang panaho'n ng babac na pumii'panaog buwadnbuwa'n. Menstrual. adj. Ang naduukol sa panahion nri babae. Menstruar. n. 'Panaugan ng sakift igy tiyain 6' panaho'n ang babae. Menstruo. iin. Med. Ang sakit rig tiy,-ah; 6 aug nanahaog na dugo6 sa. rnga babae buwainbuwain. 1f adj. Aug na'uukol sa panaho'n rig babac. M enstruoso, sa. adj. Iled. Ang naduuko'l sa, sakit rig tiyain rig babae. jj f. Aug babaing may M en sualI. adj. Buwanan; buwainbuwarti; 6" bawaCt buwdan. Mensualidad. f. Salhod na buwanan; 6' buwanang sahod. Mensualmente. adv. rn. Sa buwa'nbuwain; 6 sa bawa't buw.I'n. Mensurabilidad. f. G~eam. Kaariang maisukat rig anomdan. Mensurable. adj. Masusukat; 6, mangyayaring sukcatin. Mensurar. a. Sumnukat; tumakal; ~ sukatin; takalin. Mentado, da. adj. Bant6g; Page 328 MENU MENU - 328 - 4' ME6N Mental. adj. Ang n'duukol sa isip. Mentalmnente., adv. mn. Sa isip; 6 sa pagiisip larnang. Mentar. a. Banggitfn; sabihi1n; tukuyi-n; sainbitin ang anotban. Mente. f. Isip; bait; pagiisip. ffKalooban. ff Tener en la mente. fr. Isaisip. Mentecateria. f. Kamanginangafn; kaululdn; kakulangdan n:bait. Mentecato,, ta. adj. Mang.. imang; hang:~l; inanga'; wala'ng pagiisip; u161. Mentir. n. Magsinung~aling; inagbulaadn. ff Duinaya'; luinimadng. ff Magkamal'i. Huwag ma~ayon ang isadng bagay sa iba'. ft. Magkulang, sa pang~ak6;su inira', sa kasunduian. Mentira. f. Kasinungaling~an; kabulaanan. ff Kainalian; 6 mal'i ng ng~a sulat 6 limbadg. Mentiroso,, sa. adj. Sinu. ng~aling; bulaadn..ff Mapagbulaan; inapagsinungaling. ff KasinungalingI~an. fKainalian; mali. Mentis. Mi. Pagsisinung~aling; pagpapabuladn. Mentor. in. Tagatur6; taga.. aokay; tagapatnugot. Menda. in. Talaan ng., mga pagkain.-I Menuclear. a. Maginadalads; inagmalimit; 6' iagpalag~ing gawin ang anoindn. ff1 n. Mangya ring madala's 6 inalimit ang anoman. ff Ibalithi 6 'saysaylng isafisa ang anoindng bagay. i Magbalita', 6 suinulat ng: mg~a bagay na wala'ng kabuluhadn. Menudencia. f. Kaliitadn; kantiAn anomadng bagy ffKasuslan; kauriria';n. ff Bagay na wakIang kabuluha'n. Menudeo. in. Paginainadalds; pagpapalagi ng: paggawa ng: anoman. f Pagbabalithng isadisa ng anomang bagay. If Pagbibili ng ting i. Menudero, ra. m. y f. Ang nang~angalakal, 6 nagbibilf iig tig 6 untiunti. Menudo, da. adj. Malift; munti; inanipfs~ ff Waki'ng halaga; wa ang kabuluhadn. fj Hainak; ti~mawai. I1 Masusl; masiyasat. ff in. Ang bituka, ng~a pad' at dug6' ng: mg~a hayop na pinadpatady. JI Ang lifg, mg~a pakpadk, pad'at bituka ng: miga inano'k at ibon. Meflique..adj. Kdflingking~an. fjfain. L'ubhang Malilt. Meo'llo.. mn. Utak. ff Utak ng: buto6. ff fig. Ang pinfakadiwli ng aryomin. ft fig. Bait; 6' pagiisip..Me6n, na. adj. thilin; palaih'i. jf f. Babae, at lal6ng sina'sabi sa bata'ng b~abaing bagong pangana'k. Page 329 MERC MERE Mequetrefe. m. Ang taong mapakialam, mapangligalig at walang pakinabang. Merar. a. Bantuian; 6 haluan ng tubig ang alak 6 anomang lusaw. Mercadear. n. Mangalakal. r tIBercader, ra. m. y f. Ma. nganaalakaf. Mercaderia. f. Kalakal; kailakalin; 6 lahat ng bagay na binibili 6 ipinagbibili sa mga tiyanggi 6 tindahan. 11 Ang pagkamaingangalakal. Mercado. m. Tiyanggi. 11 Pai. milihan; talipapa. Hi Ang katipunan ng mga tao sa isang pamilihan 6 tiyanggi. Mercancia. f. Pangangalakal; 6 pamimili at pagbibili ng sarisaring kalakal. l1 Ang kalakal; 6 anomang bagay na nakakalakal. Mercante. m. Mangangala. kal. 11 adj. Ang namimilf. 1 Ang nauukol sa pangangalakal. 1 Ang sasakyan sa pangangalakal. Mercantil. adj. Ang nauukol A sa mnangantlakal, sa kalakal, 6 sa pangangalakal. Mercantilismo. nm Ang pangangalakal ng mga bagay na di nararapat kalakalin. Mercar. a. Bumili; mamili. Merced. f. Biyaya; kalo6b; bigay. IlAng kalooban 6 kapangyarihan ng sfnoman. Mercenario, ria. m. y f. Magaaraw; 6 upahan. 11 adj. Ang hukbong kinatulong sa digma ng ibang kaharian sa paniamagitan ng upa 6 bayad. Merceria. f. Ang pangangalakal ng mga bagay na mumunti ang halagi. Mercero. m. Ang manganga lakal ng unttinti at ngi mga bagay na kaunti aang halaga. Mercurial. adj. Ang nauuklol sa planeta Mercurio. 11 Ang nauukol sa asoge. |1 May halong asoge. Mercurio. m. Astr. Ang planetang lalong malapit sa Araw. II Asoge. Merchante. m. Ang mnangangalakial na palipatlipat sa iba't ibaing lugal. 11 adj. Ang sasakyan sa pangartgalakal. Merdoso, sa. adj. Marumi; salaula; nakaririmarim. Merecedor, ra. adj. Dapat; ukol; nararapat. Merecer. a. Marapat; maukol.!f Kamtain; tamuhin. || n. Mairapat; magkapala; 6 maging dapat sa'pala. Merecidor m. Ang parusang katampatan sA may sala. 1[ Dusa. Merecimlento. m. Pagkatnarapat. ii KyrapatAn. Merendar. n. y a. Magminindil. 1| Manubok ng gawa ng 42 Page 330 MES' -330 - MEST ibai. { Sa sugal ay manilip ng baraha. Merendero. m, Minindalan; 6 lugal na pinagmiminindalan. Merendona. f. Minindal na sagana. Merengue. m. Merenge; 6 matamis na sinangkapain ng puti ng itl6g at asukal. Meridiano, na. adj. A)g nauukol sa oras ng tanghali. |] m. Astr. Ang malaking guhit na pabilog na nagdaraan 6 'nalalagay sa mga p9lo ng sangdaigdig. Meridional. adj. Timugan; 6 ang nauukol sa timog. Merienda. f. Minindal; 6 pagkain sa pagitan ng tanghalian at hapunan. M6erto. m: Karapatain; 6 gawang karampatang ipagkamit ng sinoman 'ng pala 6 paruSa. 11 Ang kainaman at kagalingan ng'isang gawa. Meritorio, ria. adj. Dapat bigyang pala 6 ganti. ll m. Ang kawaning gumagawa ng walang bayad at naghihintiy magkamit ng kdlalagyding may sahod. Merniar. n. Magkulang; mei. bawasan. 11 a. Bawasan; kulangan ang anoman Mero, ra. adj. Wagas; dalisay; walang hal6. Mes. m. Buwan, na ikalabin dalawing bahagi ng isaing taon. [I Ang sakit ng.tiyan ng tmga babae. 1} Buwanaia 6 sahod sa buwanbuwan. I| corriente. Ang buwang lumnalakad 6 umiiral. i mayor. Ang kagampandn ng kabuntisan nig babae. Mesa. f. Dulang; hapag; 6 mesa, 11 fig. Pagkain. 11 Ang mga nangungulo 6 namamatnugot sa isdng pulong:6 kapulungan. Mesada. f. Ang salapi 6 ibdng bagay na ipinamimigay 6 ipinamamayad buwanbuwan. Mesar. a.iSumabunot; 6. sabunutan. (| r. Labnutin ang sariling buhok 6 balbas. Mesero. m. Ang upahdn ng buwanan at may pagkain. Mesillo. n. Ang unang sakit ng tiyan na pumapanaog sa mga babae* pagkatapos ng panganganak. Mes6n. m. Bahay na tulugan at may lalagyan ng kabayo, na ang tumutul6y ay nagbabayad. ij Tdluyan; painuluyandn. Mesonaje. m. Ang lugdl 6 idadn na may maraming tdluyan 6 panuluyaian. Mesonero, ra. m. y f. Ang may ari, 6.naamamahal ng isang panuluyanan. Ii adj. Ang nau. ukol sa bahay tuluyan., Mestizo, za. s. y adj. Ba -I i:.:". i*",.~~ isC ".;-~ ~-"' u Page 331 METE METE ME-Z3C3 11.MEZC lugia; mistiso; 6' ang anaik' ng mnagasawang nagkaikaibai nq dugo6 60 lah I. Mesura. f. Kahinhinain; kabinian; hinhin;.bini. jj Galang; ka-' galangan'. I Kahinahunan..Mesurado, da. adj. Mahinbin; mabini. f~ Banayad; mahinahon. Mesurar. a. Pahinhinin; papormalin. 11 r. Maghinhin; magporma'I. ff Maghinahon. Meta. f. Hangganan. ft fig. Ang tungo 6' layon ng mnga gawa 6 nasa ng, isaing tao. Met~rora. f. Talinghaga". Metaf6rico, ~ca. adj. MataMetaforizar. a. Tumaling; hag';. 6' manalinghag'.. Metal. in. Kaa~ 6 metal. MetAilco, ca. adj. Ang may sangkaip na metal; 6 naiuukol sa metal.,f1 m. Ang salap'ing gint6', pilak 6' tangso6, na ibd sa salaping papel. Metamnorfosear. a. Baguhin; ibahin ang isaing. bagay."ff r. Magibai; magbago. Metamo-rfosis. f. Pagbabago; pagiiba' ng anomina'. Meter. a., Isilid; ipasok; ipalo6b. It Isingit; isiksik; isuo't; isu-' 16t. ft Ipasok ng palihim ang ano-, maing kalakal. 1f Maglagkiy; mag. pasok ng a-nomain. ff r. Maipasok; maisilfd; -maipaloo'b. ft Ma'sinqjit; masiksik; m'isu't; maipasal. If Pu. miasok; gumift; sum ingit; palo.6b. JfMakialim.' J1 Makitniramitam. Mktodo. m. Paraiin; kaparaanain. Metralla. f. Pungl6". Metrallazo. M. Puto'k ng pungl6'. M~trica. f. Sining na nagtutu r6 ng pagsukat ng rna tugm -'a 6 tul A. Mo~trico, ca. adj. 'Ang naiuukol sa metro 6sukat. i u naiuukol sa sukat ng tugma' 6 tuha'. Metro. mi. Liter. Tug~ tul ffAng sukat ng t~ula' fj Sukat. ftMetro. ]f1 cuadrado. Meltrong parisukait. f1 cthbico. Metrong kinubo. Metrologla. f. Ang kardnungang natutungtod sa pagaaral nnga paraain ng panukat, takalain at, panimbaing. Metr6poll. f Pangulo ng bayan ng isaing kaharlan 6 lalawigan., ff Aug bansang nakasa'sakop,. na gayo'n aug tawag ng mga sako'p na bayan. Mezcla. f. Paghahak6; paglalah6k. If. Ujal6; bahog. ff Pagka.. ka'salft ug. ibai't ibdng kulatytsa damit. 1f Palitada; 6 ang nagkakaihal6ng apog, buhangin 'at tubig. Mezelador, rat. m. y f. Ta. I.gapaghal6. ff Panghal6. Page 332 MIEN MILE Mezclar. a. Ihal6; ilah6k; ibahog ang ising bagay sa iba. |l r. Mahal6; mabahog. I- Humnal6; lumahok; makisalamuha-. Mezquindad. f. Karukhaan; karalitaan; kasalatan. 11 Karaniutan; kaimutan. Mezquino, na. adj. Dukha; maralita; salat. ji Maramot; maimot. 1 Malift; munti. Mezquita. f. Simbahan ng mnga mahometano 6 ng tnga kamp6n ni Mahoma. Mi. m. Aais. Ikatlong tingig 6 boses ng pasimulang tugtugin. Microbio. m. Mikrobio; 6 hayop na muntingmunti na pinagbubuhatan ng maraming sakit. Microscopio. m. Kasangkapan sa matai, na pangita ng mrga bagay na lubhang maliit. Micho, cha. m. y f. farn. Push. Miedo. m. Takot; kabai sindaik; lagim. i| Pangamba; panganganib. Miedoso, sa. adj. Matatakutin; masindakin. Miel. f. Pul6t. [I Pulot pukyutan. Miembro. m. Sangkap; 6 bahaging alinman ng katawan ng tao 6 hayop. Mientras. adv. t. Samantala; hangging. 11 Mientras tanto. m. adv. Samantala. Mierda. f. Tae; dumi. [[ D.u ngis 6 dumi na nadikit sa damit 6 sa ibang bagay. Mies. f. Uhay. it Panah6n ng ani 6 paggapas. 1 pl. Ang mga pananitn. Miga. f. Ang masa, 6 loo6b na malambot ng tinapay. 1[ Ang pirasong mali!iit at durog ng anomang bagay. |I pl. Ang tinapay na pinirapiraso ng maliliit at pinirito. Migaja. f. Ang pirasong maliliit ng tinapay, na nadudurog sa paghiwah. 11 Ang maliit na piraso ng anomang bagay. 11 fig. Wala; 6 halos wala. 1 pl. Ang riumoo ng kanin 6 tinapay. [ Ang mga labi 6 tira ng sinomain, na napapakinabangan ng iba. Migajar. a. Magpirapiraso, 6 pagpirapirasuhin ng maliliit ang tinapay. Mil. adj. Libo; 6 sanglibo. j fig. Lubhang marami; di mabilang. 1[ pl. Libolibo. Milagro. m. Himala; kababalaghain. Pangyayaring kakaibai. Milagroso, sa. adj. Mapaghimala. 1 Kahimaihimala; kataklataka; kahangahanga. Milano. m. Zool. Lawin; limbds. Milenario. m. Luwat ng sanglibong ta6n. 11 adj. Ang nauukol sa libo 6 sanglibo. Page 333 M IN A MINU3-0 MINU -M-16simo, ma. -adj. Ikasanglibo. ii m. y f. Ang ikasanglibong bahagi ng isaing bu6'. Milla. f. Panukat sa. mga daain na kapantaiy. ng kulang sa. ikaapat na, bahagi np ising legua.I Panukat sa dagat na kapantaiy ng ikatlo'ng bahagi ng isaing legua, 6 kayaiy' 18 52 mectro. Millar. M. Libo; 6' sanglibo. 1pl. Lubha'ng miararni; dil kawasa. //tM. Sang-angaw; 6' isang angaw. fig. l~ubha'ng mararni; wvalAtng bi lang. 11p1. Angawangaw. Millonario ria. s. y adj. Lubha'ng mayaman; singkaid ngl yamnan; nmaangawaiigaw. Mimar. a. Ulayawin; alindugin. fl Maglarnbifng; umnulayaW. r. iM'agulayaw; mnaglabingan; inagadiindugan. Mimica. f. Sining ng mainarn na kilos 6' galdw ng katawa'n. Mimo. m. Ulayaw; lambing; alindo'g. Mimoso, sai, adj. Malam. bi'ng; malayaw. Mina. f. Ang daadn 6 hukay sadalim ng 1upaL, na gamut sa p~agpapaagos ng tubig, at sa ibai pang bagay. Min. Ang hukay 6 lungga' sa ilalim ng 1upai na kini~kuna ng int A, bakal., tangs6 at ibai pa. M Inador, -ra. adj.- Ang nanghuhukay, 6' gurnaigawa" ng lungga" sa. ilalim ng lupaL. Minal. adj. Ang naiuukol sa mina. Minar. a. Humukay, 6 magbuka's ng daaiin sa ilalim ng 1upat. ~fl-fg. Guiax ngD lubds na pagsisikap upigtamnuhin ang anoMang nasa,. Minimo, ma. adj. suep. Lubhan alift; 6 kdlitliitan. MiniMUM. ni. Ang pinakamalift, 6 pinakamababai ngr ano-. Ministerio. m. Katungrkulan;.tungkulin; hanapbuhay. Minoraei6n. f. Pagbabawas; paguiuntil. Minorar. a. Bawasan; untian. iir. Umnuntil; lurnift; magkulang. Minorativo, va. adj. Pangpabawas; pangpaunti'. Minorfa. f. Kauntilan ng bilang. Ang kadkaunt'i angr blilang ng mnga tao 6' boto sa isa'ng pulong 6' kapu'lungtan, Kabata~an. Minoridad. f. Ang kabataan; 6 kawalain n' sapait na gulang. Minuclosidad. f. Kahiwaraan; kauriraian; 6' pagkamasiyasat hanfggaing kafliitlitang bagay. Minucloso, sa. adj. Madiwara; masusi;' maurira"t; mapagsiyasat ng malilift na bagay. Minuendo. nm. Arit. Bawa Page 334 MIHA -334 — MISI1 san; 6 ang bilang na pagbabawasan ng iba. Minliscula. f. Titik 6 letrang malift. Minuto. m. Sandali; 6 minuto. Mio, mia. pron. poses. Akin; ko. Ejemplos: Mi libro, ang aking aklat; madre mia, ina ko. Miope. corn. Ang maikli ang paningin; 6 mahina ang mata, na kailangang ilapit na mabuti ang anoman upang maikitang tnalinaw. Miopia. f. Kahinaan ng mata; 6 kaiklian ng paningin. Mirada. f. Tingin; masid; sulyap; titig. 11 Pagtingin; pagmamasid. Mirador, ra. s. y adj. Ang tumatanaw. 1I m. Tainawan. Miramiento. m. Pagtingin; pagmamasid. 1I Galang; pakundangan; paglingap. Mirar. a. Tumingin; magmasid. |j Tumanaw. j1 Igalang; pagpitaganan;, pagpakundanganan. 1] Tingnan; lingapin; 6 ipagmasakit ang anoman. 1j Masdan; malasin; matyagan ang mga gawa 6 kilos ng sinornan. f[ Pahalagahan; mahalin. [1 Alagaan; 6 kupkupin ang isang tao 6 bagay. 1t Maharap ang isang bagay sa ibai. [ fig. Warlin; isipin. II Siyasatin; usisain ang anoman. Mir6n, na. m. y f. Ang malabis makatitingin. 1 Nanono6d. Misa. f. Misa. 11 cantada. Ang misang maringal at may awit. [1 de difuntos. Ang misa ng mga patay. [1 del alba. Ang misa sa madaling araw. [[ del gallo. Ang simb ang gabi. Misal. m. Aklat na nagsasaysay ng ayos at paraan ng pagmimisa. Miscelinea. f. Hal6h'al6; lah6klahok; salitsalit na mga bagay..Katha 6 sulat na samotsamot. Miserable. adj. Saliwang palad. || Aba; kahabaighabag; kaawaawa. [1 Maramot; salat at dungo. Miseraci6n. f. Awa; habag. Miserear. n. Magdamot; magtipid ng labis. Miseria. f. Kakulangaing palad. 1t Karukhaan; karalitaan; kasalatian; kahirapan. 1i Karamutan; katipirang malabis. Misericordla. f. Awa; habag. 1i Biyaya; patawad. jj Pagkakaawanggawa sa mga mahirap. Misericordioso, sa. adj. Maawa/in; mahabagin. 1[ Mapagkaawanggawa. Misero, ra. adj. Aba; kahabighabaig; kulang palad. Misero, ra. adj. Masimbahin. jiAng paring mapagmisa. Misi6n. f. Pagpapasugo. I I 0 Page 335 M___IXT - 33 5 moco Tungko'l, 6' kapangyarihang ibini- Mixtura. f. Paghahal6;0 6 gaiy sa ibai upaing ganapin. I pagkak'l~ah'k nor mga bagay. Paglalakba'y, 6' pangangaral sa Mixtutrar. a. Ihal'; ilah'k. baydinbaydin nor mga alaga'd ng Paghalu~in; pagzlahukin panatiarpalataya 6' religion. MiZ. mn. Ming: salitAng paMisi~onero., r. Ang pariing nawag sa pusa. nancgangaral ng religion nii Kristo Mobili'arlo. in. Ang mga sa bayang dil binyagan. kasangkapan sa pamarnahay, sa Misiva. f. Sulat; liham; ka- tanggapan, at iba' pa. latas. Moblaje. im Katipunan nug Mismo, ma. adj. Din; 6' rin; kasangkapan sa loo'b ng isaing ngqa: Yo muusmo. Ak6' rin. 11 Ga- pamarnahay. yOn di;gnondn iy a Mocadero. m. Pamahid ugt din; Del mi'smo1 color. GaYO'n uhog. ding kulay. jj' Aliora mismo. Nga- Mocarro. mn. Ang uhog na y D. din; agddagaid; karakaraka. nakabitin sanilOngana nakali. Misterio. m. Hiwaga'. 11 Ang ngataing hind'i pinahid. lihirn ng nmga bagaybagay na M~ocear. a. Magbinata'; magmrahalaga. jj Alinmaing bagay na bagu ngtao. di' rataro'k ng isip. Mocedad. f. Kabinat'an; k~aMisteriosog, sa. adj. Mahikagungtaiuhan. j1 Ang kalikutaing wa ';khiwdhiw'agai. Mapaghi- sarili ng pagkabinath. xvagai. Mocero, ra. adj. Mahilig sa Mitad. f. Kalahati. 11 Kalaha- kalupa~an at sa pangbabae. tian; kala'gitna'an. Mocet6n, na. m. y f. Ang Mitfigacifn. f. Paglubaiy; pag- binata~ng mataa's, malaki at batibabawa ng bangis 6' sidh'i ng bot ang pangang'atawain. anonain. Moci6n. f. Galdiw; 6' kilos Mitigar. a. Palubayfn; pa- nq anomain. 1 fig. IBalisa ng loo'b. hupa~in; bawahan ang bagsik 6' II Ang pagpukaw ng Dios sa tiga's ng anorna'n. loo'b ng tao. 1 Mungkcah'i; palaMitologia. f. Kasaysayan ng gaiy. rnga dios at bayani ng mga di Mocito, ta. adj. Nagbibinata\; binyagan 6' mapaganito. nagbabagungtao. Mixto, ta. adj. HaI6; laho'k. Moco. rn. (Jhog. jj Alint-aing Ij1 Kah al6'. 11 m. Hal6haI6'. bagay na parang uhog. 1 Ang Page 336 MODE MODE ~- 336- MOD I MODO titis ng mitsai rng ilaw. 1 Ang dumi rig bakal. Ang tul6' n O kandila'. Mocoso, sa. adj. U(hugin; mauhog. Jj fig. Pahait; paslit; musmos. 11Wala'ng halagai. Mochuelo. m. Zool. Kuwagyo. Moda. f. Kaugallang bagong lumnailakad ng pananami~t; 6 ang bagong ayos ng pananamit. Modales. m. pl. Ang ugrali, 6 gawi ng bawa't tao, n-a nagpapakilala kung mabuti 6 rnasarni ang kanyaing pinagaralan. Modelo. rn. Huwaran; parisa'n. 11Uirafin. Moderaci6n. f. Kasiyahain; katatagain. If Paghahalagaing katanitaman. Moderado, da. adj. Na sa kasiyahain; na sa katamtaman. Moderar. a. Ilaga' sa kasiyaha'n ang anomang gawa, 6 nasa, ng lo'b. 11Ilag'iy sa katarntanian ang halaga' nig anomain. 11r. Magpigil; maghinalhon; maghawak nig 1oo'b. Modernisrilo. mn. Kabaguhan; 6' pagkamnakabago sa sining at panunulat. Modernista. adj. Makabago. Moderno, na. adj. Bago; kayayari lamang; hind'i pa nala'laon. IIA la moderna, 6' ei lo moderno. m. adv. Sa ugaling bago, 6 sa bagong kaugallan. Modestia. f. Kahinhinain; kabini'an; katimpian. Mo~desto, ta. adj. Mahinhin mabinil; rnatimpi; tiintiman. M6dico, ca. adj. Katamtaman; katatagain. Mura; mababa' zang halagai. Modificable. adj. Mababago;, Modificaci6n. f. Pagbabago rig anomain. III Paglalagraiy sa talag~ing 'karampatan. Modificar. a. Baguhin;- ibabhin; 6' husayin ang anomain. J1agaiy sa talagang karampatan ang anoinaing bagay. ff r. Mabago; maiba'. Modismb. in. Kagawi'ang sanhrii np agsasahita sa isafing wika'. Modista.' f. Ang babaing gunniagawa 6 nagtitindai rig mga bagonlg iral na damit. [j, corn. Ang SuMudsun6d sa bagong ayos rig pananamit., Modo. Tnn. Ang pagkalagaiy rig anoma'in. 11Kaslyahan, 6' kasukata~n sa kilos 6' sa pagsasalita'. G~alang; pitagan. 1 Ayos, 6' paraani ng paggawa. ng anomanh. Modorra. f. Ang sakit na hilik. 11Ang tulog na mataiim 6' mahimrbing. Modorrar. a. Makapagka-' sakit rig hilik. 11r. Magkasaki't ng hilik. 1 Magparnul~ng mabulo'k ang bunga ng kahoy. Page 337 M__ Oj A MOJA ~- 3 3 7-MO MOLE Modorro, rra. adj. Ang may sakift na hili'k. 1 Ang bun-gang kahoy na kumu'kupas ang kulay at nagrsisim ulang mabulo'k. Mofa. f. Libdik; uya-im; ur6y; tuy "a' Mofadoi:, ra. s. y ad'. Mlapanglibaik; mapang-u~aim; mapaMofar. a. Libakifn; uyamin; tuyin. r. Mangli b~k; manguyaim; manuya. Moflete. m. farm Pisniging mnatambo'k, na tila nama'ima ga. Mofietudo., da. adj. Pisngihan. Moharra. f. Sibait na munti, sa tagda'n ng bandila'. Mohecer. a. Punin ng amag. r. Amagin; inagkaamag. Moho. nm. Amag. 1 fig. Katirnaran; kawala'n ngr siglai sa paggaWa. Mohoso, sa. adj. Maamag; 6 inaiamag. Mojada. f.- PagbaSai; pagsawsawx ng anonain. J1Pagkabasa'. Mojador., rain s. y adj. Ang nag aba; 6 tagapagbas'. ff m. Pangbasa' ng papel, na gamit sa limbagan. Mojadura. f. Pagbasa'. 1Pag.. kabaSai. Mojar. a. Basafin; isawsaiw. r. Mabasa'. MagbaSaan. Mojic6n. ni. IBuntaf1; dungg6;sunto'k sa mnukha. Mojiganga. f. Pistaing Ilayag, na maraml-ing na ka balatkayo at nakamaiskara, ng7 katawaitawci. fig. Alinrmang bagay na kaibai, na tila ipinatigbibir6' sa kapuwtv' Mojigato, ta. adj. Mapagkuntm'.- Mapagbanalbanalan. Moj~n. an. Hanggoi; 6' hang-, gahan ngr 1upa'. 11 Laro'ng tanga, Bunto~n; 6' turnp'Ok no anoniant. Mojonaci6n. f.PagJalagay nghannggd sa 1upah. M o jon a r. a. Lagyain ng hanggahlan ang lupa'. Mola. f. Fisiol. Kayawah. La. l0'ng karaniwang tawagin na molz Molar. adj. Pangligifs. 1Bagaing. Molde. m.' BL'bu'an. 11 Markahan. 11Katipunan ng mga titik 6 Ictra, na a'yos na sa paglirnbaig. J~ fig. Ang taong huwaran ng kApuwa, sa anoimang ibagay na kanyaing ikinaitatangi. Mole. adj. Malambo't.j f. Kalakhain, 6. built'ng malakaf ng anomuan, at gayon din ang bigait. MoU6cula., f. Bahlaging munti' ng 'isa'ngr bagay, na d'i sukat mnahat'i, Moledero, ra.* adj. Ang maliligis; 6 mangyayaring ligisin. 43 Page 338 MOU MOLK ~- 338 - L MOLL Mfoledura. 17. Pagligis; pagduro~g. f1 Ang naligi's; 6' dami ng naligis na paminsan. Molendero, ra. rn. y f7 Mangliligis; mangmumuli'. m. Pangligis;.mu'lihan. Moler. a. Ligislin; durugin; dikd~ikin; gilingi n; alilisin; mulihin. 11 fig. Yamutin sa k1aulitan 6 kaurir'a"an ang, kapuwai. 11Mapagod nig lahis. Sirahin; salan-.ta'fn' an~g anorn~in. Molero. m. An-g gqm~igawa^, 16 magbibili ng gilingan. Molestar. a. Abal-ahin; Iigaligin ang -kapuwai. 11Yamuti'n; pasukalin ang Ioo'b. 11r. Maabala; maligalig. 1 Mayamo't; manmuhi. Mapagod'& Molestia. f. Abala; ligalig; balisa. 11Yarno't; niuhi; pagail. Molesto, a adj. Naka'i abala; nakalfligalig. 11Nakayaiya. m6t; nakamulmuhi. Moleta. 17. Bat'ng pangligis rgkulay 6kolor, 'at gay,,ndi ng gamo't, at iba' pang baga'y. Pangligfs rig tintai, na 'gina'gamit sa limbagan. IIAng pang. kinis at parigbuli rig bubog 6' kristal. Moliie.t 17. IKalamnbutain; latai Ifig. Kahalaykang gawa". Molienda. 17. Pagligis; pagdurog; paggiling; pagmuif. Ang dami nig 1ipigf~ 60 giniling nA paminsan. ljAng li'gisan; 6 m6 -lihan. 11 fig. Pagod; pagail. Molificaci6n. 17. Pagpapa-.lamb6t. Molificar. a. Palambutin; 6' magpalambo~t. 11 r. Lumarnbo't. Molificativo,, va. adj. Pangpalambo't; 6' nakapagpapalarnbot. ~oIn e r o. mi. Ang may ingat, 6" gumaigawa- sa isaing gilingan 6' pangligis; manggigiling. Molinete. in. Mlar. Bilingbilingan. Molinillo. Mi. Gilingang mnalift; 6' pangligis na munti. J1 Ang pangbati ng~ siktilate sa batidor. Molin o. m. Gilingan; 6 ang makinang pangligis 6pndio nig anomnafin. de azr7'car. Alilisan. 11 arrocero. Gilingan ng paliy. Molondro, 6 -molondr6n. m.Tamnid; alisag'; at wala~ng pinagaralan. Mollar. adj. Malambo't; madaling hatilin 6' basagin. Mollear. n.. Sumuno'd sa pisil; 6' mahubog sa lambo't ang anomain. Molledo. rn. Ang kalamnain nig alinmaitig bahagi ng katawafin, gaya ng bisig, hita", binti, at' iba' Pa. 11Ang durog nig tinapay. Molleja. 7. lBalurnbalunan. 1 Mabilog na la~rnafing tum~itub6 sa. iking bahagi rig katawain rig hayop. Page 339 MONA MONA - 39- MN MOND M-ollera. f. Bu~mbunan. Molleta. E Tortang may hat6ng gatas na sadying pangjhando'g 11 pl. Gunting na pangall's ng titis ng kandila 6 ilaw. IMollete. m. Torta; 6" tinapay na nmabilog, malambo't at maputi1. 11 Pisnging matambo'k. Molletudog, da..adj. Pisng~ihan; 6' ang matamb6k' ang mga pisng:i. Mollina. f. Uhaing marahan; ambo'n. Mollizna. f. Ambo~n. Molliznar, 6 molliznear. n. Umlamb'n. -M-omentfineo, nea. adj. S6 -suimandali; saglIt; kisaipmata'. Bigla'; dagl'i; aga'daga'd magaigawa. Momento. m. Sandal'i; saglit; sumandal'i. 11Ka'buluhan; h,-agag'; 6 bigait ng anomain. IJ Al moinento. m. adv. Agi'dgadd; kardlkaraka. Momlo, mia. adj. Payaft; ya. yat; wal'.ng taba'. Momo. m. 'Bir6; ngiwil; ngi-.bit. 11 Mapagpatawa'. Mom6rdiga. f. Bot. Ampalaya'. Mona. f. Zool. Unggo'y na babae. JJ Matsing. Monacal. adj. Ang niuukol sa monghe, 6' praile, Monacillo. m. Sakrista'n. MKonada. f. PAgiiuukua.1 Pagmamaselang na nakgag'galit. 11Ngiwil; ngibit; 6' kilos na nakamifmuhi. Monaguillo. m. Sakrista'n; 6' ang bata'ng nagllingk~ sa simbahan at tumiftulong sa misa. Monarca. m. Harl; 6 pun6ng makapangyarihan sa is~ing ka-' harian 6' bansa'. Monarquia. f. Kahari'an.1 Ang ayos na paimah-ahaan, na iis~ing tao lamang ang namamahala', alinsun'od sa mga tadbana n,* kau tusain.,Monirquico, ca. adj. Ang naiuukol sa hadl 6 sa kaharian. Monasterio. m. Bahay 6 kombento na mga monghe. 1 Alinmaing bahay na tinitirahain ng: m,*a kawal nq religion. Monfistico, ca. adj. Anrg mnaukol sa -kalagayan nq mga rnonghe, 6 nang monasterio. Monda. f. Paghawan, 6 paglinis ng mga pun6ng kahoy. P1anah6ng bag'ay ipaghawan ng~ kahoy. IJ Paghukay ng rnga buto6 ng patdy sa libinqan, na ginglgaksa isaing tiyaik tia panahn,Mondadientes. M. Parighi. ningg. Mondadura. f. Paglinis ng anomin. 11 Paghawan; pagtalop; pagkayas;,pagkalis. 11 p1. Pinag-hawanan; pinagtalupan. Page 340 MONE -- 340- - MONO Mondaorejas. m. Panghinuli. Mondar. a. Linisin ang labis 6 dumi ng anoman. [| Hawanin; 6 putlan ng sangang labis 6 tuyo ang mnga punong kahoy. j| Talupan; balukan; kayasan; kalisan. 11 Gupitan; putlan ng buh6k. |[ fig. Nakawin ang salapi ng iba. Mondo, da. adj. Mialinis; walang sukal. Mondongo. m. Ang mga bituka at tiyan ng hayop, la16 na ang sa baboy at tupa. 1I faim. Ang mga bituka ng tao. Moneda. f. Salapi; kuwalta. f amonedlaa. Salaping pilak. 1 corriente. Ang salaping ginagamit 6 umiiral 11 mzenuda 6 suelta. Ang salaping maliliit ang halaga, gaya ng tig 20, 10, 5, at I sentimos. 11 mettilica. Salaping pilak, upang matangi sa salaping papel. Monedar- 6 monedear. a. Gumawa ng salapi; 6 gawing salapi ang gint6, pilak, at ibti pa. Monederia. f. Ang hanapbuhay na gumawa ng salapi. f Gawaan ng salapi. Monedero. m. Ang gumagawa ng salapi. Monetario, ria. adj. Ang nnauukol sa salapi. 1 mr. Katipunan ng salapi at medalya ng I I MonetiZici6n. f. Pagpapalibot 6 pagpapakalat sa madla ng salaping papel. Monetizar. a. Ikalat 6 ipalibot ng Pamahalaan ang papel de banco 6 salaping papel. Monigotei m. Uld6g. 11 fig. Ang taong mangmaing at walang naimumuwangan. '[ Tautauhan; 6 larawang katawatawa at masama ang pagkagawa. Monipodio. m. fam. Usapan 6 kasunduan ng mga tao, na ukol sa layong masama. Monises. m. pl. fam. Salapi; 6 kuwalta. Monitor. m. Tagabalita; tagababala; tagapagsabi; tagapangaral; tagapagturo. Monitorio, ria. adj. Ang nagsasabi; 6 nagbabalita. Monja. f. Ang mongha. Monje. m. Ang monghe; 6 banal na nagtitirai sa ilang.l Praile. Mono. m. Zool. Ungg6y; matsing; bakulaw. 11 fig. Ang taong gumagagad ng ngibit at kilos ng ungg6y. Monocefalia. f. Fisiol. Pagkakaikambal ng dalawang kataw.an na iisa lamang ang ulo. Monoc6falo, la. adj. Ang iisa lamang ang ulo. 1I Tao 6 hayop na dalawa ang katawan iba't ibang panah6n at lugdl. r at fisa' ang. lo. Page 341 MONT OT- 34I — MO U Mon6culo, la. adj,. Ang iisai lamnang ang mata. Monodactilo, la. adj. Hayop na iisa lamang ang daliri. Monogamia. f. Ang pagaasawa ng isang lalaki sa isang babae lamang. Mon6gamo, ma. adj. Ang lalaking kasil sa iisdng babae lamang. Monopolio. m.,Paglakoni na sarili ng pagbibili 6 pakikinabang ng anonltng kalakal. 1l Kasunduian ng mga mananggalakial na ipagbili ang kalakal sa isang takdiang halaga. Monopolista. m. Ang lumalakom ng pagbibili ng anomang kalakal. Monopolizar. n. Lumakom ng anomaing kalakal 6 hanapbuhay, na pakinabangang sarili ng sinoman. Monosilabo, ba. adj. Salitang may iisa lamang pantig 6 silaba., Monoteismo. m. Ang pagsamba sa iisaing Dios lamang. Monoteista. com. Ang sumasamba 6 sumasampalataya sa isang Dios larnang. Montafla. f. Bundok. Kabundukan. Montafi6s, sa. adj. Ang nauukol sa bund6k. 11 Ang tagabund6k; 6 taong bundok. Montafloso, sa. adj. Bulubundukin; mabundok. Montar. n. Sumakay; pu. manhik; 6 umakyat sa.anoman. fl fig. Magkaro6n ng halaga ang anoman. 11 Magkahalaga; 6 urnabot ang bilang ng anoman sa isang kabuuiang halag a. 11 a. Iakma, 6 iayos sa talagaing lugai ang madlang sangkap ng isang maikina. Monte. m. Bund6k. I Gubat. Montear. a. Mangaso; 6 hanapin at habulin ang pinanrgangaso sa mga bundok. IlIonteria. f. Pangangaso ng mga baboy-ramo, usa at ibang hayop na mabangis. j! Sining, 6 paraan ng pangangaso. Montero. m. Mangangaso; 6 ang humahanap at humahabol ng pinangangaso sa bund6k. Mont6n. m. Bunt6n; tumpok. Talaksan; talumnpok; mandala. Monumental. adj. Ang sarili, 6 nauukol sa monumento. Monumento. m. Alaala; 6 monumento. Moflo. m. Pusod ng buh6k ng nga babae. j1 Laso, na ini. laagaiy 6 ipinananali sa buh6k. IIAng balahibo ng ibon sa tukt6k. Mofludo, da. adj. May pus6d. [1 Man6k 6 ibon na mabalahibo Sang tukt6k. Page 342 MORD MORD ~-.342- MR M__ 0 R I Morada. f. Ta'hanan; tirahan. ~J Pagtirdi, 6 pananahain sai isaing! po6k 6' lugail. Morado, da. adj. Kulay ubi. Morador, ra. s. y adj. Ang tuinaitahadn; 6 nani nirahan sa isaing lug'Il 6 po6k-. Moral. adj. Ang nauukol sa inabubuting kaugalian at sa wasto'ng mnga kilos. f1f. Ang karu. nungang nagsasaysaiy ng muga tungkulin 'ng tao:' Moraleja. f. Aral na mahalagai 'na pikukuha sa anoining katha 6 halimbawa". Morar. n. Tumirirdmanahain; 6 inanirahan sa isding lugdl. M6rbido, da. adj. Ang may sakit;- 6' nagiginfg dahil ng sakit. Morbo. mn. Sakit. Morboso, sa. ad'j. May sakift; 6 nakapagkaikasakft. Morcia. f. Bituka ng baboy, baka 6 tupa na may lamaing dugo6 at sinangkapa'n ng rekado. Morcillo. in'. Kalamnnah ng bisig, na buhat sa balikat hanggAng siko. I Mordaza. f. Kas angkap~ang inilailagdy sa bibig, na parang parusa, upadng huwa'g makapags alIi ta. Mordedura. f. Pagkagat. J Ang kagaft; 6' ang sugat na gawa ng kagadt. Morder. a. Kagatin; sag-~ pangin; sikinatin; kibitin. Sigirio; 6 uk.n Gasgasin; 6uafn 1,'kaskasing untiunt'i ang anona'n. I fig. Murab in; laitin; siritan ngr puni ang kapuwa'. Mordicaci6n. f. Kati, 6 pa-. ngangati ng bala't ku'ng tin'tagulaba'y. Mordicante. adj. Nagpapakatif; nakataitagula'bay. M~ordicar. a. Kumati na parang Sinisigi'd ang bahift. Mordicativo, va. adj. Na-' kakaikati. Mordido, daf. adj. Kinagatin; 6' may kagait. 11fig. Kulang; b aw-as.Mordimiento. in. Ang pag. kagaft. Mordiscar. a. Kagatkagatin; 6 kagatin nq inarahan.' Mordisco. in. Pagkagat na inarahan; 6 kagait na hindi masakit. 1 Sangkagaft; 6 ang pirasong. na'kukuha ng inga ngipin sa pagkagadt. Moreno., na. adj. Ka yunmanggl. 1 Raza morena. Lahing kayuinanggif. Moribundo, da. s. y adj. Ang naghihingalo; 6 inalapit nang inainatay. Morlgeraci6n. f. Kasukatain, sa paguugali at pamuinuhay. Morigerar. a. Ilaga~y sa katatgn ang paguugala kilos, Page 343 MORt' MOSAT M ---OSA pamumuhay, nasat ng loo'b, ' at iba" pa. fj r. M~agpigil; maghi. nahon., Morir. n. Mamata'y. fig.i Mauta's; 6 matapos ang ano-man, kah'i't wala' mang buhay. fj PL mataiy ang apo'y 6 iHaw. II r. Mamataiy; mauta' ang buhay. Huwaig mnakaramdaim, 6' mawaki'n ng pangdamdaim aug isaing bahagi ng katawin'. Morisco, ca. adj. Aug nwiuukol sa. moro. 11m. "Ang inorong binyagan. Morisma. f. Ang pananampalataya ng mga moro 1 Karamihan ng inga. moro. Morisqueta. f. Kanin; sinaing. II Daya' 6 lala-ng na kaugahanig sarili ng moro. Moro, ra. mn. y f. Ang moro; 6taoug hind'i binyagan. 11adj. Ang nauukol sal moro 6' hind'i binyagan. 11 fain. Aug alak na wal".ng hal6ng tubig. Morosidad. f. Kabag~1an; kaliwagan; kaluwata~n. 11Kakuparan;' pagkahuli'. Moroso,q sa. adj. Mabagal; maliwag; makupad. 11Aug hindi nakakaibayad ngr buwi's 6 _utang. Morra. f. Aug tukto'k ng U10. Morrada. f. Unto'g; vmpo~g ug ulo. Mortaja. f. Sapot, 6 anomang ibinadbalot ~sa patady na dadathin sa baiunan.. Mortal. a?,~: -.May kana'tayan; 6 sadya'ng mamamatdy. 1 Ang tao. 11Aug nakamaimataiy. Mortalidad. f. Pagkainaykamaitayan; 6' kamayrunaing pagkamataiy. 11 Aug pagkakairmatay; 6 bilang ng. mina nanamnatay sa isa'ng bayan 6' sa isadug, panah Ong tiya'k. Mortandad. f. Pagkakaiimataiy; pagkakdisalot. Mortero. mn. Luso'ng. Mlid. Kanyo'ng nmalaki na ginaigainit sa' hukb6'. Mortifero, ra. adj. Aug nakama'mataiy; 6' makamaiimatay. Mortificaci6n. f. Pagpapa. sakit; pagpapahirap sa sariling katawa'n. 11Pagpipigil sa kaloo ban. 11Pighati"; sukal ng lo6b. Mortificar. a. Pasakitan; pa. hirapan. 11Supilin aug inga nasa' ug loo'b; 6-pigilan ang kalooban. Jj Hapisin; pasukalin aug lo6b; bagabagin. 11r. Magpasakit; magpahirap sa sariling katawdn. Mortuorlo, na. adj..Ang naiuukol sa pata'y 6 sa namat~iy. MOSAlCo, ca. adj. Ang n auukol kay Moise's. 11Ang pinainutihan ng inga bat6ng may sarisaring kulay, Mosaismo. in. Aug, kautuSan ni Moise's. Page 344 MOST MOST ~- 344- MV. MOVE. Mosca. f.- Zool. Langaw. famn. Ang taong nakayaiyamo't. Moscarda. f. Bangaw na malift. Moscard6n. in. Bangaw. Bubuyog. 1 fig. Ang taong nakainumuh'i. Mosc6n. in. Langaw, na malaki'. 1Bangaw. Mosqueador. in. Pangbugaw ng langaw. Mosqueakr. a. Bugawin ang langaw. 11r. Mabugaw; nmahabo'y ang langaw. Itlosqueo. in. Pagbugaw nug langaw.,Mosquero. m. Panghuli ng langaw. Mosquil. a~dj. Aug rnauukol sa langaw. Mosquino,, na. adj. Ang adhihinggfl sa langaw. Mosquitero, ra. m. y f. Kulamb6'. Mosquito. in. Lamo'k; nikni'k. Mostacho. in. Misady; bigote. Mostaza. f. Bot. Mostasa. Keluwa'. Mosto. in. Tuba-; 6 kata's na kinuha sa u~bas, bago lutiiin at gawing alak. Mostrar. a. Ipakita; itanghal; ihayaig; itanyaig; ipatana'w. 11Itur6. Iifig. Saysayin; ipaliwanag; ipakilala. 11Magpiakita; inagpakilala ng anornafin. jj r. Magpakilala ng kafam patan sa kanyaing, uri 6 k1ahgayan-l Pakita; pakilala; tuinanyaig. Mota. f. Himulmo'l ng kayo. IfHilatsai ng dainit. 11Pilapil. I 13ur61l. Mote. mn. lit; bansaig; palayaw; pamaga't. Motejar. a., litin; bansagain ang kapuwai. 11Maminta's; mamuhIa,' na lagyain ng iit 6' bansaig. M ot1,n.- m. Pagkakadgulo6; panghihimiagslik; pagaalsai ng bayan laban sa ing pinuno6 6 sa ing may kapangyarihan. -Motivar. a. Dahilanin; 6'magbigaiy dahila'n. fj Saysayin ang katuwiran 6' dahilain, na iglini. gaWa ngr anoma~ng bagay. Motivo. mn. Dahihman, 6' dahil; sanhi'. Mot6n. in. Mfar. Kal6'; izangkala'g. Motor, motora. s. y adj.,L Nagpapagalaiw, in. Augr nagpapagala'w 6 nagpapakilos sa' isaing' inaikina. Motriz. adj. Nagpapag~kiaw: gaya ng la fuerza rnotriz, ang Zakds na nagpajaga~dw/~ Movedizo, za. adj. Gailawin; 6 inadaling guinakiw 6 gajawin. Ilfig. Sadlawahan; 6' madal'ing inagbago ang akalai. MoVer. a. Galawin; kilusin; tinagin. I fig. Magbigdiy dadn 6' 4 Page 345 .IWUCH MUCH ~- 345 — MD MUDE dlahila'n. 1 Magudyo'k; magbuyo6 sa anomig gaw. 11 r. Gumalaw; kumilos; tuminag. Movible. adj.. Magagaliw; 6 gumagaldw na sarili. fig. Nagba-bago; pabagobago. Saflawahan. M6vil. adj. Ang gutwigaldw;,o magagaliw. If Nagbabago. 11 m. Aug dahila'n ng paggawa. ng' anoman. Movilidad. f. Ang kapang-yaihan 6' kadallang makagaliw ng anomadn. II Ang pagbab-agobago ng mga bagay. f1, fig-. Kasalawahaing 1o6b. Movilizaci6n. f. Pagpapa.gahiw; pagpapakilos. 1f de tropas. Pagpapakilos Dg hukb6'. Movilizar. a. Pagalawfn; pakilusin aug hukbo6, at iba' pa. Movimiento. m~. Paggaliw; pagkilos; paguga'. ff Kilos; galiw. fig. Pagkakaigul6; pagkaligalig. IfKabalisah~in ng lo6b. Mo,q za. adj. Binat"i; bagongtao; 6' dalaga. iAug malapit nang magasawa, kahi't may gu. lang man. ff 'M. y f. Alila"; utusain. Mucosi4ad. "f. Bagay na malagkit na. parang uhog. Mucoso, sa. adj. Parang'.uhog. 1 May uhog; 6' induhog. Muchachada. f. GaWa, kilos, -any6, 6 asal na sarili rig bata'. *Muchachear. n. Gumaw~ 6''o kumilos na gaya ng sa bata. Muchacheria. f. Gawak, 6 asal bata'. fJ Karamihan 6' katipunan ng mga batanug nagiingdiy. Mu~chachez. f. Pagkabatai. Muchacho, 'cha. m. y, f. Bata'; 6" ang hind'i p~a sumaisapit sa pagkabagongtao 6 sa pag. kadalaga. 11 tklila"; utusa'n. f1 fain. Bagongtao; 6' dalaga. Muchedumbre. f. Karamihan; kasagan'an; kakapakin rig tao 6' bagay. Mucho' cha. adj. Mar-ami; rnakapil; saganat. fJ Madl'.. Muda. f. Pagbabago ng anoman. If Aug damit na b ihisan. ff~ Panaho'n ng pangungulag; 6' pangungulag ng balahibo ng ibon. Mudable. adj. Aug madaling maghago. Sfj ~lawahan; lhalakhak n~a loo'b. Mudanza. f. Pagbabag'o; pag:,' iibai ng anomadn.'I Paglipat. 11Pag, babago ng akalai 6 pasiyai. Mudar, a. Baguhin; ibahfn ang anornan. I Ilipat. I Bihisan; baguhin aug damit. I Ilipat; 6' ibago rig lugadl 6 katungkulan. jj Mangulag ang balahibo nig ibon. jf fig. Baguhin ang pasiyad 6 akaIW ff r. Magbago rig pamumunmhay, ugalli, a't i'ba pa. Magbihis; magbago rig darnit. ffBumnago, 6 lumipat rig bahay. Mudez. f. Kapipihan; pag. kapipi. 44 Page 346 MUER - 346 - MUJE Mudo, da. adj. Pipi; hindi makapangusap. 11 fig. Watlng kib6; walang imik. Mueblaje. m. Ang toga kasangkapang ginagamit sa lo6b ng bahay. Mueble. m. Pagaaring buhatin 6 naililipat s ibang lugal. 11Ang kasangkapan sa lo6b ng bahay. Mueca. f. Ngiwi; ngibft; ngingi. Muela. f. Bat6ng pangligis 6 pangdurog ng gilingan. I[ Bugaan; 6 bat6ng hasaan ng patalim. R1 Bagang. Muellaje. m. Buwis na sinisingil sa mga sasakyang dumudo6ng sa isang lugal. Muelle. adj. Malambot; malata. | m. Kasangkapang patalirn na malamb6t 6 sun6dsunuran, na gumagalaw at nagpapagalaw sa isang makina 6 kasangkapan, gaya ng muelle ng kalesa, karuwahe, at iba pa. 1} Mar. Sadsaran; punduhan ng mga sa. sakydn. Muerte. f. Kamatayan; pagkamatay. 1j Pagpatay sa kapuwa. [| fig. Pagkagiba; pagkaguh6; pagkasirh. |J natural. Ang pagka. matay na likais 6 katutub6 ng tao. 1] stnil. Ang pagkamatay dahil sa katandaan. 1! violenta. Ang pagkamatiy na biglai. Imuerto - If ta. ad'. Pata'y Ang apog O' yesong sinubha'n.. fig. Kupa's; lipa's; mahina'. m, Ang pata'y; namata'y; 0 bangka'y ng tao. Muesca, f. Sabak; kutab; akab; bakam., A I bL* Muestra. f. Tanda o waran ng, anoma'ng kalakal, na nagpapakilala ng tagla'y na url. Babala' 6 sulat fia inihilSea'y s-a pint' sa hara'p ng noga tindahan, J Parisa'n 6 huwaran ng anoman,, gaya ng parisa'n sa pagsulat, at iba' pa. 11 fig. Tanda'; o pagpapakitala ng anoma'n. gA; Mugido. m. Un a 6 ungal ng baka. Mugir. n. Umungal; umunga' ang baka. Mugre. -f Liba'g, 6 dumf ng 'damit, lana, at iba' pa.. Mugriento, ta. adj. Mahba'g; libaga'n. Muharra. f.L Sibaft na munti sa dulo na tagda"n na watawat. Mujer. f. Babae. 11 Dalaga. 11 Ang sariling asawa ng isa'ng lalaki. 11 de su casa. Ang babaing nangangasiwa' sa sariling parnamahay. 11 mundane, perdida, 0 phblica. Ang babaing nangangalakal ng kanya'ng pun. Mujercilla. f. BabAing ma. A sama, ang pamumuhay. Mujerlego, ga. adj. Ang Muerto, ta. adj. Patay. [| Ang apog 6 yesong sinubhain. I fig. Kupas; lipas; mahina. i m. Ang patay; namatay; 6 bangkay ng tao. Muesca. f. Sabak; kutab; akab; bakam. Muestra. f. Tanda 6 hu waran ng~ anomang kalakal, na nagpapakilala ng taglay na uri. || Babala 6 sulat na inilhlagaiy sa pint6 6 sa harap ng nrga tindahan. [f Parisan 6 huwaran ng anoman, gaya ng parisan sa pagsulat, at iba pa. [1 fig. Tanda; 6 pagpapakilala ng anomain. Mugido. m. Unga; 6 ungal ng baka. Mugir. n. Umungal; umungf ang baka. Mugre. f. Libag, 6 dumi ng damit, lana, at iba pa. Mugriento, ta. adj. Malibag; libagan. Muharra. f. Sibait na munti sa dulo ng tagdan ng watawat. Mujer. f. Babae. |1 Dalaga. 11 Ang sariling asawa ng isang lalaki. 11 de su casa. Ang babaing nangangasiwa sa sariling pamamahay. 1I mundana, perdida, 6 pzblica. Ang babaing nangangalakal ng kanyang pun. Mujercilla. f. Babaing masama ang pamumuhay. Mujeriego, ga. adj. Ang Page 347 I MULT - 347 - MUND rnauukol sa babae. 11 Lalaking mahilig sa niga babae. 11m. Karamihan 6' katipunan ng babac. Mujeril. adj. Ang naiuukol at sarili ng babae. Mujerfo. m. Katipunan, 6' pagkakadpisan ng mnga babae. Muj~erona. f. Babaing malakf ang pangangataw~in at matadis. [I Babaing mnarangail. Muladar. m. Tapunain ng dumi 6' yagit na galing sa mga bahay. Mular. adj. Ang naiuukol sa mulo 6' mula. Mulato, ta. adj. Ang anaik" ng isaing taong maitirn at isaing maputi. 11, Kayurnanggf.Muleta. f., Ang tungko'd ng pihiy na isina'sabak sa kilikili upa'ng makalakad. Muleto, ta. m. y f. Mulang malift, 6 batah pa. M ulo, la. m. y f. IHayop na apat ang padi, na anadk ng. asno at kabayo. Multa. f. Multa'; 6' parusang salap'i sa anoma'ng sala 6' kamaliang nagawa. Multar. a. Multaha'n; 6" pa. rusahan ng salapi ang sfoibomn, dahil -sa nagaw g s'ala, 6 a mallan. Multicolor. adj. Ank may maai 6 sarisarlng kulay. Multiforme. adj. Ang ma rami 6' sarisafing- anyo6 6 h'itsura. Multlplicacl6n. f. Ang pag. dami; 6' pagkapa'I ng anom~n. Mat. Pagparami. Multiplicador, ra. s. y adj. Ang nagpaparami ng bilang nq anomain. 1 m. Mat. Paramihi'n; 6 ang bilang 6' nulmerong ipagpaiparami ng anomaing halaga' 6 bilang. Wlultipilcando. m. Mat. Paramihain; 6' ang bilang 6' ndmerong parairanlihin. Multiplicar. a. Paramihin; ~pakapalin ang anomazn. M1Aat, Paramihin ang isaing bilang 60 nu~mero nang makafiking ulit, kung ilin mayroo'n ang isai pang niimero 6 bilang. 11 n. y i. Dumami; kumap~i1; magpakarami. Multiplicidad. f. Karamihan; kasagana'an. Multitud. f. Karamihan; kakapalain ng tao 6' bagay. Mullir. a. Buhaghagin; lamnbutain. Mundano, nao adj. Mng na'uukol sa daigdi'g 6 mundo'. Ang taong mahilig sa mga kaligayahan sa Iup~. Mplndo. m. Daigdfgt sangdaigdfg; sangsinukob; sanglibuat'n; mund6'. j1 Ang Lupa', na siya'ng tinaitahandn natin. II Sangkatauhan. Page 348 ~-~~ "i;;~ ~; r,:~ ~ ~., a MUVRM -3 Munici6n. fi. M Ang mga kasangkapan at pagkaing kailangan ng isang hukb6. 11 Afig pungl6 6 kalga ng sandatang ap6y. 11 Municiones de boca, Ang mga pagkain ng tao at kabayo. II Municiones de guerra. Ang mga sandata, pungl6, pananamit, at iba pang gamit sa digma. Municipal. adj. Ang nauukol sa bayan 6 munisipio. Municipio. m. Bayan;'6 munisipio. Munificencia. f KamAhalan ng ugall. 11 Kagandahan ng lo6b. Munifico, ca. adj. Ang marangil na ugali at magandang lo6b. Mufleca. f. Galauggalagan. i| Manyika, 6 tautauhang babae na larHan ng mga bath. Mufleco. m. Manyika, 6 tautauhang lalaki na laruan ng bata. Muffir. a. Tawagin;.babalain; paanyayahan sa pulong 6 sa ibing bagay. Mural. adj. 'Ang nduukol sa mo6g 6 kuth. Muralla. f. Kuta; mo6g. Murar. a. Kuttan; 6 bakuran at kubkubin ng kuta ang isAng bayan,6 lugAi. Murcil6ago. m. Kabdgkabag; paniki; bayakan. Murmujear. n. y a. fig. fam. Bumulongbul6ng. 8- M IiSI Murmullo. m. Ugong; ingay; 6 alingawngaw ng salitaan. 11 Ang ugong ng agos, hahgin, ng mga dahon ng kahoy, at iba pa. \ Murmuraci6n. f. Pagmura; pagwiwika ng masama; 6 pagsirang puri sa hindi kahardp. Murmurar. n. Umugong ang agos ng tubig, ang hangin, ang mga dahon ng kahoy, at ibai pang bagay. 11 Bumulongbulong; umungol ng pagsasalita. 1I Magmura; magwika ng inasama; 6 manirang puri sa hindi kaharap. Muro. m., Pader. K[ Kuta; moog. Museo. m. Bahay 6 lugil na taan sa pagaaral ng mga karunungan at ng magagandang sining. I) fmpukan 6 taguan ng mga sarisaring bagay na ukol sa mga karunungan at sining, gaya ng pintura, medalya, salapi, sandata, at ibi pa. M6slca. f. Tugtugin; 6 mdsika. 1| Katipunan ng mga miSsiko 6 minunugt6g. 11 Kathang tugtugin. Musical. adj. Ang nduukol sa tugtugin 6o misika.* Mfisico, ca. adj. Ang nduukol sa tugtugin 6 mdisika, gaya ng instrumento miksico, kasangkapan sa pagtugtbg; composicion musica, kathkng tugtugtin. 1f m. y f. Mdnunugt6g; 6 mdsiko. Page 349 - MUTi MUY - 349 — Musitar. n. Bumulongbuj6ng; umungol ng pagsasalit. Muslo. m. Anat. Hita. Mustio, tia. adj. Lanta; lu6y; laing. 11 fig. Malumbay; malungk6t; mapanglaw. Mutabilidad. f. Ang kaariang magbago ng anomain; 6 pagbabagobago. Mutaci6n. f. Pagbabago; pagiiba ng anomdh., Mutilaci6n. f. Pagputol ng alinmang sangkap 6 bahagi ng katawin. || Pagbawas; 6 pagalis ng alinmang bahagi ng anomdng bagay., Mutilar. a. Putulin; 6 ihiwalay ang alinmAng bahagi 6 sangkap ng katawan. 11 Bawasan; 6 alisin ang alinmang bahagi 6 pangkat ng anoman. Mutuo, tua. adj. Ang ginagawa ng dalawd 6 maraming tao 6 bagay. Muy. adv. m. Lubha; toto6; napaka; gaya ng muy rico, lub. hang mayaman; muy sabio, totobng marunong; muy fuerte, ndpakalakds. I Page 350 N NACI N~icar. m. Nakar; 6' ang laMaing na sa loo'b ng kapis; 6 apg bakit na, kini~kunan ng perkts. Ang kulay ng nakar 6' kapis. Nacarado., da. adj. Kulay nakar; 6' kulay kapfs. jj May-nakar; 6 napapamtitihan ng nakar. Nacarino, 'na. adj. Mng sarili 6' kawangis ng nakar. Nacer. n. Ipanganaik; sumnilang; sumip6t; lurnitadw; lumaba's sa, maliwanag. 11Tumnub6; sumibol; gumniti, ang halaman; 6' siputdln ito6 ng dahon, bulaklaik 6 bunga. [j Tubi'an ng balahibo, buho'k 6' pakpdik ang katawain ng hayop. 11Manggaling sa isadng ainak 6' lahi. 11fig. Sumilkat; surni.. lang; mrnmitadk ang araw, buwain, at ibA pa. 1 Magmula; 6o magbuhat ang is~ing bagay sa iba. Burnalong ang ilog 6' batis. Mamulat, 6 lumakil sa anomang hilig 6' kaugablan. 11r. Sumupling; sumipo't; sumibol ng ku-sa ang isafng halaman. Nacido, da. adj. Ipinanga. n~lk. 11Katutub6. 11Angk6p; ak NA~II IMa at bagay sa anomain. 11m. Mfed. Bukol. Naciente. adj. Ang sutnisip't; surnisilang'; 6 gumigiti. fig.' Ang kasisipo't lamang; 65 bagong gumfigitl 6' s~umi'sikat. j m. Silanganan. Nacimiento. m. Pangan`~an'k; kapanginakan. 1 Rel. Ang,panganganaik kay Hesukristo. Pagtub6; paggiti; pagsibol ng binhi 6' halarnan. jj Ang lugai1 na, tinubu'an na isadng tao. ri Pinanggalingan, 6 pinagmuling panaho'n ng anom~in. 11Pin agbuhatang lahi -6 angka'n ng sfnoma'n. Nacifn. f. Bansa& Katipu. nan ng mga nanainahain sa isaing luphiin, bayan 6' kaharian. J[De nacio~n. m. adv. Taga'; 6 tub6' sa. Sindsabi ito6 sa tinubuiang luphL ng isanfi tao. Nacional. adj. Ang sarili 6' n~luukol sa bansa'; pangbansa'. 11. Ang taong tub6 sa isaing bansa' 6, bayari, -bilang kalaban nPZ tagd ibadng lupai. Nacionalidad. f. Pagkaban / Page 351 NALG -351 -N NARR sa. -] Ang pagibig sa tinubuang bayan. II Ang kapamayanan; 6 pagkamiamamyan ng isang tao. Nada. f. Wala; 6 kawalang lub6s ng anomin. 11 Anomi'y wala. 11 adv. neg. Wala; paano ma'y hindi. 1[ fig. Hamak; munting bagay. Nadadera. f. Timbulan sa paglangoy. Nadadero. m. Languyan; 6 lugail na malalanguyain. Nadador, ra. m. y f. Ang sanay 6 marunong lumang6y; manglalang6y. Nadar. n. Lumang6y. 1 Lumutang ang anoman. 1 fig. Sumagana; magtamnasa sa anomang bagay. Nadie. pron. indet. Wala; 6 wala sinoman; 6 sfnoman ay hindi., Sinasabi lamang sa tao. Nado (A). m. adv. Palang6y; 6 nilalang6y. Naguas. f. pl. Naguwas; 6 damft. na panglo6b ng mga babae. Naipe. m. Baraha. Nalga. f. Pigi; 6 bawa't isa ng dalawang kalamnan ng puwit. Nalgada, f. Ang laman sa pigi ng baboy. II Hampas 6 pal6 sa pigi. Nalgar. adj. Ang nauukol sa pigi. Nalgudo, da. adj. Ang matambok ang pigi; 6 pigian. Nao. f. Daong; sasakyan. Naranja. f. Si'na; lukban. || MIil. Punglo 6 bala ng kanyon na kasinglaki ng suha. Naranjado, da. adj. Kulay suha. Naranjal. m. Lugal na maraming pun6 ng suha; 6 lukbanan. Naranjero, ra. m. y. f. Magsusuha; 6 maglulukban. Naranjilla, ta. f. Dalanghita. Naranjo. m. Bot. Ang pun6 ng suha 6 lukban: ang kanyang bulaklak ay ang asahar, at ang kanyang bunga'y ang suha 6 lukban. Narc6tico, ca. adj. y m. Med. Pangpatulog. Narig6n, na. adj. Ilungin; 6 malaki ang ilong. Narigudo, da. adj. Ang ma. laki 6 matangos ang ilong. Ij Ang anyong ilong; 6 hitsurang il6ng. Nariz f. f16ng. 11 Ang butas ng ilo6g. 1| Pangam6y. 11 Narices remacfadas. Ang il6ng na sarat. Narra. f. Bot. Narra; asana. Narrable. adj. Masasaysay. Narraci6n. f. Pagsasaysdy; 6 pananalaysay ng anomdn. Narrador. m. Ang nagsa. saysdy; 6 nagsasalaysdy. Page 352 NATt NATI ~- 3 52 - NT -NATU Narrar. a. Saysayin; salitin; 6 ibalita" ang anomadn. IMagsaysaiy; miagsalaysady ng anomaing pangyayari. Narrativa. f. Pananalaysdy'. Katalinuban 6 ka'sanayaing magSaysay ng anoman. Narrativo, va. adj. Ang na'uukol sa pananalaysaiy; 6 nasa-_ sakla'w ng pagsasaysaiy. 'Nasal. adj. Ang naiuuko1l sa il6ng. Nata., f. Laknip 6 -linadb ng gatas, sabaiw, at ibai pang bagay na lusaiw. j fig. Ang pinakapangulo at pinakaniagaling rig anoman. Nataci6n. f. Ang sining ne paglango'y. 11 Ang paglangoy. Natal. adj. Ang naduukol sa kapangainakan. 11Katutub6'; sarifi. 11m. Ang araw ng kapangafnakan ng isadng tao. Nataliclo,, cia. adj. Ang na'uukol sa araw rig kapangainakan. m. Ang araw nig kapangadnakan. Natalidad. f. An-g bilang rig mga ipinangadnganaik sa isafing bayan 6 sa isafng panah6ng tiyaik. Nattittil. adj. Ang lumnailango'y 6 luindlutang sa tubig. Natatorlo, rfa. adj. Ang ndiuukol sa paglango'y. 11Lugaf1 na sadya'ng ldnguyan 6O p~liguhan. Natividad. f. Kapano~nakan; 6 pangangarnak. 11Ang pask6 rig pangangana'k kay Hesukristo..Nativo, va. adj. Ang na'uukol sa kapangainakan. IITinubitan. JJ Katutub6"; sarili. Natura. f. Kalikasa'n. 11 Ang mga bahagi 6' sangkaip na panglikh ". Natural. adj. Likds; katutub6'. ITaga'; 6 tub6' sa isadng bayan 6' 1upa'. Ejemplos: Natural dIe Manila, tag.4 Mlaynilkz, 6' tubc, sa Mfaynilti. 11Bagay na yari 6' ginaWa, na walanga lalaing 6' hal6ng anoman. 1 Tapat na lo'b. fin.m Ang ugali; hilig; 6' gaw' rig baw a' tao, at gayo'n din ng hayop. Naturale'za. f. Ang kabagayan at katangliang sarili rig hawai't isaing bagay. Kalikasain; katalagahain. Ang bisa'; uri 6 kasarinlain rig balang bagay. f Gaw 6 hilig na lika's. 11Laks na katutub6'. Jj1 kumana.. Ang sangkatauhan. Naturalidad. f. Ang pagka. likds; 6' Pagka'ayon nd mga bagay sa talagadng kaugali'an. 11KataPatting loo'b at kalinisan sa pakikisarna. Naturalista. in. Ang marunong 6 suinulat rig kashysayang likds 6 kistoria natural. Naturalizar. a. Taniggaping parang tub6 sa, is~ing bayah ang isdng taong taga' ibdng Jupa". jI I4 Page 353 NAUS — 353 --- NAVE Ariin 6 gamiting parapg sarili ang anomning bagay na buhat sa ibang bayan. ][ r. Manahan sa isang bayan na parang tub6 rito ang isang- taga ibang lupa. 11 Maratihan sa anoniang bagay. Naufragar. n. Malub6g; mabagbag; magiwa ang sasakyan. S nasabi rin sa mga taong nalub6g 6 nabagbig sa sasakyan. |1 fig. Masira; 6 lumabas na masama ang anomang akala 6 hanapbuhay. Naufragio. m. Pagkalub6g; pagkabagbag; 6 pagkasira ng sasakyan sa dagat. 11 fig. Kasiraan, 6 kasakunaang malakf. N*tufrago, ga. adj., m. y f. Ang nalub6g; nabagbag; 6 nagiwa sa dagat.!m. Pating. NAusea. f. Alibadbad; 6 pagsama ng sikmura na ibig masukd; suklaim; dimaritn. l' fig. Yam6t 6 muhi sa anomAn. Nausebundo, da. adj. NakaAalibadbad; nakasusukldm; nakasasama ng sikmura. 11 Alibadbarin; 6- masusukahin. Nausear. n. Maalibadbaran; 6 sumama ang sikmura na parang ibig masuka. Nauseativo, va. adj. Nakasusuklam; nakasusukd. Nauseoso, sa. adj. Nakaaalibadbad; nakasasama ng sikmurk. Nauta. m. Magdaragat. Niutica. f. Ang karunungan 6 sining ng paglalayag. N^utico, ca. adj. Ang nauukol sa paglalay,. Navaja. f. Pang-ahit; labasa. Tari. 11 Ang pangil ng baboy ramo. Navajada. f. Iwa 6 saksal ng labasa. 11 Sugat na gawa ng iwa 6 saksaik na it6. Navajazo. m. Saksak 6 iwa ng labasa. |I Sugat na gawa ng labasa. Navajero. m. Taguan, 6 la, lagyan ng labasa. j1 Damit na panglinis ng labasa.. Navaj6n. m. Labasang malaki. ' Navajonazo. m. Iwa, 6 sugat na gawa ng labasang malaki. Naval. adj. Ang nauukol sa niga daong, at sa paglalayag. Nave. f. Daong; sasakyan. Navecilla. f. Daong na malift. 11 Ang lalagyan ng kamanyang na pangsu6b. Navegable. adj. Sinasabi sa ilog, lawt, 6 kanal na malalayagan. Navegaci6n. f. Paglalaydg. 1| Ang panahong itindtagdl ng paglalay/g. I1 Ang karunungan 6 sining sa paglalaydg. Navegado:, ra. adj. y s. Ang naglalayig. 45 Page 354 If I I - - ffF*9 N CE~ - 354 — NEGA Navegante. n. Maglalayag; magdaragat. Navegar. n. Maglayag; magdagat. j1 fig. Mangalakalbna magtawid dagat. 11 Ipagtawid dagat ang kalakal. |l a. Lumayag; lumakad ang daong 6 sasakyan. Naveta. f. Sasakyang munti. 1) Lalagyan ng kamanyang na pangsuob. Navidad. f. Panganganaik; 6 kapanganakan. [1 Ang araw 6 pasko ng panganganak kay Hesus. j pl. Ang gulang, 6 mga taon ng isang tao. Naviero. m. Ang may ari ng daong 6 ng sasakyang makapaglalayag sa dagat na malaki. Navio. m. Sasakyang pangdigma. 11 Daong; sasakyang malaki. Neblina. f. Ulap na mababa at makapail. Nebuloso, sa. adj. Maulap; 6 balot ng ulap. 1[ fig. Malungk6t; mapanglaw. 11 Madilim; malabo. [1 Mahirap unawain 6 intindihin. Necear. n. Magsabi ng mga kaululan. ij Makipagtalo ng pahunghing sa anomang bagay. Necedad. f. Kamangmangain; kahangalan. 1| Gawa, 6 salitang hunghang. 1| Kahunghangan. Necesarla. f. Panabihan; kumon. Necesario, ria. adj. Ang sapilitan, 6 di maiilagang mangyayari. 1 Kailangan; 6 kakulangan ng anomang bagay. Necesidad. f. Pangangailangan; kasalatan; kakulangan ng anomang bagay. 1[ mayor. Pagdumi. 1} menor. Pagihi. Necesitado, da. adj. Dukha; salat; mahirap ang buhay. { Nangangailangan. Necesitar. a. Kailanganin; 6 piliting gawin ang anoman. 1| n. Mangailangan; magkulang; magsalat. Necio, cia. adj. Mangmang; hangal. 1| Hunghang; walang bait. 1i Bagay na ginawa 6 sinalita ng pahunghang. Necrologia. f. Kasaysayang maikli ng buhay ng isang taong marangal na karmnmatay lamang. Talaan ng mga namatay. Nefando, da. adj. Kalaitlait; kahalayhalay; kasuklamsuklam; kahiyahiya. Nefario, ria. Ang taong kasamasamaan. Negable. adj. Maitatanggi; maitatatuwa; maipagkakaila. Negaci6n. f. Pagkakaila; pagtakuwil; pagtatuwa. 11 Kawalan; 6 kasalataing lub6s ng anomdn. Negado, da. adj. Walang kaya; 6 salat na salat sa anomang bagay. Page 355 NEGO - 355 - N NERV Negador, ra. adj. y S. Ma'pagkaila'; mapagtakuwil; mapagt at uwa".,Negar. a. Ipagkaila'; itakuwil; lpagbawal, I1 lingid; huwaig ipagtapIt ang sala. r. "Magdahildn sa paggawa ng anomain.j Tumaig;umay~w Pakaif a agc na, sa bahay. Negativa. f. Pagtatu Wa. Pagtanggi'; 6' pagkakai't ng hinifhing'i. Negativo, Va. adj. Ang tu*MaItaUWA; 6 tumaitanggf sa anonidn. 11 Ang nauukol sa pagtanggi 6 pagtatuwa". Negligencia. f. Kapaba'ya'an; pagpapabaya'; kawalain ngr pagfingat 6' pagsisikap., Negligente'. adj. Pabaya'; waIUng ingat;. wala'ng pagsisikap. Negociable. adj. Mak~iadala k-al; 6 maaiaring kalakalin. Negociacl6n. f. Panganga. lakal ngi anomadn. 11Parnamahalai ng anomaing bagaybagay. Negociante. m. Maingangalakail. Negoclar. n.* Marigalakal. Maniahala'; 6 mangasiwa' ng anomain. Negoclo. m. Alinm~ing katungkulan; tungkulin; h a n a pbuhay; 6 paghahanap. 11Ainmang bagay na pagkakdkitaan 6 pakikinabanpyan. 11Sa-dyaf; Iayon; p-akay; uisapan. _.! Pangangalakal. Pakinabang 6 tubo6, na na'kukuha sa anomanhg pagkabuhay. Negocioso, sa. adj. Masipag,. maagap at rnaalagah sa kanya'ng pagkabtfh'ay. Negrecer. n. y r. Umnitirn. Negro., gra. adj. Itim; maitirn. flMadilim. J1 fig. Malu'ng-k6t; mapangki'w. I'Saw'ing palad; kulang palad. m. y f. Ang taong itim; maitirn; 6 O ita. Negrura. f. Kaitiman. Negruzco, ca. adj. Kulayitim; maitirnititn; 6r nanging~itifm. Nerie. ni. fain. Nend"; 6' baNe6fito. in. Ang bagongr binyagan. It fig. Baguhai; 6'ang bagong pasok sa alinumaing reIigio'n 6' pangkatin. Neologla. f. Paglaladng ng rnga bagong -salita' 6' tingig sa, NeologiSMO. ni. Ang salitA 6 tingig na bago sa isaing wika'. Paggamit ng rngaI bagong sa.. lita^ 6 tingig na iyain'. N6rveo, yea. adj. ADng 1naiuukol sa litid. If Katulad nig litid. Nervlo. in. Litid. fl Ang bagtfng 6' kuwerdas nig kasangka pan sa pagtugto'g. ft fig. Ang la'ka's 6 tibay ng anoma'n. Ang bisa" 6 bagsilk ng katuwir'an. Page 356 NEUT ND NIDI Nervioso, sa. adj. Malitid. jjAng naiuukol sa litid. 11Ang t~aong may nerbios 6 maay sindadk. 11-fig. Malakdis; matibay. Nervosidad. f. Kalaikasan at kasig!ahadn ng mga litid. IiKaariang mabalukto't ng mga metal. fjfig. Ang lakais at tibay ng mga pangalngatuwkiranNervoso, sa. adj. Malitid. 11Matibay. Nervudo, da. adj. Litir~n. Malakais. Neto, ta. a'dj. Maliriis; dalisay; wag 's; pulo's; tagana's. Ang naftira' sa kabuuian 6 halaga' ng isaing bagay, kun'g mabawas na ang mga nagugol. -Neumtitico, ca. adj,. Ang nduukol ~a hangin. Neurastenia. f. Mled. Sakilt na panghihina' ng tmga litid sa katawain; 6 sakit na nerbios. Neurast~nico,, ca, adj. A'Zed. Ang n~uukol sa sakft na nerbios. fjAng may sakit na nerbios. Neutral. adj. Ang 'di gUtna. gawi^; 6 -di kumikiling sa kanino man 6 sa anom~ing bagay. Neutralidad. f. Ang pagka. walang gawi; 6 kawala'ng kiling sa sinoma'n 6 anomdn. Neutro, tra. adj. Gram., Aug kiy~s 6' g~nerv na di' lalaki 6' mnasculino at d'i babae 6" femenino. fjAug pangwatas 6' verbo ' di pangd ain 6 ac tivo at di pang' pa 0 6rcproco. 1f A.ng di gum' gawi; 6 walang kilih g sa anomdn..Nevado,, da. adj,. Maputing parang busilak. Nevar. n. Unmulin nig niebe 6 busilak. 1j a. fig.' Paputifri ang anoma'n. Nevera. f. Tagiuian, 6" tinggalan ng niebe 6 yelo. fig. Silid 6 ta'hanang lubha'ng malamig. Nevoso, sa. adj. Maniebe; ~6 m~ayelo. Ni. conj. cop. Ni; man; at hindil. Ejemplos: No coino NI duermo, /hindi akbi kumaikain N1 witutul~g-; no lee NI escribe, liludi si~ya bumndbasa AT HINDI surnisula t. Nfrho. rn. Guwa'hg na sadYang ginawa. sa.pader upaing paglag~yain nig estaitua, 6 iba'ng bagay. Aug butas 6' guwaing na p~naglalagydin nig bangka'y sa mga Iibingan.,Nidada. f. Katipunan rig mga itl6g. 6' ng mga inakAy sa pugad. Nidal. nm. PNngitlugan; 6 pu. gad na pinagiitlugin ng rnano'k 6 ibon. Ang *itl6g;na pain, 6' parigati. f fig, Simnu'ifn; 6bata. yan nig anomdn. 1f Luggl na Wti luyan'r rg sinoma'n, 6 taguian nig Ianomdng bagay. Nidificar. a. Magpugad; 6 gumaWa rig pugad ang mga ibora. 4 A Page 357 NINA NIQU_ F - 357 - Nido. m. Pugad; 6' bahay ng ibon. fj Lungga'; guwang 6' butas na pinainaimahayan ng iba'ng mga hayop. 1 fig. Ang bahay 6 ta'ha.. nang sarili ng isaing tao. 1! Taguian nig.masasamang tao. Niebla. f. Ul1ap na mababa' 1"t masinsin..41ed- Biig; 6' sakit sa matai na nangalalab6 ang paningin. 1 fig. Kaguluhan at kadilinign, na hindi ikaikilalang mabuti Ing anoma'n. Nieto, ta. m., y f. Ap6'. fig. Inapo6; inanaik. Nieve. f. Niebe; busilak; 6' tubig na 'namumu6A sa' lamig, na parang mumunti~ng bubog na lumalagpak sa lup~k. 11fig. Kaputiang malabis ng anoma'n. Nlimbo. m. Sinag sa ulo ng mga sant".. Nimiedad. f. Kalabisain; kasusiang malabis. fain. Kaumiran; kalagpusan. iiKadfwaraian; kakiinian. lagp6s. jj Madiwara'; masusi. Ninifa. f. Alit. Diwata'. fig. Babaing magandd. Ninguno, na. adj. Wala ano-.nan; -6 anom~iy wa1~ WaIl' nalaga'ng anplflan. jj Waa, sinoman;a 6 sinomd'y hincli NiUi. f. Bata'ng babae. jj O' nift1a del qjR.. Ang balintataw; 6 itfrn ng inmata'. Niflada. f. GawaA, kilos, 6 salit~ing bata', na alangain sa taong may isip na. Niflear. n. Magpakabata'; 6 gurnaWa at kuinilos na parang bata', naI alangain sa taong may -sarili 'nang isip. Niflera. f. Ang babaing taga.. pagalaga" ng batah. -Nifleria. f. Gawa'ng sarili ng bata'. Karaniwang sabihin sa kan-ilngr rnga 'paglalar6 at paglibaing. jj fig. Gawak 6 salita~ng wala'ng gaanong kabuluhain'. Nifleta. f. Balintatdw;,6 itfm ng mnata. Niflez. f. Kabataan; pagka. batai; 6' gulang ngr tao buhat sa pagka-panganak hangga'ng pitOng tao'n, at lal6ng karaniwa'y hanggaing pagkabagongtao.,1 fig. Ang 'simula' 6 ka'unaunahang panaho'n ng anoma~n. Niflo, fla. adj. Bath-; 6 'ang na Isa gulang ng kabata'an. 1f fig. Musm6s; 6o ka'kaunti ang nalalaman. jf ~Ang wala' nang isipisip sa anorndng gawak 6 al~aL. Nipa. f. Bot. Pjwid. I.Casa de ni/pa. Bahay na,paw~d., Niquel. r m. Nikdl; 6 metall na ang kulay at kintadb ay katulad ng pilak.NlquelAdo. adj. May, nikel. Nilquelar. ~. Nikilan; 6' ilubo'g sa nikel aug ibdng metal..1 Page 358 4I 'NOCI -3 5 8-" N6MI Nitral. m.. Lugai1 na pinagkukuna'n ng nitro. Nitreria. f.' Luga'i1 na pinagsisinupain ng nitro. Nitrico, ca. adj. Ang" naiuukol sa nitro. fI Tawag sa dic/do na ganito6 ang ngalan. Nitro. nm. Isa'ng bagay na parang salitre, na pinagsangkapdn ng dcido ni'trico at ng tina'tawag na Potasa. Nitroso, sa. adj. May halo'ng nitro. Nivel. m-. Paimatagan; pamantaiy; 6 nibel. R1 apatagan ng 1upa". ff Angr taa's na ina'abot sa ibabaw ng anomAng 1usaiw. ff fig. Kapantayaing lubo's ng anomain. Nivelar. a. Nibillin; 6' siyasatin- sa pamagitan nq nibel kung patag 6 pany ang anonm. Pantayfin; patagiir ang anomain. No. adv. n. Hindi; di; huwa'g. No mifs. Lama'ng; siya' na; hust6' na. Noble. adj. Mabafl 'na tao; du,96ng, mahail; 6' matiuis na lipI. 11 Mahadlika'; nmiginop6. 1Magaling. 11 Marangi1. Nobleza. f. Kamaffhalan; kataasa-*n ng lipi. jf1 Kahadli kaan; pagkamahadlika". 1j Kagaffingan ng anonmin. Jj Pagkamarangai1. NocI6n. f. Kaalairnan; kabatirdn; 6 unang pagk~ikilala ng anomuin. Nocivo, vae adj. Masama"; nakasfsirai; nakak~ipanganyaya'. Nocturno, na. adj. Mng flauLikol sa gabi; 6 gina'gawa' s'a gabi. 1 Panggabi'. Ang naglalaka'd na magisa' at laging, malumba'y'. Noche. f. Gabi'. 11fig. Kagu-7 luhain; kadilimain; kapanglawain ng anotmang bagay. 11 buena. -Sitnbaingr gabi'. 11flied/a noche. Ltatling ga'bi. Buenas noches. Magandaing gabi'. Nodri7,a. f. Sisiwa; tagap'agpasuso. Nombradia. f. Kabantugan;, kabunylan; pagkabansaig. Nombramlento. m. Pagtawag, 6 pagbanggit ng ngalan. Paghahahil; paglalagaiy sa isad sa. anomaing katungkulan. 11 Katibayan ug pagkak~halil ng sinoiman sa anom~ing tungkuln'. Norrfbrar. a. Ngalanan; pamagata'n; tawagin.; 6' sabihi jang ng~ian ng isaing tao 6' bagay. lBaanggitifn; tukuyin; turingan. Ihalail; 6' ilagaiy ang sinomain sa isaing, katungkulan. Nombre. mn. Ngalan; pangaIan; tawag. I1 Pamagaft. 11 Kabantugan; kabunyilan; kapurihain. Bansaig; ift. N~mIna. If. Tala'an ng mga pangalan ng tao. 6 AP9 anorming bagay. Page 359 NORI ~~NOTA Nomninacifn. f. Paghahalil. IAng katibayan ng pagkakaihakla' ng isaingr tao sa anomang katungkulan. -Nomninfal. adj. Ang n'iuukol sa pangalan. 1 Ang may pa — ngalan. Nominar. a. Ng-alanan;' 6 sabihin ang pang~alan n6 isaing tao 6' bagay. 11 Banggitfn. flIhakla' ang sitlomain sa isa'ng katungkulan. Nominativo. M. Grazm. Pangtukoy. Non". adj. Gansafl. 11pl. Ang ulitulit na pagtanggi 6 pahind'i sa, anomain. 11Ang mga bilang na gansaiI, Nonagenarlo, rna. adj. Aug may gulang na -siyaim na puo-ng Nonago~simno, ma. adj. 1kaSiYaim na puo. Nonato, ta. adj. Hindi ipinangranaik. Sinaisabi sa -hindi ii.nangana'k ng kusa', kund'i bi.. nusbo's 6' kinuha sa tiyan ng na'. Nnna. acl. Ikasiyim. Norabuena. f. Badi; pakikilugo'd. Nordeste. in. Hilaga'ng pasilangan. 11Hanging sabaka's. Noria~. f. Maikinang pangkuha 6 pangpanhik ug tubig sa balo'n. Aug balo'ng kintikunan ng tubig sa pamagi tan ng madkina. Noroeste. m. Hilaga~ng kalunuran; 6" hilaga'ng pakanluran. Norte. m. Hilaga'; hilaga'an. 1Hanging hilaga'. 11 fig. Patnubay; patnugot; tumpahin. Nortear. a. Pahilagai. Nosotros,, tras. pron. pers. pl. Kami; tayo;_ kitai; 6 katai. Nostalgia. f. Mfed. Sakit, damda'm 6 k1-abali saha'n ng lo6b, dahil sa pagkaiwalay sa sariling bayan, 6. sa pagkalay6o sa rnga karnaganak at kaibigan. Nota. f. Tanda. 6 tataik ng_ anomain. jj Liter. Ang tanda; paliwanag; paunawa'; 6 pahiwatig na inila'laga'y sa akla't 6' anomang s inulat. jf Pansin, 6' pintais sa mqa gaWa. 6 klsgsinomain. Tala'; 6' ulat na maikli ng anotinang bagay 6' balita", upaing pahabai~n pagkatapos 6 maalaala kaya. 1 Bant6g; buny'i: gaya ng escritor de NOTA, Mn4 -nuwdlat na BANTOG. Nota bene. loc. lat. PaunaWang mahalaga'. Notable. adj. Mahalaga; malaking bagay. Halata'; 'pansinin. fl -Dakil'., Notar. a. Ta~nda'an; 6 tatakain ang anomain. 11Masdafh; matyagain; halat'in; 6 pansirlin. Itala ng mnaikli aug anomanf. Liter. L~agya'n ng tanda, pau. nawa 6 paliwanag ang anomadng Page 360 NOTI NT-3 Q-NO NOVE aklat 6 sinulat. 1i Magdikta.- l Pintasan; 6 libakin ang gawa ng sinomann. 11 Siraan; 6 manirang puri. Notaria. f. Ang pagkainotario; 6 katungkulan ng notario. j Ang tanggapan ng notario., Notariado. m. Ang pagnonotario; 6 pagaaral 6 pagganip ng tungkuling notario. Notarial. adj. Ang nauukol sa notanio. 11 Ang gawa ng notario. Notario. m. Katungkulang hayig na pinahihintulutang magpatoto6 ng mga kasunduan at iba pang kasulatan, na nadayon sa mga kautusdn. Noticia. f. Kaalaman; kabatira.n; 6 pagkakilala ng anoman. Balita; babala. Noticiar. a. Ibalita; ipaunawa; ipagbigaiy alam ang anoman. 11 Magbalita. Noticiero. m. Tagapagba. lita; 6 tagapamalita. Noticioso, sa. adj. Nak.d balita; nakaalain; nakatalastis. Matalino.; marunong. Notificaci6n. f. For. Pag. babala; pagpapahayag; pagpapatalasta.s ng hdkuman. 1| Pagbabalita. Notificar. a. For. Babalafn; pagpatalastasdn ng hfikuman. It I Notoriedad. f. Pagkahayag; pagkaalam ng marami. Notorio, ria. adj. Hayag; alam ng madla. Novato, ta. adj. Bago; baguhan. Novecientos, tas. adj. Mat. Siyam na raan. | Ikasiyam na raan. Novedad. f. Bago; kabaguhan; nababago; bagong yari; bagong litaw. i[ Pangyayaring bago; ballta. 11 fig. Pagtatakai 6 panggigilalas na galing sa mga bagay na bagong kita 6 ndrinig. Novel. adj. Bago; baguhan; pahait. Novela. f. Nobela; 6 kathang buhay, na karaniwang nangyayari 6 maaaring mangyari. I[ Kathakatha; 6 kasinungalingan ng anonman. Novelesco, ca. adj. Ang sarili ng nobela 6 kathang buhay. 11 Kathakatha; likha;J lalang. Novelista. cor. Ang kumaikatha 6 sum6sulat ng nobela. Novena. f. Pagsisiyam; 6 pagnonobena. 11 Aklit na kinasasaysayin ng mga panalangin sa gay6ng mga araw. Novenario. m. Pagsisiyam; a pananalangin ng siyain na araw. Noveno, na. adj. Ikasiyanim. | Ang ikasiyam na bahagi ng ising buo. Magpahayag. 11 Magbalita. Page 361 NUBL NUBL ~- 361 NL "x,,,JLO Noventa. adj. Mat. Siy'arn na pu6.. Novent6n,, na. adj. Ang may gulang na siya'm na puo-ng tao'n. Novia. f. Babaing bagong kasail. 11 Ang mnalapit nang ikasafl. IKasintahan; nililigawan. Noviclo, cia. adj. Ang bagong pasok sa alinnAing religaio'n I Baguha'n; 6' bagong nagaaral ng alintnaing sining 6' dunong. Novilunlo. m. Bagong buwain; 6 pagkarnataiy ng buwain sa langit. Novilla. f. Bakang. batah at hind'i manso. Novilflada. f. Katipunan ng bakang batii at hindli pa mans6'. Novillo. m. Torong bata' na hind'i pa tnans6. 11farm~ Ang la.. laking pinaglilfiluhan ngr asawa. Novlo. tri. Lalaki ng bagong kasail. 11 Ang malapit nang. ikasai1. fig. Ang 'bagong pasok sa anomaing katungkualan. Nubarr6n. mn. Ulap, 6' dilim na mnalaki na hiwala'y sa ibai. Nlube. f. Ulap; panganorin; alapaaip; himpapawid; papawirin. ff Med. Bilig; 6' pilak~ ng rnatai na bago palamang. JIublado. rn., Dilim ng panganorin na nagbabala' ng ulain. Nubloso,q Sa. adj. Mau'lap; madilimn; 6' bal6t ng ulap. ff fig. Sawing palad. Nuca. f. Batok. NudiIlo."' m. Buk6" ng daliri. Nudo. rn. Buh6I Sa mga kahoy at kawayan, ay mata' 6 buk6'. 11Paramaga' 6 bukol sa mga litid 6' buto6. jj fig. Ang dahila'n, 6' a'inlangan sa anomrna' IIPagkak-a'sarna; pagkakaftali nir anonmin. Nudoso., sa. adj. Mabuh6l, 6 mararning buih6l; bukuhain; salimuo't. Nuera. f. Manugang na babae. Nuestro, tra. pron. poses. y adj. Amin; atim; kanita'; 6 narnin; natin. 11Los nuestros. mn. pl. Ang nmna kaayon; kasamahain, kaha. napbuhay,. kaugal'i 6' kaisai ng nagsasalita'. Nueva. f. Balithi; pangyayari 6 I~alita'ng bago, na hind'i pa na'sasabi ni narfirinig. Nueve. adj. Arit. Siyaim. Jlkasiyarn. ff rn. Ang sipra 6' ndmero 9. Nuevo, va. 4dj. Bago. 11Bagong dating. 11 B a g u han. If Araldn. ff De nuevo. UNi; muli'. Nulidad. f. Kawala'n ng bish; kawaldn ng halagai ng anomadng bagay. 1l Kakulangain; 6', kapintasan na nakabaibawas ng halagdi ng anomadn. II Kawalain ng kcaya. Nulo, la, adj. Walang bish; walang halaga'. fj,Wala'ng' kara. patain. ff Wa ang kaya. j 1146 Page 362 N(JME -f NUTR N~~iME -362.-. NT Numen. in. Diusdiusan. jII Ang talas ng isip sa pa'ggaWa nig anomdan. Numerable. adj. Mabibilang; matutuds. Numeracl6n. f. Pagbilang; pagbibil.ng. Arit. Ang pagbilang, na siya'ng unang bahagi rig bilangain 6 aritmnetika. Numerador. mn. Anit. Kabilangafin; 6 -ang numero 6' bilang na isinifisu'lat sa, dakong itadis rig isdnffg h ati 6 quebra do. Numeral. adj. Ang sarili 6' naiuukol sa bilang 6' ni~mero. Nunmerar. a. Bumilang; bilangin. jjI LLgyafin ng bilang 6' ndmero ang miga dahon 6' mukha' nig Iakla't. jj Tatakain rig ndmero ang mga balutan, basta, at ia'b pa. Numerarlo,, ria. adj. Ang ukol sa, n~mero O' bilang. 11. Salapi'ng pilak. Num6rico,, -ca. adj. Ang may sangkaip na n6mero; 6' ginawa, sa numero. Nfimero. mn. Bilang; 6 ndimero. Uj Ang sipra 6 tanda na nagsasadd rig n6mero 6' bilang. Ang' damni rig tao 6 bagray na may fisafing hugis. JJ MIXTO. Arit. Bilang na hal6. 11PLURAL. Gram. Bilang na parigmarami. 1 QUEBRADO. Arit. Bilang na had. 11SINGULAR. cram. Bilang na pang-isi~. Numerosidad. f. Karainihan; kakapalan ng bilang, rg anoman. tNumeroso, sa. adj. Maraini; mnakapadl ang bilang. Nunca. adv. t. Kailain ina'y hind'i. 11 Nunca jamds. in. adv. Hind'i kaila'n man; 6 magpakailpin ina'y hind'i. Nunclo. in. Ang tagapagbalita'; 6 tagadalai rig balit" rig sfinoma'n sa iba'. 11Ang sug' rig Papa sa inga kaharilang binyagan. jjfig. Babala'; 6 tand' rig anonuian. Noncupativo. adj. y m. For. Ang testamentong sina'sabi lamang rig bibig.,. Nupclal. adj. Ang nduukol sa pagkaikasil 6' pagiisAng dibdi'b. Nupclas. f. pi. Pagka'kasail; 6 pagising dibdib. JJ Pagaasawa. Nutrici~n. f. Pagpapakain. Pagkain; pagtaba'- paglusog rig katawadn. Nutrimento. in. Ang pagkaing nakabdbuhay at nakapagpapalus'g, ng katawadn. Nutrir. a. Pakanin; pata-.bain; palusugin ang katawadn. fig. Palakasin'; buhayin. jj r. Kumain; tumiaba; lumusog ang katawdn. Nutritivo,. va. adj Paggpabuh-ay; pangpataba&; pangpalakds; pangp~alus6g. Nutrlz., f. Sisiwa; 6 nagpa.. pasuso, Page 363 ONW NOCL flagaza. f. Pangating ibon. j1 fig. Laling; sih56; parayi. fiaque. m. Tipon 6" bunto'n tig mga -bagay na, walingz kabuluhain.. fliqulfiaque. m. f'am. Ang tao 6' bagay na lubha'ng hamak at kalaitlait. h1OCIO. m. Isa'ng' bagay na NONO matamis, na ang!~angkaip ay arina, asukal., mantika' ng baka, itl'g, alak at anis. II o ife r ia. f. Pagkaulianin; 6 g~twa 6 pananaliting sarili ng ulianin. flodfto, fia. adj. fain. Ang taong mahina, mnaidaingin at na~gugulatin. j1 Ulianin. Page 364 *OBES 6.coni. disy. 0:.gaya ng Ped~ro 6' Antonio, si Pedro 6' si Antonio; rico 6' pobre, rnayaqwna 6 dukha. Oasis. m. Ang poo'k na may mga halaman na naitatagpu'ian sa gitnai ng mga ila'ng 6' desiertong buhangin sa Asia at A'pri'ka. Obcecaci6n. f. Kabulagain; kadilirman 6 kalaburan. n~r isip. Obcecar. a. Bulagin; palabitin 6' padilimin ang isip 6 mata. r. Mabulag; lumab6; 6' pfagdilim ang isip 6' mata'. Obedecer. a. Surnuno'dltu malinaa; tumupaid sa ut6s 6' kaibiga'n n& iba'. 11Sundi'n;' talimahin; tupdi'n ang Artas ng Jba'. Obedecimiento. m. Pagsuno'd; pagtupa'd. Obediencl1a. f. Pagsuno~d; pagtalirna; pagtupa'd. Obedliente. adj. Masruinurin; m. apagtalima sa iniu'utos. Obesidad. f. Kataba~ang malabis ng katawa'h ng tao. Obeso, sa. adj. Matabang totoo6; 6' labis ng katabaan. 6BOL Obice. m. Kapinsala'an; balakid; saguwil; h adhinDg; Sagabal. Objeci6n. f. Pakli'; tug.6n; sago't; pagmamatuwid. Objetar. a. Pumakif; tumu'gon; magmatuwi'd; su'malangsaing. Objeto. m. Bagay na anomain. Akalah; isip. 11Tungo; layon; sadya'; hanga'd; tukoy ng anomain. O bIacifn. f. Pagaalay; 6 paghahain sa Dios. Obljigaclfn. f. Katungkulan; tungko'l. 11Pagganti' sa utang na Io6b. jjFor. Ang kasulatang nagsasaysaiy ng panlgako6 sa pagtupa'd ng anoma'n. Obligar. a. Pilitin'; pigipitin sa paggawa ng anomain. 11Lamuyutin; hulihin ang loo~b ngr sinomain sa suy6 6' giliw. r. Maipilitan. fl Manag't.. Obligatorio, ria. adj. Sa'pilitadn; 6' pilit na gagawin 6' tutupdi'n ang anoma'n. Oblongo, ga. adj. Taluhaba. 6Obolo. m. fig. Abuloy; -6 -halagdng muntil na iniaiabuloy 6' itini'tulong sa anomding Iayon. Page 365 OBSC -365- OS OBST Obra. f. Gawat; yari. 11Likha'; IIaa'ng.,j.1 atha'; akda'. Bahay na' ginaigawa' 6 irnaayos. Bisa'; 6' kapangyarihan. Gawak; gawahin; 6 paggawd ng anomain. Obrador, ra. s.y adj. Ang guma~gawa; 6 manggagawa. 11M. Ang gawa'an; 6 pinaggagawain ng mgia gawhtin sa kamdiy. Obrar. a. Gumawa^; yumari; 6 gawin; yarilin ang anoma~n. Likha'fn; Waan&In kathafn. jj Magtayo; magtatd-g. n. Magkurs6. Obrero,, ra. in y f. Manggagawa. Magpapaupai. 11Magaaraiw; 6 nagpapaupai ng araw. Obscenidad. f. Kabalayan; karungisan; kalibugan. Obsceno, na. adj. Mahalay; marumi'; malibog; makasi'sira' sa pui.. Obscurecer. a. Padilimin; palabiiin 11 1apusiyawifn; papangi.. tin ang anornain. jj fig. Padilimifn ang isip. 11Labulian ang pagsasaysaiy ng anom'n. 1 n. Dumilm gumabi'. r. Magkulimlim; magdilim. Obscurecimientow Mn. Pagdilim; 6' pagdidihrnM. Obscuridad. f. Kadilimain; dilim. fig. Kaaba'an; pagka'hamak na tao. 1 Kadjijinian ng isip. Kalabu'ian sa sulat 6' salita. Obscuro,, ra. adj. Madilim; malab6. 11Maiti'm. fig. Aba; ha mak na tao. 11 fig. Magulo6; malabo'ng.pananalita'. Obsecuente.. adj. Masulnu_ rin;kmapaglirrgko'd; ma'suy6. Obseqular. a. Maghando'g; nmagay. jj Maglingko'd; surnuyo6; su A~; magbigaiy lo'b sa kapuwa. Obsequio. m. Hand'g; alay. Paglilingko'd; pagsuy6". Obsequioso, sa. adj. MapagIingk'd; mapaiiuy6; mas'nurin; mapagbigaiy Ioo'b. Observaci6n. f. Pagrnamasid; pagmamaty'ig. 11Pagtup'id na maigi ng anomadng katungkulan. fj Panunubok. Observador, ra. s. y adj. Mapagmasi'd; mapagmatyaig. Matuparin sa anomaing utos 6 katungkulan. Observancla. f. Pagtupadd; pagsuno'd na ganip sa alinmang kautusa'n. 11 Galang, 6 paggalang sa rnga pinun6. Observar. a. Masdadn; malasin; mraty-agan ang anomang bagay. 1 Sundin 6' tuparin ang anomang utos &katungkulan. Obstitculo. m. Balakid; ka. pinsalahan; sagruwil; hadla'ng; dahildn. Obstante (NO), adv. m. Gayo'n man; bagamain. Obstar. n. Pumnigil; humnadkaing; puminsaki impers. Su Page 366 OCAS - 366 - OCTO malangsadng; magkasalungait ang is~ing bagay sa ibad. ODbstinaci6n. -f. Pagmamatigas, -pagpip~ilit, 6 pananatill 'sa kamah'an. j~Katigasadn 'sa pakikipagmatuwid. Obstinarse. r. Manatili sa sariling akalai at pasiyai; makipagtalo; sumuwaiy; tpmutol na huwa'g pahikayat sa iniadaral ng katuwiran. Obstruir. a. Sadhain; takpadn; pasalan ang daain ng anoma'n. r. fig. Masadhain; matakpain; mad. pasalan ang butas 6. puwang, ng anom~in. Obtenci6n. f. Pagkakami't; pagtatam6o na anom~in. 1 Pagka. karo6n. Obtener. a,. Tamuhi'n; kamtain azng anomding bagay. 11Mag. karoo'n. fj r. Matamo6; makamta'n.. Obtusosa. adj. Pulp'l; sals'l; pudp'd. 11fig. Mapur'I ang isip. Obviar. a. Ilayo; ilihis; 6 alisfn ang anomaing nakasasama 6 nakahafhadlhing. 11n. Puminsalh; umnabala; sumalangsadng. Obvlo, via. adj. Naikiklita; lantdd sa paningin. jJ fig. Maliwanag;, malinaw. Ocai~n f.Pagkak'ita6n; kapandhunan. 11Dahilin 6' sanh'i na iginaWa ng anomnin. jj Panganib; kapanganiban. Ocasionar. a. Maginfg dahi1a'n; 6' bigyadng daain na magawa 6. mangyari ang anoman. 11 Magudy6k; humikayat. jj Isapanganib. Ocaso. m. Paglubo'g ng Araw 6 ng ibaing tala'. 11Kalunuran.,fig. Panghihinai; pagkamat'ay. Occidental. aclj. Ang na'uukol sa kalunuran. 11 Gawing kalunuran. Occidente. m. Kalunuran; 6' kanluran. Oceitnico, ca. adj. Ang naiuukol sa ose'ano 6' dagat na malaki. Oc&ano. m. Ang dagat na malaki at malawak ma. nakalilibid sa 1upa'. jj fig. Kalakhafing totoo6 ng anomaing bagay. Ociar. n. Magpahinga'; 6 magpahingalaiy sa paggaw I. Mag. libaing; magali'w. Oclo. m. Pagpapahinga"; pag. paprahingahaiy. ii Pagfilibafng; pag. aaliw. Ociosidad. f. Pagpapagayo'ngay6n; pagwawalang gawa; paglilimay6n. Ocioso, sa., adj. Pagayo'nga~;wa.lIng gawa; mapagl — mayon. ii Walang kabuluhain; walang halagd, Octavo, va. adj. lkawalo6. jjAng ikawal6ng bahagi ng is~ing bu6 Octogenarlo, nA. adj. Mng Page 367 -OCUP ODIA may walo'ng pa-ng tao'ng guling. Octogent~simo, ma. adj. Ikawalo'ng daain. Octogt~simo, ma. adj. Ikawalo'ng puo'. Ang ikawalo'ng?uong bah~agi. Octosilibico, ca. adj. May walo'ng sfIaba 6' pantifg. Octosilabo, ba. adj. Tuling tig wawalo'ng pantig 6 sflaba. Octuplicar. a. Paahf' paramihin. ng makawalo6 ang anomang',bagay. Ocular. adj. Ang naduukol sa matai; 6' mata' ang ipinanggagawa. Oculista. m. Manggagamnot ng rnatai. Ocultacl6n. f. Pagtatag6.; paglilingfd; paglilihim. ng anomindi. Ocultamente. adv. mn. PalihWm. 11Patago6; palinglid. Ocultar. a. Itag6; ilingid; ikanlo'ng,' ilihim. 11Ipagkaft; ipag. lihim; ipagkaila'; huwaig sabihin ang anoma'h. 11r. Magtag6; maglingi'd; maglihim. OCUlto, ta. adj. Tag6A; Iingfd; lihiin. jj En oculto. mn. adv. Palihim; patag6. Ocupacl6n. f. Pagkuha; pagsakop; pagsams~im ng anomadn. Gawak; kaabalaha'n. jf Katungku. Ian; hanapbuhay; tungkulin. Ocupar. a. Kunin;,sakupin; samsainin ang anom~n. 11 Magta m6, 6 inagkaroo'n ng piniasu k a n- 6 katungkulan. JJ Gainitin, 6' lagya'n ang isa'ng lugadl na wa1ang lainain. 11Tahanain 6 tirah~n ang isafing bahay. 11Pagawin; 6' bigyain ng gawa- ang si'noindn. 11Abalahin, 6' gambala'in ang kapuwa'. IIPagk'aaba'lahain ang anomain. r. Guinawa; inanungrkulan; 6 puinasok sa alinmaing hanapbu. hay. 11 Maabala sa anomadn. Ocurrencla. f. Pagkakditao'n; pangyayaring hind'i sina'sadya'. Ang bigla'ng pagrdap)6 6 pagsumpong sa isip ng anoma'n. Ocurrir. n. Surnalubong; 6' xnag-pauknang suinalubong. ff Mangyari; inagkata6n. 1f Duinap6 6 sumurrY~ong na bigla' sa, isip ang anomain. jf Dumalo6 sa isaing po6k. Ochava. f. Ikawalo'ng bahagi. Ochenta. adj. WaIo'ng puo. Ochent6n, na. adj. fain. Mng taong may walo'ng puong taong gulang. Ocho. adj. Wal6'. ff Ikawal6. mji. Ang n6inero 6' bilaitig hia ganito6 ang ayos: 8. Ochoclentos, tas. adj. Wal6ng daain. Odlar. a. Kagalitan; kapootain; kasuklaminn ang sfnomadn. jfr. Magkaigalitan; inagtamniman n~ I o6b. Page 368 -. OFER' OFER ~~,368-FR OFRE 0dio. m. Galit; poo't; suklThm; pagtatanim sa, loo'b. Odioso, sa. adj. Nakagaiga-' lit; nakapopoo't; nakasusukkirm. ftMapagtanim. Odontalgia.. f. Med. Sakit ng ngipin 6' bagaing. Odontologia. f. Pagaepla at panggagamo't sa ngipi'n. Odorifero', ra. adj. Mabango6; rnasanogsng Oeste., m. Kalunuran; kanluran. ff Hanging habagat. Ofender. a. Sumakit; manampalasan; pumasla'ng; magpa. nganyaya sa, kapuwai., ff Alipusta'in; laitin ang sinom, '. ff Maka-, yam; mnakamuhi. ff r. Magdamdaim;- magalit; mapo6t sa anonmipg bagay. Ofensa. f. Pagpaslaing; pag. sakift; panan ampalasan sa kapuwa'. ff Kalapastanganq~p ff Pagdusta'; paglait. fj Pagkakasala; 6 ga baig sa utos ng Dios. Ofensivo, va. adj. Nakasasakit; nakakaipanganyaya'. ffNa, kadudusta. \Orensor,, ra. s. y adj. Ang purnaslang; sumakft; 6' sumugat sakapuwa'. fj Ang d UMUSt;6 lurnait sa ibad. Oferente. s. y adj. Ang naghahand6g'; 6 nagaalay. Oferta. -f. Pangak6 6 kapa. ngaku'iang magbigya'y, tumup~id 6 gumaw a ng anomain. 11 Hand.g; alay; hafmn; kaloo'b. Oficial, la. M,. y f. Ang gutmagaWa sa alinma'hg han'ap-, buhay. ff A'ng marunong —sa kanyang hanapbuhay, nun' hind'i pa nagigiffg guro. ~ Pun6; 6 pinun6' sa hukb6'. ' Ang kawaninfg na'sa ilalim ng pamamahala' ng isaing puno6. ff adj. Bagay na ukol sa paimahala'an 6 pangkalahata'n at hindi sa sarili 6' buko'd. Oficina. f. Lugai1 na pinaggagawdin ng anomaing bagay. f Tanggapan; kawanihain; kagawardn. Oficinista. f. Ang naipapasok sa alinmadng kawaniha'n; 6 kawani. Oficbo. m. Hanapbuhay; paghahanap ng baiwa't isai. ff Katung kulan; tungkulin. Oficiosidad. T. Kasipagan; 6 kasikapan sa paggawaA. Oficioso, sa., adj. Masikap; maagap; masipag; makalinga'. Ofrecer. a. Mangako' 6;6ipangak6 ang anonain. ff Waay; ihand6g; 6' maghand'g; inagalay. f Maghain sa, Dios. I h~aya'g; itanyaig; ipakita. ff r. Sumalagimsini; sumagila, sa. isip aug anomadn. j~Umalay; humando'g na kusa', sa ibi., Ofrecimlento. mp. Pagaalay; paghahando'g; pagahahain. Page 369 OJAL - 369 - OLAj Ofrenda. f. Hain; alay; han- Ojeada. f. Suliyap; sflay; dog na ipinatutungkol sa Dios tingingmadali atbahagyalamang. 6 sa mga sant6o [ Biyaya; ka- Ojear. a. Tumitig; magmasid; lo6b; 6 alay na anoman. tumingin ng maluwait sa isAng Ofuscaci6n. f. Panglalab6,. lugal. l1 Itaboy; iab6y; bugawin o pagdidilim ng mati. li fig. Ka. ang hayop na ipinangangaso. II dilimain ng isip. Bumugaw ng anomanf Ofuscar. a. Palabuin, 6 pa- Ojera. f. Pangangalumata; dilimin ang matai. jl fig. Lituhin pangingitim n, talukap na ilaang isip. }I r. Lumab6; magdilim lim ng mata.t ang mati. 11 Malabuan; malit6 Ojeriza. f. Galit; po6t; bigit ang isip. ng lo6b sa kapuwa r iOh! interj. Oh! Ah! Ayd! Ojeroso, sa. adj. NangaOida. f. Pagdinig; pakikinig; ngalumatai; 6 nangingitim ang pagbatyaig. Ij De, 6 por oidas. ilalim na talukap ng mata. m. ady. -Sa dinigdinig; sa sabi Ojete. m. Uhetes; 6 butas ng iba. na mabilog ng damit na sin6 -Oido. m. Pangdinig; pang- suutan. ng tali 6 list6n. 1 fam. ulinig. |[ Tainga. Tumbong. Oidor, ra. s. y adj. Ang Ojetear. a. -Maguhetes; 6 nakikinig; 6 dumidinig. maglagay ng uhetes sa anoman. Oir. a. Makinig; duminig; Ojialegre. adj. Ang may makimatyag; umulinig; manainga. matang masaya, buhiy at ma1l Dinggin; pakinggan; ulinigin; liksf. batyagin; panaingahan. lt misa. Ojizaino, na. adj. fam. Ang Magsimba, 6 sumimba. 11 r. Mari- nanglilisik ang matai. nig; maulinigan. Ojizarco, ca. adj. Ang buOjal. m. Uhales; 6 butas ng lagaw ang ma;a. damit na susuutan ng bitones. OJo. m. Matai. 11 Butas ng iOjall interj. iHari na nga! karayom, na pinagsusulutan ng iKahimanawari! iMano nawa! sinulid. Ij Butas ng ilang kasangiSiya nawa! kapan, gaya ng, palak6l, asar6l, Ojalador, ra. m. y f. Mag. at ib4 pa. uuhales. Ola f. Alon; daluyong. Ojalar. a. Maguhales; 6 mag- Oltje. m. Pagkakaisun6dsunod lagiy ng uhales. ng alon. 47 Page 370 OLIS -370- OI OMIS Oleada. f. Along inalaki; dal~uyong. f1 Salpo'k 6' hamp'is nig alon. f fig. Galaiw 6' kilos"n maraming taong nagkakaitipon. Oleaginoso, sa. adj. Malantifs; langislanglis. Oleaje. m. Pagkak'isuno'dsuno'd ng alon. 6ieo. in. Langis. ff Ang tina'tawag na santo ~~Ieo na gina. gainit 'ng Simbahang Kato'liko. Oleoso,. sa. adj. Malangis; langi'slangis. Oler. a. Umain6y; ainny~n; m-aarnoy. 1f fig. Mailamnan; niatah60 ang anomang bagay na lihiin. ffn. Umalingasaw; surningaiw ang bango6 6 baho6 ng anornain. Olfacci6n. f. Pagamn6y; pagsamy6. Olfatear. a. Amoyainoydn. fig. y fain. Mangam6y; manikti'k; sumiyasat ng martatnain. Olfato. rn. Pangarno'y; 6' iniaainoy. Olfatorio, ria. adj. Ang nad. uukol sa pangamo'y. Olimpo. in. P'oet. Langit., fig. Ang kataasa'n 6 kadaki1a'an ng inga bagay. Oliscar. a. Anm6yainoyang inaigi, at hanapin ng panga'moy ang anoma~n. ff fig. Siyasatin; 6 pagsikapang inatant6 ang anoman. Iin. Magkaamn6y ang~ anomnang bagay. I Olor. in. AinPy; sainyo. I fig. Pagasa; pangako6; paghahando'g ngr anoinan. ff Paghihinala'. ff Kaba'ntugan; kabuny'ian. Oloroso,, sa. adj. Mabang6'; masainyo; inasangsang. Olvidadizo., za. adj. Maliinutin; 6' ma-liliinutin. Olvidado, da. adj. Nalimutan; 6' nalfliinutan. Olvidar. a. Maliinutan. ff Limutin. f r. Makalimot; inakaliinutan. ffLumininot. ff Magliinutan. Olvido. in. Pagkalimo't. jf Pagliinot; pagkaparain ng pagmainahalI sa anona'ng bagay, nia tinaitagldy na dati. Olla. f. Palay'k,; balanga'; katinga~n. Ollaza. f. Palayo'k na inalaki. Olleria. f.Pa'layukan. ft Katipunan ng palayo'k at iba' pang sisidlang 1upa'. Ollero, ra. in. y f. Magpapalayo'k. Olluela. f. Palay6k na inunti. Ombligo. in. Pulsod. 11fig. Ang gitna' 6 ubod ng anoinain. rO0mbliguero. in. Painigkis sa ptisod ng bataing bagong pa.. ngana'k, uping pigilan ang tapal, hangga'ng sa nmatuyO ang pd~sod. Omlsi6n. f. Kakulangdn ng plaggaw~ pagtupadnaomn 11Pagkaligta'; paglisan. 11Kapabaya'an sa anona'ng bagay. Page 371 ONDU -371- OE OPER Omiso, sa. adj. Pabayai; tamad. pabay~an; huwvaig gawin ang anorndn. II r. Mailigta'an; maipabaya'an. Omnipotencia. f. Kapangyarihan sa lahait nq bagay, na tanning tagkiyv nLI Dios. fJ figy. Kapangyarihang lubha'ng malaki. Omnipotente. adj. Maka. pangyarihan; 6' makapangyayari sa lah~it. Omnisciencla. f. Karununigan, 6" kaalama'n s-i lah1i't na bagay, na tanq'Ing hawak na Dios. Omnlscio, Cia. adj. Maalam ng 1ahaft. 1f fig. Ang marunong ng maraming- bagay. Omoplato. m. Anat. Pavpaiy; 6but6' na paypay. Once. adj. Labing-jsai. If IkaIlabing-isa'. I1 Ang bilang na i i. Onceno, na. adj. IkalabingOnda. f. Alon. If Pagpagayp'dy; pagrpagaspais sa hihip ng hangin n,6 anomain. Ondear.. n. Umalon; sumim. po'k. IIMadali ng alon ang anomain. r. Pumagaypaiy; yurnagayway; pumagaipagaspais ang ~anoMxang nakabitin. Ondeo. m. Pagalon. j1 Pagpa. ga~spas; pagyagaywaiy ng anoma'n. Ondulado, da. Adj. Alo'n-. Oneroso, sa. adj. Mabigait; mahirap. Onza. f. Ang ikalabing anim na bahagi n& isaing libra. Onzavo, va. adj. Ikalabing isaing bahagi ng anoniwng halagai. Opacidad. f. Ang hin'di' panganganinag; 6' d'i pngkatago's ng liwanag. 1f Pagkanaradilifm. Opaco, ca. adj. Aug hindi nanganganinag; 6" di matago's ng liwanag. ff Madilirn. ff fig. Malurigko't. Opalo. m. Isaing batong mahalagai, na matigais at maputi. Opcl6n. f. Aug kalayaian 6' kapangyarihang nmakagawa 6 makapili ng anotman. 1 Ang karapataing maipalagaiy sa anomadng katungkulan. 65pera. f Du1ang nakalagaiy na lahait sa tugtugin. Operable. adj. MagiigawaA. Operaci6n. f. Paggaw a 6 pagyarl ng anomain. Jf Gawak; yari. Cir. Pagbusbo's. Operador, ra. s.*y adj. Ci;'. Matngbubusbo's. Operar. a. Cir' IBurusbo's; 6' busbusfn ang katawaing bubd'y ng tao 6' hayop. if n. Guma'Wa; yumnarl ng anomnfin. Operarlo, rna. nm. y f. Aug rnanggagawii~~~~~~~~~~~~~~~~~~; 6 gumaigaw s alinrndng hanapbuhay. Opereta. f. Operang maikIt'. alo'n. Page 372 OPOS -) 72 - OPUE Opiado, da. adj. May sangka'p na apiyan. 6pimo, ma*. adlj. Mayamani; mnali~go; sagfana. Opinar. n. Magrpalagtgay; magpasiya'; humaka'; magkuro'kur6' sa anoiman. Opini6n. f. Haka'; k-ur6'; palagaiy; akala'; pasiya'. Opio. m. Bot. y Farm. Apiyan. Opiparo, ra. adj. Masaganai; 6 maringa'l. Sina'sabi sa pigfngr 6 handa'. Oponer. a. Sa~langcrsangin; salungatin; labanan; labagin/. r. Sumnalangysang; lumnaban; lumaWui. 11MagkalabaiiOponible. adj. Masasalangsng masasalunan; t. Oportunidad. f. Kapanaihu — nan; 6 uk.-ol na panalhon at iugal na igawa ng anom'ing bag ay. Oportuno, na. aclj. Ang ginaigaw'a o niangyayari Isa panaho'ng Ukol at k arampatan. j Ukol; akrna; agpancg Oposici6n. f. Pagsalangrsang; p a g sa Iu.n at. II Pagkakaflaban; pagkakailabaig. 11 Pdligsahan;' 6 tunggallian ng mng naghahanga'd miagtam6no n~ aoimiorng katungkulan 6' gantingpala'. Opositor, ra. m. y f. Kalaban; kaaga'w; kasalungaft. 11Ang naghalhanga'd ng anoma'ng ka I tungklulan sa pamaintagitan rig p~ligsahan. O0presi~n. f. Paghigpit; pagpiti's. 11Paginis; pagpapahrirap. I Pighatil. 11Pagkaalipin. Opresor, ra. s. y adj. Anig umunis nagpaahirap; 6 vma'alipin sa kapuwa. Oprimir. a. Higpitin; pitisin; piain ang anonain. 11Urinifs;' magpahirap; mnagpasakit sa kapuwai. [I Pagpighat-ifin. Alipinin. Oprobiar. a. Dustailn, siphaymiin; palibhas'i~n; sirman ng puri. Oprobio. m. Kadusta'ain; kapalibhasaian; kasiraian ng puri. Dus'ta'; siphay6'. Oprobiosoq, sa. adj. Nakaddldusta'; nakasi'siphayo6; nakaslisiraing puni. Optar. a. Tanggipin, karntamn, 6 masok sa alinmaing katungkulan, na. talagaing kinarairapatan nO, si'noma'n. 1i Putnil'i; humirang ng isai sa mararning bagay. Optimlismo. m. Fil'. Tuntuning nababatay sa. pawa~ng kabutihan ang lahait ng nangyayari. Optimista. m. Makamabuti. 6ptlmo, ma. adj. sup. Lubhang mabuti; kaibutibutihan. Opuesto, ta. -adj. Labain; Jabaig; salungait; salangsadng. Kalaban; kasalungait. Page 373 ORIAT ORAT ~- 3 73 - D ORDE Opugnar. a. Salangsangin; salungatifn ngr buo"ng laka's at sighi. flLusubin; 6' salakayin ang isaing kutat 6 hukb6'. Opulencia. f. Kayamanan; kasaganaian ng pagaari. Opulento., ta. adj.~ Mayaman; masagana sa pagaari. Vl OpuISCUlo. in. Akda'ng maikif ng anomang karunungan. Ora. conj. distr. Maging; man. Oracion. f. Talumpat'i; 6' pagsasalita^ sa haraip ng~ madla-. Luhog;' daing; dalangin. fl Panalanr~in; dasadi. 11Gramn. Kaisipain. Oracio'nal. m. Daisalan; 6' akla't nla kinaidalagydin ng mga panalan~in. Orador, ra. mn. y f. Mainanalurnpati. 11m. Maingangaral. Oral. adj. Anig sina'salita'; 6' sina'sabi ngr bibig. Orair. n. Magrtalurnpati; 6 mnagsalita' sa hara4 ng madlaJ upaing lamuyutin, udyuk-ah, 6' papaniwala'in sa anoma'n ang mga nakikinig. 11 Manalangin; rnagdasdf1. fla. ldalangrin; iluhog; idaing; ipakiusap. Orate. Corn. U161; siras ang isip. 1 Ang taong rnaikli ang isip. Oratoria. f. Pananalumpatl; 6 sining ng maayos at maayang pagsasalita'. Oratorio, ria. adj. An'g n'a'u ukol sa pananalumpati. 1I m. D' langinan. Qrbe. rn. IKabilugan; 6' bilog. IAng kabilugran ng langit 6" Iupat. flAng sangsinukob; 6' mund6'. Orbicular. adj. Mabilog; 6' bilo'g. Orbita. f. Anait. Ang hukay na kinAaflaagyain ng mata'. IIAsir. Ang bi'log, 6 paligid na infikitan ng isdng tala' 6' tangkiw. Orden. arnb. Husay; ayos ng pagkaliagaiy ng anomain. fl Kahusayan; pagkakaiayos; pagkaka'talatag ng mga bagay. 1 Talunton; 6' tuntuning sini'isuno'd sa pag-gaw\" ng anornain. 1 Handiy 6, pagkaka'suno'dsuno'd ng rnga bagay. fl Utos; kautusain. 11 Rel. Pagpaparl. Ordenanza. f. Paraan, husay at ayos ng mnga bagay na gindigawai. Kautusain; utos. 1 Batais, 6'~takarang ipinasusuno~d. jj mn. Utusain. Ordenar. a. Husayin; ayusin; ihawiy; italatag ang anomnan. Ii M~agut os; 6' magbilin ng atiomnaing bagay. f Bigya'n ng grado, 6' pagka~parl. r. Magpari'; maggr~ado. OrdefIladero. m. Banga", pa. layo'k, 6' basong gatasa'n. Ordefiador,, ra. s. y adj. Ang' gunmagatas sa hayop5. Ordeflar. a. Gumatas; 6' ga. tasan ang hayop. Page 374 I ORGU' ORGU ~~,374- OI ORIL Ordinario, ria. adj. Karaniwan; kalakardin; kaugalian. Hainak; tiinawai. 11Mababai; palasa'k; waJl~ng halaga'. Orear. a. Pahanginan; palainiglin sa hangin aing anornain. flIyangyaing; patuyui'in sa hangin. 1 r. Suinatgap na hangin; inagpalainfg. Oreja. f. Tainga. 11Pangdinifg. 'Orejear. n. Pagala'wgalawfn ng hayop ang tainga. Orejudo, da. adj. May tainga. Ang may nialakfng tainga. Oreo. mn. Hihip na marahan ng hangin na suma'sagila sa anoinang bagay. Orfandad. f. Pagkaulila. L fig. Ang kawala'ng magamnpon 6, tuinangkilik. Organero. in. Ang inanggagawai at naghuhusay ng 6'rgano. Organista. corn. Ang iainunugt6g ng o6rgano. Organizaro. a. Husayin at timplahin ang 6rgano. 11fig'. ItatAig; husayin; ayusin ang anomain. r. Maftataig; ixaihusay; maiayos,. 65rgano. in. Mhs. IsAing ka.. sang'kapan sa pagtugto'g na panghangin; 6rgano. II Dain. 6 pa'daluyan ng, anomain. 11Sa paiinahayagain, ay tagapainansaig 6" tagapagtanggo'l. Orgullo. in. Kapalaluian; ma labis na pagpapahalaga' sa sarili. Orgulloso,, Sa. adj. PalaI6; mapagpalal6'. Oriental. adj. Aug naiuukol saslanganan. II Ang tag'iSi langan. Orlente. in. Ang bagong pagsip't 'n anoinain. 11Silangan Si. langanan. 11Hanging si'langanan. Orificlo. in. Butas. 11Turnbo'ng. Origen. in. Mul A; pun6; ugai~t; pinaginulain; pinag'buhatan; pinanggalingan n g. anoniAng bagay. Ang bayang tinublulan n~ M nornain, 6 pinanggafin~an nIZ kanyaing ainak. fj Aug mnga ninun6', 6 ainak -na', pinagbuhatan. 11 fig. Mula'; pun6'; 6o dahila'n ng anomaing bagay. Original. adj. Ang naiuukol sa iua 6 pinanggalingan. I1 m. Aug unang sulat, katba, 6 lalafing ng anonaing bagay, na pinagku. kunan ug iba'. -jf 'Aug sulat 6' limbaig na ibinibiga'y sa limbagan upaing gawfn; orihinal. Originar. a. Pagmulafin; pagbuhatan; Panggalingan ng anoinang bagay. 11r. Magrnu a; manggaling; rnagbulhat. Orilla. f. Ang tabi; gilid; hanggad; 6 dulo ng anomain. Laylayan ng kayo 6 damit. Pangpaing; baybady ng dagat 6 ilog. il Tabi; 6,, piling ng da'an. Page 375 ORO ORO ~~~OSAD IIfig. Hangga'; wak~is; katapusa'n. Orillar. a. fig. Tapusin; husayin; ayusin ang anoma'n. Iwanan ng gilid ang kayo. Tutup~in ang gilid ng kayo 6' damit. 11n. y r. Manabi'; magdadn sa gilid. Orin. m. Kalawang. -11 pl. MIh. Orina. f. Ihi. Orinal. m. Jiha'n; ihian.. Orinar. n. Urn ihil. 11a. Umihil ng ibaing bagay, gaya ng orinar sangre, umnihil Dg dugo". 11r. Ma'Oriniento, ta. adj. Kailawangin; puno ng kalawang. Oriundo, da. adj. Buhat; galing;' mnula sa isa'ng tiyaik na bayan 6' lugaM. Orla. f. Pamuting ini'hiya's sa laylayan ng damit. jjPalaimuting inilailagaiy sa gilid ng anomain. Orlar. a. Pamnutihan; 6' gayaka'n ang gilid ng anomaing bagay. Ornamentar. la. Paladmutihan; hiyasadn; gayakadn; pamu. tihan. Ornamento. m. Palimuti; hiya's; gaya'k; pamuti. jf pl. Ang mga kasuutan ng padl sa pagminmisa. Ornar. a. Pamutihan; gayakadn; hiyasadn; I~alamutihanOrnato. m. Pamuti; gayadk; hiya's; paldmuti. Oro. rn. Gint6". 1 Salaping git6 Mga hiya's na gint6 ng babac. J fig. Ang salapi'; 6 kaya., manan. pl. Ang oros na baraha. Oropel. rn. Palara'. f1 fig. Ang bagay na wala'ng kabuluhadn at lubha'ng rnahalagdya sa tingfn. 1 Ang gayadk 6' hiyas na, suo't ng ingtao. Oropelero. m. Magpa'palara. Orop~n'dola. f. Zool. Ibong kuliyawan. Orquesta. f. Katipunan ng muga mu'sikong tumu'tugto'g sa isadng dul~a'n 6 sa isafng pagtitipon; orkesta. Ortiga. f. Rot. Lipa'; lipady. Ortodoxo, xa. adj. Ang nananalig 6 naadayon sa pananarnpalatayang kato'liko. Ortografia. f. Gram. Pag. sulat; 6 sining na nagtutur6 ng turnpadk na pagsulat ng mga salita' 6 pangungusap. Ortologla. f. Sining na nag. tutur6 ng magaling na pagbigka's ng mga pangungusap. Oruga. f. Uo'd na mapanira, na sumisingdw sa mga dahon ng halaman, at siyadng nagigfng paro'par6'. Orzvelo. m. Guliti, 6' kuliti. Patibo'ng na panghuli ng ibon 6 ibadng, hayop. Os. pron. pers. Kay6'. Osadia. f. Kapangahasan. I Page 376 OSIF OSIF - 376 - OT OSTR Pagkainapangaha's; pagalakIa'k~is loo'b. Osd, da. adj. Pangah'is. Mapang~aha's. Osar. n. Mangaha's. II Maglaka's loo'b sa anoniah. 11m. Hukay 6a taguian ng rnga but6 ng pataiy. Osarlo. m. Hukay 6' balo'n na irnbakan ng mga but6 nug pata~y. Alinimiang lugail na may buto6 'ng tao. Oscilaci6n. f. Ugo'y'; yanifg; indayog; gibaniggibang. flPagugoy; pagyanig. Oscilar. n. Umu'goy; umindayog; gumibanggibang; yurnani'g. Osculo. m. Halik. Oscurecer. a. Padilirninf; palabiiiin. 11fig. Papangitin ang anomain. 11n. Dumilim; gumabi. 11r. Magdili'm; magkulimlfill. Oscurictad. f. Dilifrn; kadilimain. 1 fig. Kaaba'an; pagkahamak na tao. 11Kadilimain ng isip. Kaguluhain 6' kalabiian nig anomaing sina'sabi 6' sinusulat Oscuro, ra. adj. Macilum; malabo6. 11fig. Aba'; hamaik na tao. Maitim. Magulo'ng muagsaysaiy ng anotmang sina'sabi. 6seo,, sea. adj. MWr but6'; 6 katula-d ng but6'. Osificarse. a. Maginpgbuto6; 6 tumigais na parang buto6 aug anomiin., OSO. M. Zool. Isaing hayop na apat aug pad at mabangis1. Ososo, sa. adj. Ang na~uukol sa buto6. 1f Ang may but6'. Ostensible. adj. Mlaipakikita; m ai pa habh a ya-ig. Ostensi6n. f. Pagpapakita; 6 pagpapahayag nig anomind.Pagpaparangalan. Ostensivo, va. adj. Mapagpahayag; 6 mapagparangalan nog anoman. Ostentacio'n. f. Pagpapaha yag; pagpapakita; pagpaparangaIan;, pagpaparangya'. 11Pagmarnarikift. 11Pagpapalal6^. I1 Karangalang litaiw; 6' karikitang baya'g. Ostentar. a. Ipakita; ipahayag; 6' ipagparangalan ang anomnan. 11. Ipagpalal6'; ipagmarikift; ipagparangyai aug anom~ian. Ostentativo,, va. adj. Mapagparangalan; mapagparangya'; mapagmariki't. Ostento. rn. Kadakila'an; 6' karilaga'ng hayaig 6' lit'iw Ostentoso., sa. adj. MariOstra. f. Talabai. Ostral. in. Talabahain; 6 lujgdl na maraming talaba'. Ostrero, ra. m. y f. Magtatalabai. Qstro. m. Talabai. 11Hanging habag'at. Ostr6n. m. Talab~ing malakif. Page 377 OVEJ OVEJ -~'377- OE OYEN Osudo, da. adj. Butuha'n; 6 nuabut6'. Osuno, na. -adj. Ang naiuukol sa oso. Otorgar. a. Ipahintulot; pumayag; pahinuhod; tutnangga4; umnayon sa. anomaing hi~nihingi,' 6 itinaftano'ng. For. Mangak5'; makipagkasundo6 sa anoma~ng bagyay. Otro,, tra. adj. lba'; isai, 6' isai pa. 11Kamukba'i; 6' isa' ina. Ofrosi. adv. m. Buko'd dito; 6 tangi sa rito. 11m. For. Aug?kah i ngiang isinu'suno'd sa pangulongr kahilingan ng isadng kasulatan. Ovaci6n. f. Pagpuri; 6 pagpalakpaik ng madla' sa isaing tao.' Oval. adj. T-aluhaba'; tabas itlo'g. Ovalado, da. adj. Taluhaba'; ti gh aba'. Ovalar. a. Gawing taluhaba'; 6 taluhaba'in ang anoma'n. Oivalo. m. Ang anyo'ng talubaba'. 'Ovar. n. Mangitlo'g. Oveja. f. Tupang babae. Ovejero. in. Pastol nq tupa.. Ovejuela. f. Tupang muntil. Ovejuno,, na. adj. Ang na4 -uukol sa, tipa. Ovillar. n. Ma-glidkifd; 6 kumidkidd nel sinulid, atl a t i ba pa. 1 r. 'Mabilot anog anomnian Ovillo. m. Kinidkid; 6ikit na mabilog ng sinulid 6' sutla'. Iifig. Ang9 bagay na guso't at na4Libilot. Oviparo, ra. adj. Sina'sabi sa hayop, na ang babac ay nangingitlo'g; itflugin. 10x1l i nterj. Siia~itng ginaigamit sa pagbugaw ng mano'k at ibai pang hayop na ina'alag'an sa bahay. Oxear. a. Bugawin anog mga man'kl, kalapati, at ibai pang hayop na. pangbahay'. iOxte!s interj. Rag; layo'; alis; sulong. jj Sin decir oxte. ni moxie. fr. XWaling pasipasintabil sa pagsasalita'. Oyente. adj. y s. Aug nakikinig; naniinainga; 6' nanatiyaig ng anomiing sina'sabi. 4$ Page 378 -- -. P PACI Pabell6n. m. Mil. Kubong'kubong; 6 bub6ng na lona, na ganit ng hukbo. 1I Kulambo; kulubong. II Bandilang malaki na may sagisag ng kaharian. PAbilo. m. Latnbal; 6 nitsa ng kandila 6 sulo6. m PAbulo. m. Pagkain; ikinabubuhay. Pacer. n. Manginain ng dam6 ang hayop. il a. Papanginayinin ang hayop. Paciencia. f. Pagtitiis; pagbabata. 1I Kahinayan, o kaluwatan sa paggawa ng anomang bagay na dapat gawin agad. Paciente. adj. Mapagtiis; mapagbata. 1| m. Ang may damdam; 6 may sakit. Pacienzudo, da. adj. Matiisin. Pacificaci6n. f. Pagpayapa; pagtahimik. 1| Katahimikan; kapayapaan;^ katiwasiyain. Pacificador, ra.. s. y adj. i Mmamayap.; 6 tagapamayapa ng anomdng gulo, sigal6t 6 pagkakdalit. PADR Pacificar. a. Payapain; patahimikin; pagkasunduiin. f| r. fig. Pumayapa; tumahimik. Pacifico, ca. adj. Tahimik; mapayapa; walang kibo. 11 Pa. yapa; tahimik; walang gulo; walang ligalig sa kanyang lagay.. Pactar. a. Makipagkayari; makipagkasund6 sa anomang bagay. P a c t o. m. Kayarian; kasunduian. P a d e c er. a. Magdamdaim; magtiis ng anomang hirap, sakit, sakit, parusa 6 kasiraan. 1| Damdamin; tiisin; dalitain ang anoman. Padecimiento. m. Pagdaramdam; pagtitiis; pagbabatai. 1 Damdam; sakit; hirap. Padrastro. m. Amain 'sa pakinabang; 6 asawang kauli ng ina, ukol sa mga anak nit6. Padre. m. Ama; tatay. 1I Ang pangulo 6 pun6 ng isang angkan, anak 6 bayan. I1 Ang part. 11 fig. Ang kuinatha 6 lumalang ng alinmang bagay na gawa sa isip. I1 pl. Ang magulang. 11 Ang kanunuan. Page 379 PAGA PAGA~- 3 79- PAJA Padrenuestro. m. Amatiamin: isanag panalan gin na ganya'nr *ig Simu1~a. Padrinazgo. m. Pagaiam~isa' binyadg, sa kumpfl, at sa ibai pa. Ii' Ang pagkaina'aram. Padr~ino. rn. Ina'ama'; ninong. fjfig. Aug tumultulong 6' turncitangkilik sa sinorndni. Padr6n. m. Talaan ng mgsa taong nanainahain sa is~ing bayan. ffHaliging bat6' na may su~at, na nagpapaalaala ng anomthafg pangyayaring dakila'. Paga. f. Pagbabayad. 1I Bayad; upa. 11 Kaupahadn, 6' sahod sa isafhg bu~wain. f Paggantfng Io6b. Pagadero,,ra. adj. Ang ba'-bayaran sa isaing takdang p,-i na-h'n. fj Ang madal'Ing bayaran. 1iM- Aug panah6n, taning, 6' takd~ng araw, na ipagbabayad ng utang.- Pagador, ra. s. y adj. Aug nagbabayad. ffAug tagabayad. Pagamento. in. Pagbabayad; 6 pamamayad. fj Pagbibigaiy ngr upa 6 sahod. Paganismo. m. Katipunan ng mga di' binyagan. ff Pananarnpalataya ng mga di binyagan. Pagano., na. adj. Ang na' uukol, 6 sarili ng mga hindi binyagan. ff Ang hind'i nagbibinyaig; 6 hindi bi'nyagan. Pagar. a. Magbayad; 6' hayaran. fAdin. Ipagbayad ng, buwsang rnea aaklna ipinapasok. f1 fig. Magdusa; 6' pagdu.. sahan ang nagawa~ng sala. If Gumantling 1001). Pagar&~ m. Corn. Papel na nagsasaysaiy ng katungkulang pag.. babayad ng utang sa is~ing tafling na panaho'n. P~gina. f, Mukha' ug dahon `*hg alinm~ing al..Ut 6' libr6'. Pago. m. Bayad; pagbabayad. IfGantif; pala& Pagoda. f. Simbahlang kind. Iroroonan ng m~a anito sa India at sa ila'ng bayan sa SfIanganan, ffAug anitong sinasambi roo'n ng rnga hindi binyagan. Pais. m. Bayan; kaharian; l1alawigan; lupa'i; 6 lupa~fn. II-'Pint. Aug pintda ng mga nayon, Iugdil, bayan, at iba' pa. Palsaje. m. Ang pintadug nag. lalarawan ng isdng Iugil, bayan 6 parang. Palsano, na.* adj. Kababayan; kalalawigan. ft m. Aug hind'i sundalo. Paja. f. Ginikan; dayami. f fig. Ang bagay, na. magadn.f. Aug waling halaga' at pinagpi._ Ilan ng anom~in. Pajar. mn. Tagiuhn, ng ginikan; 6, bahay ginlikan. Pajarear. a. Mangilbon. ff fig. I Page 380 PALA PALA ~- 380- PL PALA Gu Oiyngayon; maghrp, supi Pajarera. f. Kulungain ng ibon. Pa-jareria. f. Karamihan, 6 kakapalain ng mga ibon. Pajarero. m. Magiibo'n; 6 nanghuhuli, at nagbibilli ng ibon. Paj0arico, flo, to. m. lbong maliit. Pajarilla. f. Ibong papel;. 6' ibonibunan. 1 Hiipakchiinpakan ng hayop, lal16 na ang sa baboy.' Pa'jaro,, ra. mn. y f. Z001. Ibon. Lalong k-araniwang itawag sa muinunting ibon, gaya ngr maya, pugo, tikling, at iba' pa. fig. Ang taongr iaingat at inatalas. Paje. rn. AliIaing lalaki na kasamasama, lkaakba'akbaiy at katulonigtulong ng kanyaing panginoO'n. Pajero,, m. Ang nagbibili naglalako6 ngr dayami. Pajizo, za. adj. Ang ginaw A sa ginikan; 6 balo't n& ginikan. jjAng kulay giniikani; 6' dilaiw na -murai. Pala'bra. If. Pa ngungusap; sa1ita'; wikah; kataga'. Katibayan, nig pangungusap. 1 Pangak6. Pagrsasalita'; 6 karapatadng ma. 'kapangusap sa isaing pulong. Palabrada. f. Pagsasabi ng masama, inahalay 6' iasakft. [ Paglait; pagmumurai. Palabreria. f. Karainihan ng salita, na pawang wala'ng kabuluhain. Palabrero, ra. adj. Masalitai. IAng madal'ing mangako6 ay hind'i namindr iarunong tumrupadd. Palabri'mujer. in. Lalaking tingig babae. Palabrista. adj. y s. Alasalita'. Palabrita. f. Salita'ng marahan; 6' wika'ng narndiiuot sa puso. Palabrota. f. Salita~ng masama, inahalay 6' basto's. Palaciego, ga. adj. Aug nauukol sa palasio. 1 Ang naglilingk~d sa palasio; at anug nakada'alm ng mga kaugalian doo'n. Pala'clo. in. Bahay ngr hari. Alin.madng bahay na inalaki' at lubba'tg inarikift, na tinditahandn ng mnararangadl na tao. Paladar. mn. Ngaidncgalad. fig. Ang lasa nig pagkain. 11Pang. Iasadp; panglasa. 11Ang lasa, lasadp 6 nasat sa anoinan. Paladear. a. Lasapin; lasahin; nainnainin. 1 n. Dumila'dila' ang bata'ng bagong panganadk, na nagpapakilalang ibig nang sumuso. 1 r. Malasadp; ma'Iasa. 1 Masarapadn; inaibigan ang lasa ng anoinan. Paiadeo. in. Paglasadp; paglasa; pagnamnrimi. Page 381 PALI — 38 -- PALM Paladial. adj. Ang nauukol sa ngalangala. 11 Gram. Ang titik 6 letrang binibigkas sa ngalangala, gaya ng r 6 rr. Paladin. m.. Bayani sa digina. 11 fig. Ang masiging na tagapagtangg6l ng alinmang tao 6 bagay. Paladino, na. adj. HayLig; litaw; tanyag; malinaw. Palanca. f. Panghikuwat; panuwal. 11 Pingga. Palangana. f. Panastain; 6 palanggana. Palanquin in. Maimamasan; magbubuhat.: Palco. m. Panuuran ng anomang palabas 6 libangang hayag. Issng luklukang tangi sa duilaan; 6 palko. Paliacl6n. f. Paglilihim; 6 paglilingid ng anonlan. Paliar. a. Ilingid; ilihim; itago; ikanlong; pagtakpan. 11 Med. Palubayin; pahiInpilin ang sakit. Paliativo, va. adj. y m Med. Ang gamot 6 lunas na pangpahimpil ng sakit. Palidecer. n. Mamutla; manilaw ang kulay ng balat. Palidez. f. Panmumutla; kaputlaan; paninilaw ng balat. Ptlido, da. adj. Maputla; namumutla; naniniliw; namamaraik. Palillero, ra. in. y f. Ang manggagawa 6 nagbibili ng pa litong panghininga; 6 magpapalit6. 1 mn. Ang lalagyan ng mga palitong panghininga. Palillo. m. Kahoy, 6 patpait na munti. |j Isang kasangkapan sa paggawa ng medias. 11 Pang, hininga. 11 Ang bolilyo ng bilyar. 11 Ang baketang panugt6g ng tambol. Paliza. f. Palo; hampais. f Pagpalo. Palma. f. Bot. Sasa; kaong; buli; niy6g; anahaw; at ibai pa. I| Ang dahon ng mga halamang it6. |j fig. Ang sagisag ng ta. gumpay 6 pagwawagi. 11 Ang tanda 1ng pagkabirhen. [1 Anat. Palad ng kamaiy. Palmada. f. Tampal, 6 sampal. I pl. Ang palakpik 6 pagpagakpak ng kamay, na tanda ng katuwaan 6 pagpuri. Palmadlca, lla, ta. f. Tapik. Palmar. adj. Ang nauukol sa palad ng kamay. 11 Ang nahihinggil sa dangkal; 6 may isang dangkal. |1 Maliwanag; litaw; hayag. 1n m. Lugal na maraming tanim na sasi, buli, niyog, at iba pa. Palmario, ria. adj. Maliwanag; hayag. Palmatoria. f. Palnmeta; 6 pamalo sa palad ng bata. 1I Isdng hugis ng kandelero na may tatangnan sa gilid. Page 382 PALO PALO ~- 382 - PAl PALP Palmear. n. Pumalakpaik; 6' pumagakpaik sa palad ng kavmia3, na tanda ng auw 6 pagpurt. Palmeo. m. Pagdangkai1; 6 pagsukat sa dangfkail ng anomain. Palmeta. f. Ang pamnalo6 sa palad ng bata', na ginigamit ng mga gur6 sa padaraki'n. Palmetazo. m-. Ang hampa's ng palmeta' sa palad ng kainaiy. Palmitieso, sa. adj. Kabayong ang kuk6' ay tayo6 at matigais. Palmo. m. Dangk~iI. 1Ang Iaro'ng pa/mo ng mga bat'.. Palmotear. n. Pumagalhpdk; pumalakpaik sa mga palad- ng kamaiy. Palmoteo. m. Pagpalakpa'k; 6 pagpagakpaik ng palad ng kama~y. 11Pagpalr-ncta; 6' pagliampa's ng palnmeta. Palo. m. Ang piraso ng kahoy na malaki at mahaba'. 11Ang kahoy na alinmain. I -Pal6; hampa's ng, kahoy. JIpl. Ang rnga palo ng s as akya'n Paloma. f. Kalapati. 11fig. Ang taong banayad ang ugali at tahiniik. 11sil'es/re. Bato'bat6'. Palomar. m. Bahay kalapati; 6 kaldpatihan. Palomear. n. Mangalapati; 6 manghuli ng kalapati 6' bat6'bat6. 11Magalaga' ng kalapati. Palomera. f. Bahaybahayan ngr kalapating in~a'aaga'an sa bahay. Palomeria. f. Panghuli, 6' panghuhuli ng kalapati 6' bat6"bat'ng nagdara~in. Palomero. mi Magkakalapatif; 6' m agbabato'bat6'.t Palomina. f. Tae ng kalapati 6' bato'bato, na maiging pangpataba' sa 1upa'. Palomino. mi. Inakaiy n& bato'bato6 6 ng kalapati. IPalomo. mi. Ang kalapati 6' bato'bato'ng lalaki. Palpable. adj. Angmrahihipo6 ng kama~y. 11fig. Maliwanag; mnalinaw; d'i mapagaialinlan~anan. Palpadura. f. Pagsahift; 6" pachip6' nq anomain. Palpamiento. ni. Ppghip6'; p~agsalait; pagdama' n~ kana'y. Palpar. a. Humnip6'; dumamai; sumalait; 6 hipi'iin; damnahinf; salatin. 11Kumapa; umapuhap. fig. Makilalang maliwana-:g ang anoanal..Ptlpebra. f. Anat. Talukap n m ata'. )Palpebral. adj. Anal, Ang n4uukol sa talukap ng mata'. Palpltacl6n. f. Pagtibo'k ng puso6; pagkuto'b. 11Tib'k ng puso6; kabai ng dibdib. Palpitar. n. Tumibo'k ang pus6. 11 Kumabai ang dibdib. 11 Kumuto'b ang alinmaing bahagi ng katawa'n. Page 383 PANTs - 383 - PANA Pampa. f. Kapatagang malawak ng 1upai na. nalalatagan Pan. m. Tinapay. 11 fig. Ainmang pagkaing ikinabd'buhay ng tao. IIAng trigo 6' palay. Panadear. a. Magtinapay; 6' gaowing tinapay ang trigo upaing ipagbilli. Panadeo. m. Pagtit'inaphiy; 6 paggawa' ng tinapay. Panaderfa. f. Gawhian, 6' tindahlan n ~ tnpytinapayain. Panadero,, ra. ni. y f. Mag. Panadizo. m. TungaA, na, tumutub6' sa. dulo ng daliri'. Panal. in. Bahay pukyutan. Pancho. m. fain. Tiyan. Panecillo. in. Tinapay na inuti.I Atig may anyOng tinapay. I Panera. f. Ang tagiian ng trigo, tinapay 6' arina. jj Bangadn. Pitnico,, ca. adj. y in. Ang takot na mnalakif; 6' labis na. karuwagain, na, wala' namaing dahiki'n 6' katuw'iran na ipinag. ka'kagayo'n. Pantal6n. in. Salaw~il; 6' pan. talo'n. Lalo'ng ginaigainit sa, pane. inaraini 6' plural. Pantalla. f. Panakifp-ilaw; 6' pantalya. 1 fig. Ang taong mi-i lalantaid sa anomain upadng madkanlo'ng ang iba'. Pantanal. f. Ang 1upa~ng may inaraming laba'k. Pantano. rn. Labadk; labla'b; 6 lugdal na, mababai at tinitirhadn ng tubig. ' Patubig; 6' piitubigan. Ifig. Balakid; kapinsala'an; a gabal na malakif. Pantanoso, sa. adj. Lugadl na. mayroon 6 inaraniing labadk. 1I Ang inaramipg paitubigan. 11fig. Pun6 ng kapin~aakian 6' balakid sa. ikapagtatarn6o ng Ianona'n. Pante6n. ni. L1ibingan ng mnga. taong dAkila'. fl Lfbinqan; 6' bajunan ng mnga patay. Pantomimia. f. Ang pagtatan~ghadl ng pulo's na, kumpa's, kilos, ngibit 6 n iw~i, na wakingy anomaino salit aan. Pantorrilla. f. Binti. Pantorrilludo, da. adj. Bintian; 6' nalaki ang binti. Panza. f. Tiydn, na karaniwang ipagysaysady ng inalaki'ng tiyadn. Panzada. f. Budlo'ng ng tiyainl. 1 Kasandatadn sa pagkain 6 pagiio'm. Panzudo, da. adj. IBuyunifn; 6 malaki anig tiya'n Pafial. tn. Lampfn. 1 Ladlaran 6 palawift ng liko'd ng bar6. Ang balot, 6 baluitan ng anoindug bagay. pl. Ang inga kasuutan ng bata'ng bagong pa. nganadk. Page 384 PAPE - 384 - PAQU Paflo. m. Kayeng lana, na, ginaigaw~ing damit at ibai pang kagaimitan, na ang tawag natin ay die pago. 11Alinmaing kayo~ng aul, sinulid, kainyamo, atbp. 1 Mfar. Ang layag ng sasakyain. Pafioleta. f. Ang panyong ginaigamit. sa, flig ng? mg~a babae; 6 panyoleta. Pafiol6n. in. 6 Panyo~ng malaki na, pangbaljAbal; 6 pa Iln Pafioso,, sa. adj. Ang taong gulaigulani't ang suo't at kasuklaim8ukhaimn,. Paflueloi. m. ~Panyo'; birang. Papa. in. Ang kataastaasang pun6 ng? Siinbahang Kato'liko Roinano. Pap~i. mn. fain. Tatay; amad; ainang, tatang. Papacta. f. Ang lainain sa ilaliin ng? baba'. 1Lainbi. Papado. m. Pagkapapa. Ang panaho'ng itinaitagaIl ng pagkapapa. Papagayo,, ya. in. y f. Zool. Loro; kulasisi'. Papal. adj. Ang naiuukol sa papa. Papaya. f. Bunga, ng papaya. Papayo. mn. Rot. Pun8 ng papaya. Papel. m.- Papel. 1f Ang daho'n 6 kaputol na papel. 11Sulat; kasulatan; katibayan, 6 sulat-kamaiy na anoma~n. jj Alinindng papel na sinulatan 6' nilimbagrain na di nabubuO'ng aklit. 11 Aug papel na hawak 6 gaganapin ng? baw-a't manglalaba's sa isaing dula'. Papelear. n. Maghbalukay, 0' maghalungkait n& rmga. papel sa paghanap ng? anoniaing balita' 6' ulat na inahalagai. Papelera. f. Sulat~ng may pittikpitak na lalagy~in ng? papel. Kasaganhian 6' karaminian nug' papel na may sulat. Papeleria.' f. Katipunan ng? mga papel na sabo'g, na, ang karaniwa'y guskt at sira.sira'. Tindahan, 6 bilihan ng? papel. Papelero. in. Magpapapel. Papeleta. f. Papel na katibayan ng& anomdin; 6.papeleta. Papelucho. in. Papel na sulatkainaiy 6 limlxig nahamak- 6 wala'ng bhalagai. Papera. f. Mfed. Biki; 6' baikil. Papirote. mn. Pitilk sa ulo, sa, noo 6 sa, alinma'ng lugail nug mukha, Papo. rn. Lambi; 6 Iaam an ng ilaliin ng? babat. fj Ang butsi 6 bahay kanin ng? ibon. Papudo, da. adj. Malamini ang baba"; 6 ibong malaki ang butsf. Paquete. inM. Balutan; 6' pakete. 11 Baluvan ng? iga sulat 6' papel. / It Page 385 r PARA -385 - PARA Par. adj. Kaparis; katulad; kamukhia; kawangis. j Arit. Ang bilang na hindi gansil; 6 niimerong pares. 1J m. Tambal; 6 magkatambil na anominn. 1j A par. m. adv. Malapit; kalapit; kasiping. I Sin par. m. adv. Walang katulad. IJ A1 par 6 a la par. m. adv. Walang patong sa pagpapalitan ng anoman. Para. prep. Sa; ukol sa; para sa; upang. Ejemplos: El libro es PARA;lli, tng aklit ay SA ) UKOL SA' akill: /tttzzralH saldre' para 7Tayabas, Ibukas ay aalis azko 1iARA SA 7Tj'abas: corner IARA vivir, kiumaiz UI'AN( mtabuhay. 1] siernprc. Sa magpakailan man. Parabikn. m..Bati; pakikilugod. Parada. f. Paghinto; pagtigil; paghantong. 11 Hintian; tigilan. I! Salaping itinatayang paminsan sa paglalaro. 11 Ail. Pagtitipon ng hukbo at pagdarain sa isang lugal. Paradero. m. Hintuian; han. tungan. [l Kiinhantungan; kinasapitan; kindilalagyain. 1 fig. Katapusain, 6 langga ng anomian. Paradigma. in. I-uwarat; pa. 'risin; uliran; halimbawa. Paradisiaco, ca. adj. Ang nauukol sa paraiso. Paradoja. f. Kaibhlin ng pag. hahaka 6 pagiisip sa talagang karaniwan. Paradojo, ja. adj. Kakaibaing umiisip 6 magkuro. Parafrasear. a. Magsaysay; 6 saysayin sa ibzi't ibang paraan ang isang kaisipan 6 pananalita. Partfrasis. f. Pagsasaysay sa ibang paraan ng isang. kaisipain 6 pananalita upaing mawatasang madali. Paraguas. m. Payorrg. Paragiiero, ra. m. y f. Magpapayong. Paraiso. m. Alinmaing lugai na kaayaaya 6 kalug6dlug6d. 11 el. Ang langit; 6 kaluwalliatian. 1| terrenal. Ang lupang paraiso 6 kaayaaya na pinaglagyni ng Dios kay Adcin at Eva. Paraje. n. Pook; lugail. ) Ang lagafy 6 kalagayan ng anoman. Paralisis. f. Aedll. Pagkamatay ng alinmting bahagi ng katawain. Parhlitico, ca. s. y adj. A/ed. Ang may sakit na pari. lisis 6 pagikamataiy ng katawan. Paralizar. n. Itigil; ihinto; pigilin ang anoniin. r. Mamaatdiy ang alilnming bahagi ng katawan. 11 Matigil; niahinto. Paramentar. a. Gayakiin; pamutihan ang anointng bagay. 49 Page 386 PARA PARC Paramento. m. Pamuti; gayak. 11 Alinming kayo na ibiinbalot 6 itinatabing sa anoman. Piramo. m. Parang na palis, hindi sinasaka at wala isa mang tihanan. fj fig. AlinmAng lugal na lubhang malamig at ilang. Parang6n. m. Pagpaparis; pagtutulad.!1 Pagkahuwad; pag. kawangis. Parangonar. a. Iparis; ipara; pagtularin; pagimukhain ang dalawaing bagay. Paraninfo. m. Inaama sa kasAl. ji Ang nagbiabalita ng anomang kaligayahan. 11 Ang lugal na pill sa mna unibersidad na pinagdarausan ng pagbubukas ng paaralan, at iba pang kasayahang liiaringal. Parapetar. a. Lagyan ng anllngan 6 kuta.!1 r. Mangubli; Tnagkanlong sa likod ng kuta 6 rTioog. 11 fig. Umilag sa anomang rpanganih. ^ Parapeto. in. Kanlungan; kuta; moog. Parar. n. Tutnigil; humint6; tumahin; humant6ng; tuilmgot; humumpaiy. 1 Maipasakarnay; 6 mapatungo sa iba ang anomang bagay. [1 Humantong; manuluyan. i1 a. 'Pigilin; pahintuiin; patigilin sa anomang gawa ang sinoman. 1 r. Huminto; tumigil: human II I Pararrayos. m. Pamigil ng lintik; 6 kasangkapang bakal na matulis, na inilalagay sa ibabav ng bahay upang mailag sa lintik. Par/sito. m. Manghihithft. I! adj. Ang hayop 6 halamang nabubuhay sa katds ng iba n.;. kanyang kinasisipingan. Parasol. m. Payong; 6 panakip-araw. Parca. f. fig. Post. Ang kamatayan. Parcela. f. Bahaging munti ng lupa. I! Ang bawat't-pitak ng lupa na iba't iba ang may ari at may hangganan. Parcial. adj. Bahagil kaLahagi; 6 nauukol sa bahagi ng isang kabuuan. 1] Pangkat. j Ang may kinikilingan. i m. Ang l;a pangkat; kamp6n; 6 kakanmpi ng; sinomin. Parcialidad. f. l'agpapanlkat; 6 pagkakapangkat. I! Pagi bigan. 11 Pagkiling; paglingap sax isang tao 6 bagay. Parco, ca. adj. Salat; maramot; 6 matipid sa paggamit ng anoman. l[ Kasiyahan sa pagkain at sa pagin6m. Parche. m. Tapal; pars`. (1 Ang katad ng tambol.!i Pot. Ang tambol. }1 fig. Alinmiant bagay na tapal ng anuloinan Page 387 PARE — 387 - PARL 4k Parear. a. Pagparisin; pagtularin; pagmukhain ang dalawang bagay. fi Pagdaladalawahin ang ahoman. Parecer. m. Palagdy; akala; pasiyai. 1 Pagmumukha at pa. ngangatawan ng sinoman. |1 n. 1lumitaw; sumip6t; pakita; 6 ma'kita ang anoman. 1( Magpalagaiy; nagpasiyai. 1i Matagpuan ang nawalA. 1[ r. Mamukha; maiwang-;i; makawangis; mAkatulad. Parecido, da. adj. Kamuka. kcawangki; kawangis; kahambing. 1 Kung kasama ng mga adverbiong bien 6 mzal, ang kahulugan ay mainam 6 pangit ang pagmumukha 6 ang mga kilos ng katawain. I[ m. Pagka-;aiwangki; pagkakaimukha; pag-!cakatulad. Pared. f. Pader. Pareja. f. Pagkakasama ng laia-waing tao 6 bagay. 11 Ang?kasayiw. Parejo, ja. adj. Kaisg; kaulad; kaparis: 6 kapara ng ibd. Parejura. t. Pagkakaisai; pagkakaparis; 6 pagkakatulad. Parentela. f. Kamaganakan. Pag-kakamaganak., Parentesco. m. Pagkakatiaganak. Ij Kamaganak. 11 Pagkakihinlog ng mga bagay. Par6ntesis. m. Gram. Pananalita 6 kaisipang ipinapasok sa ising pangungusap 6 salaysay, na nakakaputol at di nakakabago ng kahulugan. 1f Kulong, 6 pangkul6ng na ganit6 ang ayos ( ), na ipinangkukul6ng sa ganitong pangungusap. Pares. f. pl. Afed. Inu'nan. Parida. adj. y s. Ang kapanginganak pa lamang. |t Ang nanganak. Paridad. f. Pagtutulad; pagpaparis ng isdng bagay sa iba, na pinaghahalimbawaan. f1 Pagkakaitulad ng mga bagay. Pariente, ta. m. y f. Kamaganak; hinl6g. 11 fig. y fam, Kalapit; kawangis; 6 kamukha. i fam. Ang asawa. Parir. n. y a. Manganak. I Mangitl6g ang ibon 6 isda. 11 fig. Malikha, 6 manggaling angisang bagay sa iba. II Lumabds; lumitet, sa maliwanag ang anomntng natatag6. Parlamentar. ni. Makipagusap; makipagsalitaan; makipagpulong; makipagpanayam. j1 Ma kipagkasundo; makipagkayari sa anoman. Parlamentario, ria. adj. Ang nauukol sa parlamento. j m. Ang kinatawlin 6 kagawad sa ising parlamento. Parlamento. m. Ano kapulungang bayan, 6 tagapagbatas ng ising bansa. 4~ Page 388 PARR /. - 388 - PART Parlanchin, na. adj.* y s. fam. Ang mapagsalita ng walang kabuluhlan; 6 mapasabi ng hindi dapat sabihin. Parlar. a. Mangusap ng tuloytuloy; 6 magsalita ng walang patid. lT Magtatabil; magsasalita ng walang kabuluhan. 11 Ipahayag 6 sabihin ang dapat ilihim na anoman. Parlero, ra. adj. Matabil; masalita; masabi. 1| Mapagsalisalita; mapaghatid-dumapit. Parnaso. m. fig. Katipunan ng mga makata.6 manunula. j| Tipon ng mga tulang pill 6 hirang ng ilang makata. Parpadear. n. Kumurapkurap; kumisapkisap ang mata. Pitrpado. m. Talukap ng mata; 6 bub6ng ng mata. Parque. m. Halamanan; 6 parke. PArrafo. m. Talataan. i Gram. Ang tanda ng pagsulat na nagpapakilala ng pagbabahagi ng mga talat.an. Parral. Balag.l|} Ang pun6 na ubas na hindi n4kap6n at maraming supling. )J Sarong malali na sisidlin ng pul6t. Parricida com. Ang pumatay sa kanydng ama 6 ind 6 sa kanino mang kamaganak. Parricidlo.. m. Ang pagpa tay sa sariling magulang, 6 sa kanaganak. Parrilla. f. Bote 6 sisidlang tlupa na maluwang ang puwit at ang bibig ay 'makipot. 11 Ihawang bakal na tila rehas, na may tatangnan at may paa. PArrocO. m. Ang pari 6 kura sa isang bayan. Parroquia. f. Ang simbahang pinangangasiwaan ng isang kura. 1I Katipunan ng nmga binyagang nasasakop ng isang pari. 1 Ang mrga suki ng isang tindahan 6 hanapbuhay. Parroquiano, na. adj. y s. Ang nauukol sa isang tiyak na parroquia. 11 m. y f. Ang suki 6 kasuki ng isang tindahan 6 hanapbuhay. Parsimonia. f. Kasiyahcin sa paggugugol. II Kabaitan sa anomang gawa. Parte, f. Bahagi; 6 kapiraso ng isang buong bagay. 11 Pangkat. 1I Hati. 11 Po6k; 6 lugal. J1 Dako; gawi; tagiliran. Il For. Ang may usap, 6 nakikipagusap. fj m. Pasabi; balita; 6 babala. II Pahatid-kawad. 11 de la oracion. Ang bahagi ng kaisipan. |.del mundo. Ang bahagi ng sangdaigdig. [ niaturales, pudendas, a vergonzosas. Ang punong katawan, 6 ang mga sangkap na panglikha. Page 389 PART PART - 389 - PART Partear. a Magpanganak sa Particularizar. a. Saysa buntis ang hilot 6 manggagamOt. Partera. f Hilot. Partero. m. Salag. Partible. adj. Mahahati; mababahagi; 6 dapat hatiin. Partici6n. f. Pagababaagi; 6 paghahati ng anoman. 1Mat. Pagbahagi. Participaci6n. f. Pagbibigaiy sabi; pagbabalita; 6 pagpapahayag ng anoman. 11 Pakikibahagi; pakikialam. 11 Babala; pasabi; balita. Participar. a. Magbigay sabi; magbigay alam; magbalita; magbabala. Iln. Makibahagi; makialam; makiramay sa anoman. 1 Mabahaginan; maabuyan ng isang bahagi. Participe, adj. Kahati; 6 kabahagi sa anomian. 1) Kaalam; karamay; kasapakat. Participio. m. Gram. Pangdamay. Particula. f. Bahaging munti ng anoman; kapiyang6t; dungot. Gram. Tipfk; anyo. Particular. adj. Ang sarili 6 tanging nauukol sa anomang bagay. I Ang tangi; 6 di karaniwan. IJ Buk6d; 6 tangi. Particularidad. f. Pagkatangi; pagkabuk6d; pagkasarli ng anotnin. 11 Katangian. I ying isaisa 6 bukddbuk6d ang bu6ng kabagayan ng anoman. II Itangi; ibukod ang sinolitn. jf r. Mlitangi; mamuko'd; mangiba. Particulamente. adv. m. Sarili; tangi; bukod. Partida. f. Ang pagalis; pagtungo; 6 paglipat sa ibang lugal. j1 Talaan; 6 kasulatan ng pagkaibinyagan, pagkakumpil. pagkakasal 6 pagkamatay nu sinoinan. [1 Mil. Ang pulut6ng ng niga sundalong pasa sa ibaing lugal. 11 Ang dami ng anomang kalakal, gaya ng palay, asukal, at iba pa. 11 fig. Ang kamnitayan. Partidario, ria. adj. Kapangkat; kalmp6n ng iisang lapian, tao, aral 6 akala. Partido. m. Pangkatin; lapian. 1 Tangkilik; tulong; p-ag. aamp6n. Partidor. in. Ang tagapamahagi ng anomiin. 11 Ang tagapagbiyak; 6 tagasibak. 1 l'angbiyak, pamutbl; panghati. Partir. a Humnati; 6 hlatiin ang anomin. Il'Bumaaik; buniyik; sumibak; 6 'baakin; biyakin; sibakin. I Lapangin; pisangin; I)i rasuhin. 11 Mamahagi; mamudnm6d. [[ Magbahagi; 6 bahaginin. -[ Paghiwalayin; pagpangkatin. If n. Umalis; tumulak; yumao. tl r. Humiwalay; magpangkat. K Page 390 PASA - 390 — PASA Partitivo, va. adj. Ang ma. hahati; 6 mababahagi. 1| Gram. Ang bilang na pangbahagi 6 ntmero partitiva. Parto. m. Panganganak. )l Ang ipinanganak. 11 fig. Alinmang likha ng kalikasan, 6 ng pagiisip ng tao na ilinabas sa maliwanag. Parvedad. f. Kaliitan; kauntian. 11 Ang kindkain sa umaga ng mga nagkokolasion. Parvo, va. adj. Malift; munti. Parvulez. f. Kaliitan. il Ka. inangmangan; kamusmusan. PArvulo, la. adj. Malift. 11 in. y f. Bata; sanggol. |l fig. Mangming; musmos. 11 Hamak;' inbbabng lo6b. Pasacalle. r. M's. Pasakalye: isang tugtuging masayd na karaniwang gawfn sa gitara 6 biguwela. Pasadero, ra. adj. Makararaan; mararaanan. f- Katatagdn ang buti.!I Matitiis; mababatd; mnapardraan. Pasadizo. m. Daing makipot na tapatan, maging sa bahay 6 sa dadn kayai Pasado. m. Nakaraan; 6 nagdaing panah6n. 11 Ang sundalong nagtanan sa isdng hukb6 at lumipat sa kalaban. 1t pl. Magulang; ninuno; kanunuarn. P#sagonzalo. m. fam. Tapik; 'hampds na marahan at bigla. Pasaje. m. Paglipat; pagpasaibang lugal. 1[ Buwis 6 bayad na ibinibigay sa pagdaraain sa isang lugal. [1 Ang halagdng ibinbayad s d saay sa daong sasakyn sa paglalakbay ng isd 6 maraming tao. 11 Kabuuang bilang ng mga naglalakbay na lulan sa isang daong. [1 Po6k 6 lugal na dinadaanan. Pasajero, ra. adj. Daraanan; 6 pinagdaraanang malimit ng maraming tao. 1| Lumilipas; 6 madaling lumipas. I[ m. y f. Ang naglalakbay, 6 naglalakaid, na patungo sa ibang lugal. Pasamano. m. Paldbabah;n; gabay; baybayan. Pasaporte. m. Ang pahintulot 6 sulat na ibinibigay upang makaparoong malaya at ligtas sa panganib sa ibang bayan. 11 fig. Kapahintulutan, 6 kalayaang makagawa ng anoman. Pasar. a. Magdala; maghatid sa ibang lugal ng anomair 11 Ibago; ilipat. 11 Magpadald. 11 Tawirin; daanan. I Tuma6s; tumag6s; maglampds. 11 Lumampas; lumagp6s; lumal6; humigit.!l Paraanin; disimulahin.!I Huwag punahin 6 pansinin ang anoman 1! n. Mabuhay na maginhawa. 1l Page 391 '0, N, PASI -39 — PASM Makarain; lumipas. 1t n. y r. Lumipat; magdaan; tumawid; pumaroon sa ibaing lugal. I Tumulay; maglag6s; dumain. | impers. Mangyari; magkata6n; magkaroon ng anoming sakuna. 11 r. Matapos; makaraan; lumipas. 1 Malimutan; niawala sa alaala. If Magsimulang masira 6 mabul6k ang anoman. Pasatlempo. m. Pagaaliw; paglilibing. 11 Aliwan; libangan. Pascua. f. Pasko. 11 de Navidad. Ang Pask6 ng Panganganak sa ating Po6ng Mananakop. II de Resureccion. Ang Pasko ng lPa'kabubay na riag-:Ili. | pi. Ang pahah6ng mula sa Pask6 ng Panganganak hanggang Tatl6ng liari. Pascual. adj. Ang niLaukol;a pask6. Pase. m. Pahintulot; kapahintulutain. Paseadero. m. Pasiyaian. Paseador, ra. adj. Mapagpasiyial. 1[ m. Pasiyalan. Pasear. n. y r. Magpasiyal; gumala; lumibot; maglakadlakaid. j a. Ipasiyal; 6 ipagpasiyal. Paseo. m. Pagpapasiyal; pag'lib6t; paglalakidlakaid. 1 Pisiyalan. Pasibilidad. f. Pagkamaram(tiiii,, kaariang magdamdanm. Pasible. adj. Ang mangyayaring magdamdain; 6 maramldamin. Pasicorto, ta. adj. Ang maiikli 6 malilift ang hakbang. Pasilargo, ga. adj. Ang maluluwang 6 malalakf ang hakbdng. Pasillo. m. Ang daang munti at makipot sa mga bahay. Pasi6n. f. Pagkakasakit; paghihirap; 6 pagdurusa. 11 Rel. Ang mga hirap, sakit at kamaitayang tiniis ng ating Po6ng Mainana kop. 1] Alinmang pagkagul6 ng lo6b, 6 malabis na pagkahilig sa anornan. |1 Ang lagp6s na pagtingin 6 paglingap sa kanino marl. t Ang mahigpit na hilig ng lo6b sa anoming bagay. Pasito. m. Hakbang na malift. 11 adv. m. Marahan; dahaidahan; maingat. 11 Ands; bulong. |1 A pasito. Marahangmarahar at maingat. Pasmarse. r. Mapasma', magkaro6n ng sakit na pasmai. | fig. Mamaang; mamangha; napataka ng labis. Pasmo. m. ilfed. Sakit na pasma. 11 fig. Pagkamaaing; pagkamangha; pagkapataka np labis sa anoman. Pasmoso, sa. adi. Nakaimarnaang; nakiatataka; nakakakmanahia. Page 392 PAST - 392 - PATA Paso. mi. Hakbaing; lhakdaiw; hayop; 6' panginginain ng ha6' lagdaiw. 1 Paglipat sa ibaing ~rop ng dam6'. Ang damo'ng lug~il. jj, Baitang. Daianan sa pag- kirnakain ng hayop. 11 Alinmaing p-asaiba'ng lugail. Tanda' 6-baka's bagay na ikinabubuhay ng hayop. ng paaP sa pagylakad. Pastor,, ra. mn. y f. Ang Pasquin. m. Sulat 6' limbag past'l, 6 tagaalaga' ng hayop,na. waling Iagda' na idini'dikit 1a16 na ang tupa. ia hayaig, at nailalaban sa Patna- Pastorear. a. Magpasto'l; 6' hakian. 6 sa, sinoniang tao. magal~aga ng mga. hayop.Pasta. f. Tipi; tinipi; 6 Mi_ Pastoreo. n. Pagpapastol; 6 nasang ibait ibang' bagay na paga~laga' ng hayop. (linurog. IfAng.binubo'ng gint6' Pastoria. f. Ang pagkapasopilak na hind'i pa ginagawa. t61; 6katungkulan ng pastal. IIAng balat ng akiat 6' libro6. Katipunan ng mga, pasto'l. II uena p'asta. fig. Kahinahu- Pastoril. adj. Ang naiuukol na n, 6' kalanmbuta'n ng ugali. sa pastel ng hayop. 11Ang naiuPastar. a. Magpasto'l; 6 passi ukol sa tuling nagilalarawan ng tuhi'n ang hayop. jj n. Manginain buhay ng niga pastdl. nct dam6d ang hayop. Pastosidad. f. Kalambuta~n; PasteL. n. Minasang' arina k alIat a~an. na may mantika' at may karne'ng Pastoso, sa.,- adj. Malamb6t; tinadta'd sa lWAb isda' 6 iba' malata". pang bagay, at 'saka^ iluluto6 sa Pata. f. Ang paa' ng mga hturnd. 'I fig. Saflita'ang lihim ng liayop. f~Zool. Ang patonig babae. ikin na, aug layon ay runasama'. Patada. f. Sikad; tadya'k; Pasteleria. iT. Gawatan, 6 sipai. jj Aug bakais ng paa' sa tindahan nug pastel. fj. Ang sining linakaran. 6 paraain ng paggawa' na pastel. Patalear. n. Kuimarag; Ik%-uPastelero., ra. m. y f. masaig. I1 Dumarag; (lumabog; tuAug inanggagawah 6' nagtitinda' madyak. ng pastel; magpapastcl. Pataleo.. nm Pagdarag; pagPastlilla. iT. Pastilyas; 6' ba- kasa'g ng paa'. 11Tuno'g. u sikad haging nialift ng alininadng masang 6 darag. tu6, na ibat iba' ang Iakf at Patata. f. Papas. any6. Patatal. m. Lupa'ng maraPasto. mn. Pagpapasto'l nug ruIng tanim na papas. r Page 393 PATO - 393- PT PATIR P.atatero., ra. m. y f. Magpapapds; 6' nagtitinda ing papas. Patear. a. Pagsi karin; 'pag-,tatadyaka'n. n. Magtatadyadk; dumarag; duinabog, sa galitPatente. adj. Haya'g; tanyaig; f. Pahintulot na ibini'bigaiy 'sa kanino 'man upaing- makapangalakal 6 inakapaghanapbuhay, kailin ma't nagbayad ng ukol na buwis sa Paimahahaian. Patentizar. a. Itanyadg; ihaYag ang anotman. Paternal. adj. Ang sarili ng amd~, 6 naiuukol dito. Paternidad. f. Aug pagkaamdi. Paterno,, mna adjf Aug inauukol sa amai,. 6 sarini niya', 6' galing sa, kanyai Patern6s-ter. m. Amad naPatio. m. Patio; 6' harapan ng bahay 6' siinbahan, na may bakod at waling bubo'ng. Patituerto, ta. adj. Aug tao 6' hayop na pilipit ang paa'. Patizambo, ba. adj. Pi1~i; 6 pilipit ang paa' ng palaba's. Pato, ta. mn. y- f. Zool. Itik; libi; pato. f Patochada. f. Salit~ng pa.. hungh~ing iat bastos. Pat6n, na. adj. fptm. Aug malaki aug mga padi at rasamk aug tabas. Patrafla. f. Balit"mg kasiu ngalingan; 6' salit'ng kathakatha' lamang. Patranflero,, ra. adj. Ang inapagbalita'; 6 rnapagkatha' ng kasinungalingan. Patria. f. 'Aug bayan, Iupaing tinubiuian ng isa'ng tao. Patrimonial. adj. Aug nadu. ukol sa. aring minirana sa magu. lang. 1 Aug na'darapat sa isa/ dahil sa kanyaing tinubciang 1upai 6 ama. Patrimonio. im. Ang pagaari 6 aymanang minana sa magulang. j1 Mana. ~Patrio, tria. adj. Aug naduukol sa bayang tinubuian. 1 Auig naduukol sa 'anid; 6' galing, sa. ama. Patriota. in. Aug may pag. ibig at pagmainasakit sa bayang tinubutan. Patri6tico,, ca. adj. Ang' nauukol sa, bayang tinubi'an. 1I Makabayan. Patriotismo. mn. Ang pag. ibig sa bayang tinuubean. Platro'cinador., ra. adj. y s. Ang tumadtangkilik; 6' tagatangkilik. Patrocinar. a. Tangkilikin; ampunin; tulungan; 6' tumangkillk; uminap6n; tuinulong. so) Page 394 PAUT PAUT ~~~~i-3 94 -- PV PAVO Patroclnlo. m. Pagtatangkilik; -pagaampo~n. 11Tangkilik; arnpon; tulong. Patr6n, na. rn. y f. Tagapagtangkilik; tagapagampo'n. Jj Ang puno'ng narnamahala' na isaing sasakyain. j1 Ang santo'ng pintakasi ng isaing simbahan 6' bayan. II Ang mnay ad ng bahay na pinani'nuluyanan. jj Huwaran; parisain ng anomaing bag3ay. Patrono. rn. Tagapagtang. kilik; tagapagampo'n; tagapagtanggd'l. IIPintakasi. fPangi. nioon. II Maimunmuhunain. Patrulla. f. Mora sundalong niagbabantaiy 6 naglilibo't sa gabi'., Patrullar, m. Magbantaiy omagrlib6t sa gabi ang mga Wsundalo. Patudo, da. adj.-fam. Ang nmalaki' ang, mga padi. Paulatinamtente. adv. rn. tUntiunti; ind'tino't; hiniayhinay. Paulatino,, na. adj. Mahi. mnan; mabagral sa pagpapasiyad 6 sa pagygawa, Pausa. f. Pagtigil; paghintong sandal'i sa anornting gawa6i kilos. 11Kabagalan; kahinayan. Pausado, da. adj. Mabagal; niahiman; 6' mahinay gumawva. Pausar. ni. -Tumigil; buniinto6 sa anomang kilos 6' gawxa-. Pauta. f. Ang papel na may guhit na gamit ng m ga batai sa pagaaral ng pagsulat; 'at ang kasangkapang pangguhit sa papel na ito6. jJ fig. Huwaran; parisadn. Pautar. a. Guhitan sa pauta ang papel; 6' magpauta ng papel. 1j fig. Magtakda', 6' maglagady ngp~takaraing susuntin sa paggaw" ngr anoman Pavada. f. Pabuhain; 6' kawan ng pabo. Pavero, ra. m. y f. Ang nagaalaga' ng mga pabuhain; 6' nagbibilif ng pabo. Pabesa. f. Titis; 6' abo'ng ilaw, ganomd'ng bagay na nagniningas. PAvido, da. adj. Pol. Matatakutin; 'duw~ig. Pavimento., M. Alinimang sahig na bat6 6' lariyo6 ng isadng bahay 6' gusali.4* Pavipollo. m. Ang inakdiy ng pabo. Pavo, va. m. y f. Zoo!, Pabo. Povonear. n. y r. Magparangalan; nmagmagaling; magpalal6' dahil sa gandd, yaman, at ibad pa. Pavor. mi. Takot na malaki; sindadk. ang pagkatakot; sinddk~na sindak, Pavoroso, sa. adj. Nakadtata.. I kot; nakabsisindadk; nakdgugulat. Page 395 PECA PC PECU Pa8yaso, m. Mng miapagpatawai, m agit' sa alinaming kasaiyahan; 6' payaso. Paz. f. Kapayapa'an; katahilmikan; katiwasayain ng loo'b. ff Katahimikan;* kapayapaian; kaipanatagain ng bayan 6' kaharian. 11Pagkaka'sundo'; panmamn~yapah. Peaje.. m. Anig buwi's na ibinadbayad sa pagdaraan sa iszing 1ugadI, 6 sa pagialaba's at pagpapasok rig kalakal. Peajero. m. Ang naniningil tig buwi's sa nagdaradin, 6' sa kalakal na lumalaba~s at pumapasok. Peaina 6 Peafla. f. Ang tuntungang kinadalaagyain rig alinmang larawan. 11An'g tuntungang. nasa hara'p rig dambanar 6' altar. Pe it pa (De), m. advr. Lubo6~; buo'; buhat sa simula' hanggang katapusain. Pebre. mn. Isaing bagay na sawsawang may paminta', bawang at suka'. Peca. f. Pekas rig mukha'; 6 arnan. Pecablc. adj. Magkaka'sala; 6 magyayaring magrkdsala. Pecado. m. Sala; kasalanan. j1 Ang -kalabisadn sa anoman. famn. Ang diablo; 6 tuks6. Pecador, ra. in. y f. Ang inakasalanan; 6' nagka'sala. J! Ang rnaaiaring magkdsala. Pecaminoso, sa. adj. Mng nauukol sa k-asalanan; 6' makasalanan. Pecar. ri. Magka'saia; 6' sumalangsaing sa utos, rg Dios. jjMagka'sala; 6 magkulapg sa' anomang katungkulan, 6' kautusaing sint'suno'd. Pecera. f. Sisidlaing bubognapbiyayan rig mnga isd'ing sarisaring kulay. Pecina,. f. Tangke'ng pabiyayan rig isda'. Pecoso, sak. adj. Mapek-as; inaaridn. Pectoral. adj. Ang naiuukol sa dibdib. 11 Ang mabuti sa dibdib. jirm. Ang kurtis na isina'sabit sa dibdib rig mnga obispo, ria tand' rig gayo'ng kara'rigalan. IPeculiar. adj. Arig sarili rig bawa~t bagay. Pecullaridad. f. Kasa'rilinan; 6 unrig sarili rig anomain. Pecullo. in. Pasarili; 6 ang pagpaar 6' salaping ipinahfhintulot rig mnagularig 6' panginoo'n na gamitin 6' ipangalakal rig anaik 6 alila". 1j fig. Ang salaping sanilirig bawa't isai Pecunla., f. famn. Salapi; 6' kuwalta. Pecunlarlo, ria. adj. Mng nauukol sa salapi. I Page 396 PEDE -396 - PEDO Pechera. f. Kapirasong kayo na ipinananakip-sa dibdib. [j Petsera ng bar6. 1] fam. Ang labas ng dibdib, lal6 na sa babae. Pecho.: m. Dibdib. 1i Suso ng babae. l| fig. Ang kalooban ngr tao. t1 Tapang; lakas ng lo6b;,kaiyag.ann. Pechuga. f Ang pitso ng ibon 6 ng manok. 11 fig. y fam.. Ang dibdib ng tao. Pedagogia. f. Kaguruian; 6 dunong at sining ng pagtutur6 sa kabatan r Pedag6gico, ca. adj. Ang nauukol sa pedagogia 6 sa pagtutur6 sa kabataan. Pedagogo. m. Guro; 6 taga. pagtur6. Pedante. m. Mapagdunungdunungan. 11 Ang gur6ng nagtutur6 ng gramatika sa bahaybahay. Pedantear. n. Magdunungdunungan; magpanggap na marunong. Pedanterfa. f. Pagdudunungdunungan; 6 pagpapanggdp na marunong. 11 Kamangmangain. Pedazo. m. Kaputol; 6 kapiraso ng anomani. 1( Limpak ng karne 6 isda. 11 Pidpid ng kahoy. 1f Tipdk ng anomaing bagay na matigas. Pedernal. m. Bat6ng pingkian. 11 fig. Ang katigasdng malabis ng anomin. Pedestal. m. Tuntungan. 1| fig. Ang bataying pinaninibayan sa anomang bagay. Pedestre. adj. Ang lakad; 6 naglalakad. -1 fig. Karaniwan; hamak; 6 taong mababa. Pedicoj. m. Kandirit. Pedido. m. Ang ambag 6 buwis na ibinabayad ng tmga bayan. [1 Ang bilin, 6 pabilin ng sarisaring kalakal. f1 Kahfngian. Pedidor, ra. adj. y. s. Ang humfhingi; 6 mapanghingi. Pedidura. f. Paghingi; 6 panghihingi. PedigUefio, fia. adj. y s. Ang mapanghinging lubha, na nakayayamot. Pediluvios. m. p]. Med. Bany6s ng paa. Pedimento. m. Kahingian. f For. Kahflingan.?f A pedimento. m. adv. Sa kahingian. Pedir. a. Humingi; dumafng; lumuhog. [i Manghingi. 11 For. Magsakdal; maghabla; 6 magdemanda. f1 Maghalaga; 6 hala, gahain ang kinarkalakal. |[ Humiling; 6 hilingin ang anoman. |l Magnasa; ibigin; 6 nasain ang anomang bagay. Pedo. m. 'Ut6t. fi fam. Singaw. Pedorrero, ra. adj. Ututin; palaut6t. Page 397 PEGA - 397 - PEJE Pedrada. f. Pagpuk6l ng bato6; Pegujal. m., Pasarili. 1f fig. 6 pangbabato6. 11Puk6I; ' pasa 6 Munting pagaarl, 6' arlarian. sugat na gawa n,&, puko'l ng Pegujalero. rn. Aug may bato6. jf fig'. Parinig na salita'. mahlt na saka; 6' may munting Pedrea, f. Pangbabat6.i paghahayop. Paghabatuhan. ifPagpuko'l ng Peinada. f. Pagsusuklaiy. bat6' sa itadis. Pelnado, 'da. adj. Ang laPedregal. m. Kabatuhain; laking butihin 6 nagpapagandaing' 6 ok na maraming bat~ng malabis na, parang babae. ff m. malilift. Magandaing ayos a4 pagkasukla'y Pedregoso, sa. adj. Mabat6'; ng buhoxk. batuhain. 1f Ang bindbalisaws~iw. Pelnador, ra. m.y f. Ang Pedrej6n. mn. Bato'ng mala- mAnunuklaiy 6 tagapagsukliY ng king nakakalat. buh'k. ff m. Aug damfit na Pedrera. f. Tfbagan; 6 luga'1 bina'balabal kung nagsdsukl~y na pinagktlkunan ng bat'. 6,nagadahit. Pedreria. f. Katipunan ng Peinadura. f. Pagsukhi'y; 6' rnahahalagadng bat6', gaya ng pagsusuklady. ff Mga buh6k na diamante, rubi, at ibad pa. pinagsuklayain. Pedrero. m. Aug mdngla- Peinar. a. Sumukl~y; 6' Iabrad ug bato6; 6' kantero., suklayin. ff fig. Husayin,; ayusin; Peer*' n.' Urnut6t. 6 linisin ang balahibo ng alinPegajosog, sa. adj. Malag. m~ink hayop. f1 r. Magsukldy. II kift; padnikitin; 6' madaling ma- Magsuklayan. nikit. ff Naka'hahawa; 6' madalfing Peine., m. Suklady. 1f Suyod makahawa. sa paghabi. Ang bp~bo'ng ng Pegar. a. Idikit; ikatnig; ila- pad. pat; il~akip ang isadng bagay sa Peineria. f. Ang gawhian iba'. ff Ilapit; iclaiti; ihakab; ikabft; 6 tindahan ng sukidy. itali;- itah'i ang anomdn. ff Maka- Peinero. in. Aug gumdga.. hawa. ff Ihamp4s; ipal6; ibati 4ng wa", 6 nagtitindd ng sukiady; maganoman sa iba'. ff Hampasin; pa- susukldy. kuin. ff Silabdn;sunugin; sus'uhan; Pelneta,. f. Peineta. 6sulsulain ng apo'y aug a'noudn'- Peje. m hi-sda. ff fig. Aug. ffr. Manikit; midikft. ff Mdha. taong matalino at madal~ing guwa; magkahawa.,mawa, ng anomdn. Page 398 PELA PELA~- 398 — PL PELE Pelada. f., 'Ang katad ng tupa na inalisain ng balahi'bo kung mapatdy na ang- tinurang hayop. Peladero. m. Lugadl na pi. nagbabanlian at pinaghihinmulmuIan ng ibon 6' baboy. Pelado, da. adj. Mng wa. la'ng balahibo. [I fig. Bundo'k, parang 6 bukij na waling anomang kahoy' at darn6'. Peladura. f. -Ang paganit; 6 pagtalop- ng anomanm Pelafustin, na. m. y if. Hampa'slupa'i; batugan; pagayo'ngayon. Pelagallos. m. fain. Ang taong hamak at wala'ng hianap. buhay; 6' bamnpa'supa'. Pelanibrar. a. Magkulti ng balat; 6 ibabad ang katad sa tubig at apog, up ang inalagas 6 inaanit ang balahibo. Pelamnbre. in. Ang kati'punan ng katad na kintikultf. j Ang pinaghal6ng tubig at apog na~ pangul ti sa, balait. fJ Ang la.. h~it ng balahibo sa buong kata. woln. Pelanibrera. f. l~ugaiI na kWiltilhan ng balit. Pelamibrero. m. Ma~ngu. ngultf. Petanclusca. f. DalahirAi, 6babai'ng nagbibilf' ng puri. Pelar, a. Umanit; 6' anitin ang buho'k 6' balahibo. 11Him'ul. muladn; 6' alisdn ng hallahibo ang mnano k 6 ibon. 11fig. Talupan;, 6 alisain ng balait ang inga bungang kaboy, at i'ba'ng bagay na waling balahibo. ft fig. y fain. Talunin sa lar6 an lahait ng salapil ng kalaban. I[ Hubardn ng pagaari ang kapuwa' sa inasarnang paraain. 11r. Malugon aug buh6k; inakalb6'. Pelarruecas. f. fain. Ang babaing dukha' na nabubuhay sa paghabi 6' sa panunulid. Peld~tlo. in. Baitang. Pelea. f. Pagbabaka; paghahamo'k; pagdidigmn'. 1 Pagbababaig; pagaaway; pagtatalo. 11 fig. Paglalaban ng inga hiayop; 6' "pagsasa~bong ng mnano'k. II Ang paigsisikap na ginaigawa'. sa pagsupil sa mnga-~ pita at'hilig ng loo'b. Pelear. n. Makipagbaka; makipaghamn'k; inakipagdigin&. l Buinabag; urnaway; miakipagtalo. jffig.. Maglaban ang mnga hayop. ftPaglabanan at pagsikapang supilin ang inga nasa' at hilig ng katawain. fjr. Magbabaig; magaway; inagpainuntukan ang da. lawa' 6 maraining tao. Pelechar. n. Tumub6 ang unang buh6k 6' balathibo sa inga hayop; 6 mul'ing tub~ian pagkpangulag. ~Ifig. Magnul~ing -gu. Page 399 PELI PELI ~- 399 -- PL PELL minhawa aug pamumuhay, 6 -Umigi, aug pangangataw~in. Peleona. f. Away; babadg; pagtatalo; 6' pagkakagali't. Pellagudo., da. adj. Aug hayop na mahabit at manipis aug buh6k, gaya ng koneho., kamfl bing na maijit, at i-bad pa. jj fig. y fain.,Mahirap; mapanganib. IIAug taong inatalas. Peliblancol, ca. adj. Maputt aug buh6k. Peliblando, da. adj. Malamb6t aug buh6k..Peicano, pa. adj. May uban; tibanin. Pelicaflo. m. Zool. Is'ang hayop na ganyvin ang tawag. Pelicorto, ta. adj. Maiklj" aug buh6k; 6' uto'd ang buh6k..Pelicula. f. Aug balit 6' katad na malift at manipis:~1 Balok; lamad. 11 Pelikula. Peligrar. u. Maipanganib; sumapaoganib; 6maflag'i s panganib ang anoimin. Peligro. m. Panganib; ka.. pang~iniban. Peligroso, sa. adj. Mapa. nganib; 6' may panganib. ii figAug taong mapagbasagulo at mnapangah'as. NPelflargo,9 ga. adj. Maha. bk aug buh6k. PedilioSol, sit. adj. Mfakili. 'tin; 6, mapansining Iubha' sa I i pakikipagusap 6' pakikipagpanayam sa kapuwai. Peilnegro, gra. adj. Ma. itfim aug buh6k. Pelirrojo, ja. adj. Mapuli aug buh6k. Pelitieso, sa. adj. Aug bu. h'k na matigas at nanganga lisag. Pelmacerfa. f. fain. Kaba-i galan; kakuparan sa paggaWa& PelmaRzo. in. Anomning ba. gay na inahigpft, 6 inasinsfnfjAug pagkaing naftirg sa sik. mura, na hindi natunaw. ff fig. Aug taong inabagal at makupad guinawa'. Pelo. in. Balahibo. jJ Ang katipunan 6 k~ilahatlahatan ng balahibo. fj Buho'k. (I Bulo ng bu. ngang. kahoy. 1f fig. Aug balahibo ng aul~ lana, dainit, atbp. Pel6n, na. adj. Waling ba. lahibo; 6 madalang na lubha' aug buh6k. Peloneria. f. fain. Karukh~aua; kasalatdn; kahirapan.' Peloso, Sa. adj. May buho'k, inakapadl aug buh6k. Pelot6n. in. Pelotang malaki. fjBuh6k na gul6, gus6gus6t 6 ndbibilot. Ji Mil. Is~ing pulut'ong na sundalo. 'fl Aug bunt6n ng tao Peludo, da. adj. Mabuh6k; 6 inakapdl aug bub6k. Pelieja., f. Balit; katad na hin'iwaldy sa katawdu ng hayop. Page 400 1. PENA PENA - 400- PN PEND Pel Vlejerfa. f. Bahay 6 lugail na pinagtiftindahain at pinagkdkultihadn rig mga katad. Jj Ang hanapbuhay na magtinda' 6 miagkulti nig katad. 1J Ang bunto'n rig katad. Pellejero, ra. m. y f. A ng nagbibi'li 6' nagku'kulti' rg balait; magkakatad. Peiltejo. mn. Kata'd; bahift rig ha-yop. ]I Ang baladt rig tao. Pelllzcador, ra. s. y adj. Ang nangungur6t; 6' madngunguro't. Pellizcar'. a. Kumuro't; pumiral; 6' kurutin; piralin. jj r. 1\agkdrutan. Pellizco. m., Kur6t; piral. IIPagkuro't; pag'piral. JjAng pirasong mni na kinuha 6 kinu~6t' sa anomadng bagay. Perna. f. Dusa; 6 parusa. Pighati; hapis; 6' dalamhati rig loo'b. 11Hirap; saikit rig katawain. 1capital.' Ang pa rusang bi. tay 6 kanvitayan. 11 pecunliaria. Ang' Parusang magmultA rig salapi. Penacho. rn. Ang bdalahi bong tila palong rig ila'ng mga ibon, gaya nig katala,, kilakil., at ibad Pa. j11 Ang Plum ahe 6' pa. muting balahibo na inildla. gaiy sa aniomrin. Penado, da.' adj. Ang may na gawat. 11m. y f. Ang pinaruisah an. 'Penal. adj.- Ang nruiukol sa parusa, 6' sa hirap. Penalidad. f. K ahirapan; kasakitan; kadalamhat'lan. Penante. ad.. Ang naghihirap; 6' nagdurusa. Pen'ar. a. Maparusa; 6' parusaha'n. jJ Pahirapan; pasakitan, ri. Maghirap;, magkasdikit; mag. tifs ng anomaing saikit 6' hirap. Maghingalong maluwadt. r. Mahapis; magdalarnhati. Penca. f. ll3ahong may tiniktinik atinatulis nig iling halaman; gaya ng,diliwarliw, at iba' Pa. 1f Balabar; 6 O palaph. Pendejo. m., Bulb6Il; 6' balahibo sa pus'on at sa singit. faki. Ang taonlg duwaig; 6 in6ruI61, nrg kanyaing asawa. Pendencla. f. Babaig; away; pagtatalo; taikapan. Pe'ndenclar. ri. Magaway; magbabaig; magtalo; miagtaikapan. Pendenclero,, ra. adj. Pa. laaway; palausap. Pender. ni. Maibitin. I MAukol; -, masakop; inasakldw anig is~ing bagay rig ib'a. Pendlente. p. a. Atg na'-' bibitii;, 6' rakabitin. jj mn. Hikaw. fjf. Ang dahilig, 6 dalisdis rig hirap; 6' rahfbirapan. 11Mahirap I isring 1upa". Page 401 PENI PENI — 401 1N P9NS Pendolista. rn. Ang-mahusay at mainam ang sulat. 11 Magfcaraya'; sinungaling. Pend6n. m. Bandiliingmunti, na sagisag' ng hukbo6. 11 Ang bandih\" sa mga simbahan, na. ipinangunguna, sa mga prusisio'n. Pi~ndulo, la. adj.- Ndbibitin; 6' nakabitin. 11m. Anomaing bagay na nakabitin at gumaigala'w, gaya. ng hikaw, palawit ng orasa'n, at ib-a' pa. Penetrar. a. Tumalarnak; t u- magos ang anomain sa kilabot ug isa'ng bagay. jj fig. Malirip; mataro'k ang kalooban, ng kapuwai, ang anomang bagay na mahirap talastasi'n 6 gawin. fJ Pumasok; palo6b; sumukt~a isaing lugadh A anuo't; ranaliksfk ang anorn~in, gava ng panunuo't ng lamig hanggaing but6'. 11fig. Tunia~s; tianaimtim In tindi ng sak-it, dalamhati, 6' iba' pang gfangganit6 sa ubod ng. pus6 6" Pe6nitlsula., f. Lupang ligid nM tubig, na tangi lamang ang isaing niunting bahagi na n~ikakabit sa ibadng luphng' malaki. Pen'insular. adj. Ang tubo" sa peninsula; 6 nduukol. ditoPenitencia. f. Mng pa'ngu-' nrgunipisaiI, na ikinalilinis sa sala. Kabainalan, na li ibA't ang pag-sisisi sa naigawfing sala tit panga ngrako'ng hind'i na muling, magka'sala. 11Ang pagpapasakcit 6 pagpapahirap sa sariling kata-w~n. jj Dusa; 65 parusa. Penitenciar. a. Magparusa; 6 parusahan ng karampatan sa sala;..Penitente. adj. Ang nauuk ol sa parusa. 11coin. Ang nagpepenitensia, 6 nagpapasaikit sa sariling kataw-An. 1 An~ nagk6'kum'pisadI Penoso, sa. Ad. Maihirap; ma"~kit. 11Ang may hirap 6 nag-. daramdaim ng saiki t Pensado (De). m. aclv. Sad Pensador, ra. adj. Ang' nagiisf p. Im. Palaisfp; mapagisip. Pensamlento. m Isip; pa~giisip; panimdim;, haka'. Pagisip; pagbubulay; pagakalh. fj ig. 'Hli. nala'; hinagap; sapantahah. Pensar. a., Isipin;- akala'in;,, Kuft'in; dilidilihin. I Bulaybulayin; wariin ang anoma'n. Umisip; magbahta'; magakcalah. Pensativo, va. adj. Ang nag. iisfp; () nagbubulay ng malalni sa anoman, Pensi6n. f. Bu'wis sa ta6tutao'n nic luipa, bahay, at, ibai pa. Pabiyay~; 6 balig~itg ibinibigdy s ta6ntao'n sa 1-ian~n m an. Penslonado, dib. M. N f. Ang Maonog may tinit'angg~lp na pabiyavai 6 p e iis 1n. Page 402 PEOR -- 402 -- PERC Pensionar. a. Magpabuwis; 6 pabuwisan. |I Bigyain ng pabiyaya ang isaing tao 6 kapisanan. Pensionario. m. Ang bumribuwis; 6 namumuwisan. Pensionista. cor. Ang may karapating tumanggaip at maningil ng anomaing pension. 11 Ang tumitiri sa paaralan 6 sa isang bahay, na nagbabayad sa kanying pagaaral 6 kinakain. Pentecost6s. m. Ang kapistahan ng pagpanaog ng Banal na DNiwa 6 Espiritu Santo. Penfiltimo, ma. adj Ikalawai sa huli; 6 pangalawa sa dulo. Penurla. f. Kasalatan ng alinmang bagay na lalong kailangan. Pefla. f. Bat6ng malaki at hindi pa nalilinis. 11 Talampis. Pefhasco. m. Bat6ng lubhang malaki at matads; 6 bund6k na bat6. Peflascoso, sa. adj. Lugal ( bund6k na maraming batong malalaki. Pe6n. m. Ang lumilakad; 6 naglalakad. 1j Ang magaaraw; 6 upahan ng araw. 11 Sundalong l1 -kad. 11 Alinmin sa mga pirasong ginagamit sa larong dama, ahedres, at ibai pang ganit6. Peoneria f. Ang luping nagagawa ng isang tao sa maghapon Peor. adj. Lal6ng masama; masama pa. I Peoria. f. Pagsamang lalo; 6 paglala ng sama sa anonian. Pepinar. m. Pipinuhan; 6 lugal na maraming tanin na pipino. Pepino. m. Pipino. Pepita. f. Ang but6 ng alinmang bungang kahoy 6 halaman, gaya ng mil6n, peras, at iba pa1 Ang sakit na tigak ng mga manok. Pepitoso, sa. adj. Mabuto. |1 Ang man6k na may sakit na tigak. Pep6n. m. Pakuwan. Pequefiez. f. Kaliitan; kauntian. [I Kasanggulan. 11 Bagay na walang gaanong kabuluhan. Pequefio, fla. adj. Malift; munti. H Bata. 11 Mababa; dukha; hamak. Pera. f. Bunga ng peras. II Ang balbas na pinatutub6 sa ibaba ng labi. Peral. m. Rot. Pun6 ng peras. Peraleda. f. Lugal na maraming pun6 ng peras. Percance. m. Pakinabang na nikukuha 6 tinatam6 buk6d sa talaging sahod. Lal6ng ginigamit sa plpral. II fig. Sakuna; kapaha-:makan; kasaliwaang palad. Percatar. n. Isipin; bulaybulayin; limiin; pagingatan. f[ Mag. ingat; magbulaybulay. Page 403 PERD -PERE PERE Percepci6n. f. Pagkzimant-nan; pagkicaulnig; pagkadbatyaig ng anomain. ft Pagkata'nt6; pl-gkakilala ng anomain. Percibir. a. Tutnanggaip; sumahod ng -anomadn.I Malasmasin; ulinigin; batyagin ang anomain. f Matan; 0 maikilala ang anomadn. Percibo. mn. Pagtangg,,ip; 6 pagsahod ng anoma'n. Percudir. a. Dalapdapfn; 6' sirain, ang pinakamukha' 6 kinaing ngr anoma~n. Percutir. a. lurnpo'g; 'ibunggo ang isadng bagay sa iba'. ni. Urnump6g; tmabungg4.Percha. f. Sampayan. f SiI6", na panghuli ng ibon. Perder. a.:Iwala"; iwaglift ang anomain. f Sayangin; aksayahin; sir~ain; itapon ang anoma'n. ff Huwig karntan ang anomAng pinakananasa'. f1 Siraian ng puri, 6' ng pagaarli ang kapuw". ff Ma. ngulugi; matalunan, mawala'n;. masiratan. ff r. Mawala; mawaglift ang ajxoman. fJ Masirai; masayang; maipahamak. fjj Mafligaiw. ff Magipit; ruasik'i na wala'ng' labasain. f Palulong na Iubo's sa- masasamang hilig ng katawain. ff Mabagbaig; mailubo'g sIa tubig. ff Isapanganib ang buhay. ff Umibig; guiniliw nq labis. ff Lumipas; magmaliw. ffel colot. IKumupas; pumusiyaiw ang kulay. Perdlcl6n. f. PagkawaIa'; pagkawaiglit; pagkasirai; kasira'an; pagkalugi; pagkataio; pagkaliga4w. ffPagkapasama'; pagkadpahamak. ffPagibig na malabis. P~rdlda. f. PagkawaI"'.af Kasiraian; kapah'amnakzin. ff Kalugihain; katalurnin. Perdlz. f. Zool. Pug&6 Perd6n. m. Patawad; 6' kapatawardn. ff Pagpapatawad. Perdonable. adj. Mapapatawad; 6' nairarapat patawarin. Perdonar. a. Magpatawacl; 6 patawarin. Perdularlo, ria. adj. Alibugha&, 6 [ubhing pab4,iy sa kanyang rnga pagaari at sa sariling katawan. Perdurable. adj. Wala'ng hanggain; 6' lagI na. ff Ang nag. tatagaiI ng mahabaing panaho'n. Perdurar. n. Tumagail na totoo6; magluwait ng mahabaing panaho'n. Perecear. a. fain. Papag. luwatin ang anomnain dahil sa kap abaya'an 6' sa katainaran. Perecedero, ra. adj. Ang matatapos; 6 mamnarnat4y. Perecer. n. Matapos; mauta's; mainatay. ff Maghirap sa anoman. ff Madukha&; nmaghirap na totoo6 ang pamumuhay. ffir. Magnasa'ng rnahigpit; 6 magpakamalaiy sa anomnan. Page 404 PERF PERF - 404 P -PERI Peregrinaci6ni. f. Pangingib~ing bayan. II Paglalakb~y sa isaing simnbahian -na pinangakiiang dayuhin.-1 fig. Aug panaho'n ng buhay ng tao sa m-un(long ibabaw. Peregrinar. n. Mangibaing bayan. 11Maglakzbay sa isaing sirnbahian na pinangakuiang dayuhin. II 4i. IAlabuhiay sa mundo'ng ito, na patungo sa kalangitain. Peregrino., na. adj. Ang tiangingib~ing bayan. fl Ang naglalakba'y sa isa'ng simbahan na pinangaku'ang pagdasakin. [Ifig. Kaiba'; tangil; 0' bihirang ma'kita. Dakih'ncg kagandahan. IAng niabubuhay sa ibabaw ng lupai. Perendengue. in. Hikaw. Perenne. adj. Lagi; parati; vaki~ng likat; waking humpAy. Pereza. f. Katairmaran. Kapabaya~an. 11Kabagalan; kaku. 1)aran. Pere'zoso, sa. adj. Tamadd; batugan; alisaga'; anyaya-; pabaya'. 11 Makupad; mabagal; mahiman. Perfeccifn. f. Kasidhaian; kayariang Iubo's ng anomdn. Perfecclonamientto. m. P3aghuhusay; pagpapaigi; 6 pag. yaring ganap mgano~n. Perfeccionar. a., Pakahusayin; pakaigihin; 6 yar'ling Iun bo's na Iubo's ang anotwin. Perfecto, ta. adj. Masidha; ganaip; lubds; sakdal buti 6 gandai. Perfidia. f.- Kaliluhain; kataksiki'n, kasukabain. P~rfido, da. adj. Taksil; Perforar. a. Butasin; 6 Iagyain ng butas aug anorn~ing bagay. Perfumar. a. Pabanguh~in; 6' suubin ng mabanv6 aug anomin. r. Magpabang6. Perfume. in. Panuo'b na mabang6'. jf Aug amoy na mabang6'. 1,1Pabang6'. Perfumerla. f. Ang g'awaan ug pabang6.-I Aug tindahan ng pabang6'. Perfumista. cbm. Augy gumaigawa, 6 nagtitind4 ng paban.66; magpapabango6. Pericia. f. Karununqan; kabihasna'n; kasanayain sa anomaing dunong 6' sining. Perigallo. m. Lamb"' ng mano'k. 1 fain. Au'g taong matads at paya't. Perl6dlco, Ca, adj. Aug nauukol sa panah'n. in. Pahayagain; painahayagadn. Perlodismo. in. Aug parnamahayag. Perlodista. in. Madinainaayag; 6 indnunulat sa is'ng pahayagdn. Page 405 PERL PERL ~- 405- PR PERN Periodistico, ca. adj. Ang niuukul:'-.a pa'hayaga'n 6' sa marnamiahaYdgY. Periodo. rn. Pan all n; 6' pagitan n~ isa'ngc tiyaik na panaho'n na itinatagal ng anoman. Perito, ta. adj. iMvarunong; sanay; bihas~i sa al]OIIAng dunong 6 si ning. Perjudicar. a. Makasamna'; makasira'; mnakap'anganyay ~. Tampalasanin. 1 r. Masiraian; map)anganyaya'. Perjudicial. adj. Nakasaisamna; nakasisirai; nakaka'panganyaya. Perjuicio. mn. Kasiraian; kapanganvyay~ang tina'tanggaip 6' n an gyaya ri. Perjurar. n. Manumnpai ng kasinungalingan. 11Manuinpa ug mnadalais. 11r. Magkulang; 6 huwaig tumupaid sa pangako'ng pinanumpaafl. Perjurio. inl. Panunumpa' ng hindi too6 6 hind'i pagtupa'd sa pangak'ng pinanUMpaan. Perjuro, ra. adj. y s. Aug nanulnu a'pa' rug Juiudi too Aug sum isira, 6- hindi uuu paid sa ipinanumpa'. Perla. f. Perlas; mutya'. Perleria. f. Katipunan, O' karanmihan ng perlas. Perino, na. adj. Aug ku Permanecer. n. Lumagi; manatili, maiparati; managail. Permanencia. f. Paglagi; pananatili; pamamaratt. Permanente. adj. Lagi; a~lagiiati; paratihiin. Permeable. adj, Aug matatago's ng tubig, 6 ng anomiin Permisible. adj. M~aipaNihintulot; 6' maaiaring ipahintuloti. Permision. f. Pagpapahin. tulot. 11Tulot; 6' pahintulot. Permisivo, va. adj. May pahintu~lot; o' ipinahihintulot. Permiso. m. Tulot; pahintzulot; 6' kapahintulutain na makagawa' ng anoniain. Permitir. a. Magpahintulot;ipahintulot; 6' Iahintulutan- jj Pabaya'an; huwiig pigifin ang anomang mangyayari. 11 Itulot; ipayag; ipagkalodb. Permuta. f. Palit; 6' pagpapali't ng isaing bagay sa. iba'. Permutable. adj., Maipa~ papaift; 6' mapapaita'n. Permutacl~n. f. Pagpapa. lit; pagpapailitan. Permutar. a. Ipagpalht; o' pagpalitin ang anonmah. 11 Mag1)alit. Perniabierto, ta. adj. Sakang. Pernicloso, sa. adj, Nakasisira'; nakakiipanganyayai ngN malaki. 11Masaia'. lay perlas. Page 406 PERP - 406 - PERS Pernituerto, ta. ad]. Pi. lipit ang paa. Pernoctar. n. Matulog; 6 magparaan ng gabi sa isang lugal. Pero. conj. advers. Dapuwa, 6 datapuwa; nguni. Perol. m. Tatso. Peroract6n. f. Pagtatalumpati. II Ang huling bahagi ng talumpati, na isinasaysay ang madctang katuwiran na ikatitibay nfg anomdng pinaguusapan. Perorar. n. Magtalumpati; 6 bumigkais ng talumpati. Perpendicular. adj. Geom. Guhit na patayo, patuwid, 6 patindig. Perpetraci6n. f. Ang paggawa ng anoming kasalanang dakila; 6 pagkakasala ng malaki. Perpetrar. a. Magkaisala ng rnalaki; 6 makagawa ng dakiling kasalanan. Perpetuar. a. Papamala. giin; ipagsawalang hanggin; papagluwating lubha ang anoman. I r. Lumagi; magluwat sa habang panah6n. Perpetuo, tua adj. Lagi; parati. Ij Magluluwat sa habing panahon 6 magpakailan man. Perplejidad. f. Pagaalangdn ng lo6b; paguurongsulong. Perplejo, ja. adj. Alangain, 6 alanganin ang lo6b tirong sulong. Perrada. f. Katipunan ng mga aso. jf Gawang hanmak. Perrengue. m. fam. Bugn6t; magagalitin. Perreria. f. Karamihan ng aso. 11 Katipunan ng mga taong masasama. Perrezno. m. Tuta; 6 asong munti. Perro, rra. m. y f. Z/o. Aso. Perruno, na. adj. Ang nauukol sa aso. Persecuci6n. f. Pagusig; paghabol; pagtugis; pagsun6d. Perseguldor, ra. adj. y s. Ang umuusig. Perseguir. a. Usigin; habulin; tugisin. 1( Sundan; 6 hana pin sawn mang lugal ang sinoman. Perseverencia. f. Katiyagaan; katamanan; pananatili sa anoming bagay na pinarhulan. 1 Pamamalagi; pagluluwait na mahabang panah6n ng anooman. Perseverar. n. Magtaman; magtiyaga; manatili; lalnalagi sa anomang sinimulan. 1 r. Mamarati; 6 magluwat ng mahabang panah6n. Persignar. a. Lagdaan; pirmahan. 11 r- Magantanda; magkuris. Persistencia. f. Katiyagaan; t pananatili sa anominng gawa 6 akaIa. Page 407 PrERS Persistir.,n. Magtiyaga; magtaman; ianatili sa anomain. l Mamalagi; magluwat ang anoman ng mahabang panahon. Persona. f. Tao. 11 Ang sinoniang lalaki 6 babae, lalo na kung di tant6 ang pangalan. Jl Ang taong may mataas na katungkulan 6 kapangyarihan. II Gram. Lagyo. Personaje. m. Ang taong mahal; 6 matais na tao. 11 Ang tao 6 personahe sa ising dula 6 katha. Personal. 'adj. Ang nauu. kol sa isang tao; 6 sarili niyai. Personero. m. Katiwala. Perspicacia. f. Katalasan ng mati. 11 fig. Katalasan ng isip. Perspicaz. adj. Matalas ang inata, na malay6 ang naaa. b6t. 11 Pagiisip na matalas; 6 matalas ang isip. Perspiculdad. f. Kaliwana. gan; panganganinag; kalinawan. j| fig. Kaliwanagang magsalita at magsaysiy ng anomain. Perspicuo, cua. adj. Mali. wanag; maaninag; malinaw. 11 fig. Ang maliwanag magsaliti at magsaysay ng. anoman. Persuadir. a: Uralian; upa. tin; papaniwalhin; 6 papahinu huring gumawa ng anoman. 1j r Mauralian; maupatanl: inipani. wali ang siiop;in. Persuasl6n. f- Pagisrah; pagupat. 11 Haka'; kur6- 6 pattiniwala' Sa anonia'n. Pertenecer. n. Ma'ukok matungk6l; m'ab6y sa isi ang anom.aing bagay. III Wdapat; 6 maing sarili ngis' ang anom 'n. Nla'ukol; ma"hinggil; matungkol aDg ISang bagay sa iba'. Perteneciente. p. a. Uk01; i 0 a a hingg'l; tungk'l; n'uukol; n'hi. hinggifl; 6 na'tutungko'l. Pertinaz. adj. Matiga's ang ulo. 11 fig. Lubha'ng mataggl; pa. Pertinente. adj. Ang na'uukol sa anomin. 11 Akma'; ayos; ukol; O' bagay. Perturbaci6n, f. Gu'16; figa. fig; kaguluba'n; kaligaligan. Perturbador,, ra, adj. y s., Ang manggugulo'- 6 nangfiligalig. Perturbar, a- Manggul6,-,Iumigalig. 11 r.' Maligalig; magulo'. Perversidad, f. Kasama'ang malabis; O', pagkas'iri ng mabubuting kaugallan. Perversl6n. f. Kasama""an ng paguugal'i'- kamallan ng I'sip. 11 Pagsarna'; pagsira' ng mabubuting kaugalian. reryersov SeLe adj. Ang Jub. h A 4ng masarna ang kaasalin, pamuniuhy at ibi pa. Peryprtir, a. Guluhn; figafigin anLy anomAn. 11 Paumnin, 0a7- PERVPersuasi6n.f. Pagurali; pagupat. II Haka; kur6; 6.paniniwala sa anonlan. Pertenecer. n. Maukol; mitungk61; maab6y sa isi ang anomang bagay. jj MWdapat; 6 ma. ging sarili ng isa ang anoman. II Maukol; mahinggil; maitungkol ang isang bagay sa ibi. Perteneciente. p. a. Ukol; hinggil; tungkol; nauukol; nahi hinggfl; 6 natutungk6l. Pertinaz. adj. Matigas ang ulo. 11 fig. Lubhang mataggl; pa. lagi. Pertinente. adj. Ang nauukol sa anoman. 11 Akma; ayos; ukol; 6 bagay. Perturbaci6n. f. Gul6; liga. lig; kaguluhan; kaligaligan. Perturbador, ra. adj. y s. Ang manggugulo; 6 nangliligalig. Perturbar. a; Manggul6; lumigalig. 1j r. Maligalig; magulo. Perversidad. f. Kasamaang malabis; 6 pagkasira ng mabubuting kaugalian. Perversl6n. f. Kasamaan ng paguugali; kamalian ng isip. (1 Pagsama; pagsira ng mabubuting kaugalian. Perverso, sa. adj. Ang lub. hang masama ang kaasalin, pamumuhay at iba pa. Pevyprtr. a. Guluhin; ligaligin ang anomin. 1f Pasamain; Page 408 I PESA -- 408 - PESI sirain ang mabubuting kaugalian. f| r. Sumama ang ugali; 6 masira ang mabubuting kaugalian. Pesa. f. Panimbang. 1| Timbang ng anomang bagay. 11 Pabat6 ng relos, 6 ng anoman. Pesadez. f. Kabigatan; bigat. |[ Katigasan. ng ulo; kabigatan ng ugali. 11 fig, Katabaang mala. bis ng katawain. 1 Pagal; pagod. Pesadilla. f. Banuungot. 11 Panaginip na mapaghinagEis at tnahigpit. Pesado, da. adj. Mabigat; matindi. Ij Mahimbing; malalim na tulog.!1 Mabagal; makupad. [j Ma. taba; malaki ang katawaun. [ Nakayayamot; nakamumuhi. |f Mati. gas ang ulo; mabigait ang ugali. Pesadumbre. f. Pighati; dalamhati; hapis; sukal ng lo6b. [[ Kabigatin. P6same. m. Pagdaramdam; l'agpipighati. Pesantez. f. Bigait; kabigatin. Pesar. m. Dalamhati; pighati; hapis; hinagpis; 6 lumbay. |1 Pag. sisisi. | a. Timbangfn; 6 tumim. bang. I Tayahin; balakin. 1f n. Magkabigait; 6 magtimbang ng malaki. f1 Magkahalagai ang anonman. 1f Pagsisihan ang anoman. Pesaroso, sat adj. Ang nagdaramdam; 6 nagsisisi sa kan. yang nagawa. 11 Angu nahahapis: 6 nagdadalamhati: Pesca. f. Pangingisda. 1f Ang hanapbuhay na mangisda. 11 Ang pinangisda. Pescaderia. f. Lugal na pinagtitindahan ng isda. Pescadero,ra. m. y f. Ang nagtitinda ng isda; 6 magiisda. Pescado. m. Isda, lalonglalo na ang mnga nakakain. Pescador, ra. adj. y s. Ang mangingisda; 6 nanghuhuli ng isda. Pescar. a. Mangisda; 6 manghuli ng isda. 11 Kumuha; dumampot ng anomain. Pescoz6n. m. Sunt6k sa liig 6 sa batok; pagbatok. Pescozudo, da. adj. Malaki ang batok 6 liig; batukan.' Pescuezo. m. Liig. 11 Batok. Pesebre. m. Labanoin; sabsaban, 6 kakanlin ng hayop. Pesebrera. f. Katipunan, 6 lanaiy ng Imaraming labangan. Peseta. f. Piseta, 6 2Q s6ntimos. Pesiniismo. m. Tuntuning nasasalig sa pagnanasa ng ma laking kasamaani upAing tamuhin ang kabutihan..l Ang pag. suri 6 pagpapasiyai sa anoman, na pawang kasam&an ang nakikita Pesimista. m. Makamasanm. P6simo, ma. adj. sup. LubhAng masama; ksamsamkan f' Page 409 4_ 09 P-A PIAN PeIvso. mn. Bigaht; timbing. f Panimbing; pabigadt. ff Ang sala. -ping piso, na may 100 se'ntiinos. 11fig. Bigait; halaga' ng an'o'man. Pesquera. f. Paingisda"an; 6 pakiisda'an. Pesqueria. f. Panginoisda'. ftPingisdian. Pesquisa. f. Pagsiyasat; pag-uusisa1. Pesquis~ar. a. Sumiyasat; magusisa'; 6' siyasatin; usisa'in. Pestafia. f. Pilikmatai Pestaflear. n. Kurnuraip; kumisaip. Pestafleo. in. Kuradp; kisadp. Peste. in. Salot; 6" sakit na nakaihahawa: at ipinagkaikainataiy n~g inaramning tao 6' hayop. 'Pestifero, ra. aclj. Maka.. sq~satot; 6 niakapepeste. jf Ang may arnoy na lubha'ng masama. Pestillo. m. Kaling na pang. sara ng pinto6 sa dapit loo'b. f Pangsaraing haso'has6'. Petaca. f. Kalupi; petaka. Petate. in. Banig. Petici~n. f. Paghingi. ff Kahingqian; panalangin. 1 For. Ka. hilingan. Peticionarlo, na.' adj.. Ang liumihingi; 6' humnihiling ng ano. iman. Petime'tre, tra.' ni. y f. Ang ni pIgPf os na Jubhb s kan. Yaing k~atawa'n, mapagsuno'd sa bagong iral ng pananamit. Petitoria. f. fain. Kahingian. Petitorio,.ra. adj. Ang naiuukol1 sa kahingian, 6' ang kiPeto. in. Baluti sa dibdi'b. Petreo, trea. adj. Mabat6; batuha'n. 11 Ang parang bat6. Petrificar. a. Gawing bato6; 6 patigasing parang bat6' ang anomdan. fl r. Maging bat6'; 6' tumigais na parang bato6 ang anoPetr6leo. in. Petrolyo, na gamit sa pagiilaw. Petroso, sa. adj. Mabat6'. Petulancia. f. Katainpalasa. nan; kapangafhasan; kawalin ng hiya'. Petulante. adj. Tamnpalasan; paslaing; patigaha's; wala'ng hiya'. Pez. in. Isda'. Pez6n, Tangkaiy ng bunga ng kahcdy. If Ang uto'ng ng suso ng babac. Pesufla. f. Kuk6' baka, baboy,. kalabxa'v, tupa, atbp., na nagkdkahatlng tila daliri. Piada. f. Siydip; pagsiydp. Plador, ra. s. yadj. Ang.sumisiyadP. Pladoso, saR. adj. Martawiin; mahaibagin. Plan,, pianso. adv. fain Utaiyutaiy; hio'tirtot; dahandahan-. i Page 410 PICA — 41o — PIED Planista. m. Magpipiand. I| com. Ang marunong 6 sanay tumugt6g ng piano. Piano. n. MAs. Piano. Piar. n. Sumiyip; 6 sumiyapsiya p. Piara. f. Kawan ng baboy, kabayo, baka, 6 ibang hayop. Pica. f. Isang hugis 6 any6 ng sibat na mahaba. Picada. f. Tuka, 6 sugat na gawa ng tuka. Picadura. f. Pagtuka. 11 Dur6 ng anomaing matulis. jj Ang tuka 6 sigid ng anoinang hayop. Picante. p. a. Ang naninigid. 11 m. Anghang. 11 fig. Sa. litang matulis 6 maanghang. Picapedrero. m. Kantero; 6 manglalabrd ng bat6. Picapleitos. m. fam. Palausap. 11 Ang abogado 6 manarnanggol na walang usapin. Picar. a. Duruin; tusukin; tudlukin. 1i Tukain; sigirin. |1 Tumuka. || Kibitin ng isda ang pain ng binguwit 6 panghuli. 11 Kumati ang baldt. 1| Maanghangan ng pagkain. 11 Tadtarin ng maliit ang anorndn. 1| Kumain ng pauntiunti ng anomdn. 11 Patulinin ang takb6 ng kabayo. Picardla. f. Gawang hamak; katampalasanan; kapusungan. It Kalikutan ng bata. t| Gawang ma. halay 6 bastos. icaro., ra, Po' 1. adj. Hamak; magdaraya'- walAng dang-A at kahihiydn. 11 Matalas; pusak-il; bihas' likuwa'dliat ang magpa kuwAd. Pico. m. Tuka" ng ibon. Ang dulong matu-'-is ng ano. m'ng bagay. il Ang piko ng kantero, na panglabra' ng batkil fam. Ang bibfg ng tao. Pleotazo. m: Saksa'k. 6 sun - A d6t ng tuka -sa anoman. Picotear. a. Tumuka"; tuk A in; o pagtutukaAfn'. 11 M. fig. Magtatabi'l. 11 r. fig. Magta'kapan. Pict6rico,, ca. adj. Ang na'uukol sa pintura. Picudo, da, adj. May tuka Ngusu'an; O' malaki ang ngu. s6. 11 fig. Matabf 1. Pich6n. m. InakAy ng kalapati. Pidientero. rn. Pulubi; nag. papalim'08..Pie. m. Pad. 11 fig'. Haligi; tuntungan; O' pinanfnibayan ng anoman. Ang pun6 ng kahoy 11 Latak; tining. 11 Ang huh, 6 kulalat sa laro'. 11 Pad; talampakan, na panukat sa haba'. Piedad. f. Kaawahn- O' kaba'nalang huml'bikayat Dg pagibig sa Dios, sa mga mpgulang Picaro, ra. adj. Hamak; magdaraya; walang dangal at kahihiyan. 11 Matalas; pusakdl; at bihasang magpalikuwadlikuwid. Pico. m. Tuka ng ibon. | Ang dulong matu!is ng anomang bagay. il Ang piko ng kantero, na panglabra ng bat6. t fam. Ang bibig ng tao. Picotazo. m: Saksak, 6 sund6t ng tuka sa anoman. Picotear. a. Tumuka; tu. kain; 6 pagtutukain. 11 m. fig. Magtatabil. [I r. fig. Magtakapan. Pict6rlco, ca. adj. Ang nuukol sa pintura. Picudo, da. adj. May tuka [ Ngusuan; 6 malaki ang ngu. s6. 11 fig. Matabil. Pich6n. m. InakAy ng kalapati. Pidientero. m. Pulubi; nag. papalim6s. Pie. m. Pad. 11 fig. Haligi; tuntungan; 6 pinanfnibayan ng anoman. I[ Ang pun6 ng kahoy 1| Latak; tining. 11 Ang huli, 6 kulalat sa laro. 11 Paa; talampakan, na panukat sa haba. Piedad. f. Kaawaan; 6 kabanalang humihikayat ng pagibig sa Dios, sa mga magulang l at sa bayan. 11 Ang gawang kabanalan, dahil sa pagibig sa kapuwai. | Awa; habag., Page 411 PILO PILO -4"1- PN ' PINC Pledra. f. *Bat6'. 1f fig. Aug katigasin ng anomnang bagay.1 a/winu1'r. Tawas. 11 arnoladera. Bugaari jJ asufre. Sangyawa'; asupre. 11de chispa. Pingkian. 11imin. Batobalani'. 1p~imez. Buga'; pangbuga. 1f preciosa. Bato'ng mahalagL' Piel. f. Bailaft. Jj Katad. Pi~lago. in. Lao~t ng dagat. fjPott Ang dagat. Plerna., f. Binti. If Sa mga hayop na apat ang paai at sa i bon ay ki/ih. Pieza. f. Piraso; 6 bahagi nig anomning bagay. ff Alinnmdng kasangkapan sa pamamahay, gaya ig, kutsara, at ibai pa. f Aug bawit't isdng bahagi 6' sangkadp nig anomaing kabuu'an. ff BuIo~s rig kayo. ff Ang sihid, 6' alinma'ng pangAdt ng bahay. f Miu.. Ang kanyo'n ng artilleria. Ang peo'n ng damnahadn. Pigmnco, mea. adj. y s. Aug taong lubbh'ng mababa', panda'k, 6 mnunti., 11 Ang bagay na [ubha'ng malift. Pliar. mn. Sahuradug bat6 sa mga batis, nal sadya'ng taflunan nig tubig. ff Haliging bat6'. Hauggahang bat6 sa mga daadni. Pildora. f. Farm. Pildoras. Pll6n. m. Taflunan ng tubig sa mga batis na sadya-ng gi. nawa upaing maging finuman nig rnga hayop,laibahari, at ibad pang kagamitdn. ff Asukal na buo'ng hinulma' sa pilo'n. Piloto. m. Arig narnarnahala' at namamatnubay sa ising sasakyan sa kanyadng pagflalavadg. Pillada. f. fam. Kawaladn ng pinagaralan; kapilyuhdn. Pillaje. mn. Pagnanakaw; panghaharang; pangangagaw. Pillar, a. Magnakaw; ma. rigagaw; marigharang. ff Hulihin; dakpin. Pilleria. f. Katipunan rig mga wala'ng pinagaralan. jf Katam'palasanan; kapilyuhain. Pill, Ila. adj. farn. Tampalasan; wala'ng p inagaralan; pilyo. Pimienta. f. Pamninti. Pimiento. M. Sili. Phimpollecer. ri. Magusbo'ng. Pimpollo. mn. Usb6ng; talb6si ff Ang bulakla'k ria malapit nang bumnuka'. Pimpolludo, da. adj. Ma. usb6ng. Pinficubo. rn. Tukto~k; 6 taIukto'k rig isadng bahay 6' simbahan. ff fig. Aug lal6ng dakilk sa anornang bagay. Pincel. mn. Pinsel, na ginigamit rig pintor. Pinchar. a. Durexin; tudlukin; sundutfn. f1 r. Madur6; masund6t. Pinchazo. in. Dur6; tudlo'k; sund6t. Page 412 PI PA' -412 --- PiSO Pincho. m. Pangduro; panud6k; panundot. Pingfe. adj. Mataba; mamantika. j1 Malaki; marami; sagana. Pinta. f. Batik; dungis. 1[ Pinta ng baraha. Pintado, da. adj. Batikbatik; 6 talagang sarisari ang kulay. Pintar. a. Puminta. |1 Magpinta; 6 pintahin. 11 fig. Saysayin, 6 ilarawan ng malinaw ang anoman sa pamagitan ng salita 6 sulat. 11 r. Magpupol. Pintor, ra. m. y f. Ang marunong 6 sanay sa sining ng pagpintA'. Pintura. f. P'agpinta. AI Ang tabla 6 kayo na may pinta. [ Ang kulay na handa na upang ipagpinta. i1 fig. Paglalarawan; 6 pagsasaysay na maliwanag ng anoman sa pamagitan ng salit. Pifla. f. Bot. Pinya. I Ang pinyang kayo, dito sa Pilipinas. Pio, pia, adj. Bandl; masintahin sa Dios. |I Maawain; mahabagin. it in. SiyapI ng sisiw, 6 jig alinmang ibon. Piojo. in. Kuto. 11 tde gallina. Hanip. Piojoso, sa. adj. Makuto; 6 kuituhin.. Pipa. f. Ang sisidling pinag. hlihakutan 6 pinagtataguhn ng alak,, gaya. ng bariles, atbp. [ Patupat; kuwako; pipa., Pipar. n. Magpipa; magkuwako; magpatupat. Pique. m. Hinonakit; tampo; sama ng lo6b; dalamhati. Ij Apique. mn. adv. Ndpapanganib; nabibingit. j[ Echar ai pique. fr. Palubugin ang isaing sasakyain. j Irse d pique. fr. Malub6g ang isang sasakyan. Pirata. m. Tulisan, 6 manghaharang sa dagat. Piratear. n. Mangharang; mangagaw; 6 mangbihag ng mga sasakyan sa dagat. Pirateria. f. Panghaharang; 6 pangangagaw sa dagat. 11-fig. Pagnanakaw; 6 pagsira ng ar ng iba. Pisa. f. Pagtapak; pagtungt6ng. 1I Sikad; tadyak. Pisada. f. Pagyapak; 6 pagtapak. 1U Bakas ng tapak. 11 Tadyak; sikad. Pisar. a. Yumapak; tumungtong; tumapak. I[ Yumurak. ii Pa. ikpikfn; pisunin ang anoman. il fig. Pawalang halaga; 6 yurakan ang anoman. Piscina. f. Pabiyayan,rng isda, na karaniwang nakalagay; sa tnga hilamandn. Piso. m. Pagtapak; 6 pagyapak. 1I Sahig. Pts6n. m. Kasangkapang ka. hoy na pamaikpik ng lupa, bat6, at ibd pa; 6 pis6n.. J Page 413 PLAC -4i3.- PLA PLAN Pisonear. a. Pistyninl; 6paikpik~i ang 1upa'. Pisotear. a. Pagy apakain; pag. yurak'ah ang anomaing bagay. Plsoteo. in. Pagyurak; pag-), yasak., Plsot6n. in. Pagtapak, 6' pagkatapak sa padi n~g iba. Pista. f. Ang baka's ng: yapak nL, hayop sa luphing dinaanan. Pistadero. rn. 'Panghapit; pangpiga'. k~*asifn ang anomanin Pistola. f. Mu. Pistola. Pitada. f. Tuno'g ng pi~to. PaI6, 6 hanmpas ngr pito. Pitar. n. Surnutso~t; pumito; 6patunugin angy pito. 11a. Magbayad. Pito. M. A~sPanuts6t; pito. Pizarra. f. Pisarra. Plzcar. a. farn. Kumur6t; Ipuminral. Plzco. mi fain. Kurot; piral. Plzpereta. adj.- Babaing bu. haiy -na IWAb raliksif at matalino. Pliceme. in. Bati; pakikiI I0grod; pakikituwa'. Placenta. f.-Anat. Ang~inunan. Placentero, ra. adj. Mxsaya; inaligaya; nakakiflug6d; nakatutuWa; kaayaaya. tiacer. a,,' Makcalugo'd; makatuwa&; 6 magbigdy lug'd 6 tua. 1m. Lug6d; tUX\;a gakikc; Ei gaya; aliw; say'.a 'II Kalooban; kaibigain; pahintulot. Placible. adj. Nakatutuwa"; nakahilug'd. 11Masay'i; maligaya. Ph~cldo, da. adj. Tahiinik; payap'. 1 Masay'i; nakahilug'd. Plaga. f. Kasakuna'ang italaki na dindiranas n~t isdng bayan', kgaya ng salot, pagkak'igut'm, at ibai pa. 11Kasira~ang inalaki 6' p~gkaka'saki't na, duma'datai1 sa, kaninc' mtin.,1fig; Alinmnthg kasa.liwa~ang palad, sakuna', hirap 6' dalarnhati. Plaglar. a. Liter.- Magnakaw;,,angkinin; 6' arilin ng si. nornan ang aklaft, katha," 6' is pan ng iba'. Plaglo. in. Pagnanakaw; 6' pagarn ng ibang akkit, akda' 6 isipan. Plan. m. Panukala'; balak; akala'; pakana'. Plana. f. Alininan sa dala. wang mukha' ng isa'ng dahon ng papel. 1I bnpr. Ang tipon ng mga Ietia 6 titik na nakaayos at bumubuo6 ng isaing mukha' 6 pa'hina. Planada. f. Kapatagan. Planchador, ra. m. y f. Magpaplantsai; 6' mamrninimnsA. Planchar. a. Magplantsa; inamirinsA; 6' p~aansahfn; pirinsahin. Planeta, mn. Asir. BuntaIa"; 6 pilaneta. e Page 414 PLAN PLAN -414 - PA PLAU Planetarlo, rna. adj.- Ang nauukol sa planeta 6 buntal'a. TPlanicle. f. Kapatagan. Piano,, na. adj. Patag; pan. taiy. ff m. Larawan, 6' bangha'y sa papel ng isdng 1upai, moo'g, siudad, at'ibad pang ganggani't6. Planta. f. Talarnpak an. ff Rot. Alinm~ing pananim 6' halamnan. ftPagtatanfin. ff Ang tanim; 6 pananim. Plantacl6n. f. Pagtatanim. ffTa'inman; 6 paitanimnan. Plantador, ra. m. y f. Ang nagtatanfm; 6' madnananirn. ffm. Ang kasangkapan sa pagtatanfm na halamnan. Plantar. a. Magtani'm; 6 itanfm ang alinmding pun6ng ka. boy 6 halaman. ff fig., Magtirik; magtules; nmagtayo6 ng anomdn. ftMagtata'g. Plantarlo. in. PunIa'an. Plantear. a. Balakin; akala'in; Siyasating mahusay ang anomand, bago gawi n. Plante]. ni. Punlaan. Plantio, tia. adj. Lup'ang may tanfm; 6 inatatamundn. ff ni. Pagtatanim. Plafildero,, ra., adj. Mapana.. ntis; mapanag1N6y. Plaflido. ni. Panagh6y; pa. nambitan, tangis; iy~ik. Plaflir. ni. Turnangis; uiniydk na m~namnbitan at huinagulg61l. Plasnma. a. Ku apl;1 mikha'; 6 guinawa- ng anomain sa pamanmagitan ng 1upai, gaya ng palayo'k, saro, at ibai p a. PlAStiCa. f. Sining ng pag. gawa 6 pagbuo ng anomnang ka. sangkapang 1upai, yeso, atbp. Plata. f. Pilak. fSala ping pilak. Platanal, 6 platanar. in. Saginga'n. Platano. in. Saging. Pleteado, da. adj. Pihbilak; pinilakan; 6' kuay pilak. Platear. a.' Pilakin; 6' bahgiin ng pilak -ang anomind. Platerla. f. Ang sining &tt hanapbuhay rig platero. ff Aing gaw~an, 6' tindahan ng inga yik ring pilak 6' gint6'. Piatero. mn. Ang panddy pi.. lak; 6' platero. ff Ang nagbibili ngmga kasangkapang pilak 6' gint6'. PlAtica. f. Saditaian; u'sapan; 6 paguusap. jf Pangangaral. Platicar. a. Makipagsalita'an; maki pagusap. Platillo. in. Pinggang muntli. I Afinmdan sa dalawdAng pinggadn ng timbangan. ff Mus. Batsingtsing. Plato. fi,. Pinggan; dinulang. ffAng ulam'; 6 pagkaing iniha'haiti sa pinggin. 11 Ang kaq~ga11ang pagkain aa~ arawaraw. Plausible, aclj. Kapuripuri; 6 dapa't purihin.' Page 415 PLUM *1 1 -PB A- 415 - POBL IPlaya. f. Pasigan; 6' dalainpasigan; baybaiy dagat. l~laza. f. Liwasan. j1 Tianggi; talipapa. j1 Alinimang lugipl na tinibayan ng moo'g, kuta', at iba' pa. jj Hanapbuhay; katungkulan. Plazo. m. Taning' na- araw; takda; tipain; palagit. 11Hangga. nan. Pleamar. f. Afar. Kalak-ihan, 6 laki' ng tubig sa, dagat. Plebeyo, ya. adj. y s. Tiinawai. Plegar. a. Pilegesan; kutunain. jjLupilan; tiklupain. Kidkirifn aug au1 6 sinulid. r. Kuinu b6 t; mangund't. 11 fig. Suinuk6 pahinuhod; pasupil. Pleitear. a. Makipagusap; o' makipagusapin; inakipagtalo. Pleitista. adj. y s. Palausap; takaw usap. Plelto. in. tVsap; usapin. j Paglalaban; pagbabaka. 11 Pagtatalo. j1 Bab~ig; away. Plenilunlo. m. Astr. Kabilu.gan ng buwain; palabai. Plenitud. f. Kabui'an; kapuniuian; kasinkarain. I[ Kasagani~an. Pleno,, na., adj. Puno6; Lu6'; Iubo's; ganaip; s~inkadd. Pliegue. rin. Pileg,s; kut6n; lupi; kub6t. Plonho. iun. Tingga'. 11Pabat6'. UPungI6; 6 bala. Pluma. f. Pakpa'k; baguvi is; balahibo. U1 Panulat; panitik; pluma. 11fig. Aug kahusayan at kainarnang suinulat. jj Aug mindunulat. Plumaje. in. Aug inadlang pakpaik 6 balahibo ng ibon.-I Plumahe; 6' parnutingr pakpdk na inilalagaiy sa sainbalilo, at iba' pa. Plumtero. in. Plumero; '- pamakpaik ng alikabok. Plumista. in. Aug tagasulat. jj Aug gumagawa' 6 nagbi. bilf ng pluinahe. Plural. adj. Gram. Pangina. raini. Pluraidad. f. Daini; karamih an'; 6 kasaganaian ng anom~ing bagay. Pluvlftmetro. n., Panukat ug daini bg tubig na. iniiiulan. Poblaci6n., f. Kabilangdn ng mga tao sa isaing bayan, lala. wigan, bansa', at ibi pa. jj Ang siudad, bayan 6 lugadl na. m1ay naninaha'n. Poblado. Mn. Siudad; bayan; 6 nayon. Poblador, ra. s. y. adj. Aug nainamayan. Poblar. a. Painayanan; patirahain sa tao ang ising lug~l. UPunfn; pagsikipfn. U' r. Mapun6, 6 dumaini aug tao sa ising lW. gail. U1 Yurabong ang kahoy 6 halamnan. Page 416 PODE - 4I6 - PODR Pobre. adj. Dukhai; maialita; Imakaya. 1| Makapangyari. [1 Makamahirap ang buhay. I1 Pulubi; sa. kaya; 6 magkaroon ng lakais na lantA. 11 Salat; dah6p; kulang. | gumawa, lumaban 6 magtiis 14 Hamak; mababa ang halagai. 11 Maka; 6 makagawa ng anoman. Kulang palad. Il impers. Marahil; 6 malapit Pobret6n, na. adj. y. s. mangyari. 11 m.Kapangyarihan. 11 Lubhang mahirap ang buhay; Lakas; bagsik; kaya; kabagsikan; dukhang dukha. kakayahan. Pobreza. f. Karukhian; ka. Poderdante. m. For. Ang ralitaan; kahirapan ng buhay. |l nagbibigay ng kapangyarihan ~a Kasalatan; kadahupan ng ano- iba, upaing makaharaip 6 makaman. gawa ng anoman sa pangalan Pocilga. f. Kultngain ng ba- niyai. boy. | fig. Alinmang lugal na Poderhabiente. m. For. mabah6 at nakasusuklam. Ang kinatawang binigyan ng kaPoco, ca. adj. Kaunti; iilan; pangyarihan ng ibi, upang makapataik. 11 adv. m. Kakaunti; kapangasiwa ng anomaing ari 6 munti; nmunsing. I! adv. t. Sumakagawa ng iba pang bagay. mandali; saglit. 1| m. Bagay na Poderoso, sa. adj. Makakakaunti. I' Ai poco m. adv. Sa. pangyarihan; 6 makapangyayari. sandali; sa sumandaling panah6n. | LIubhang mayaman; 6 magin|I Poco i poco. m. adv. Dahan- hawa aug buhay. ( Dakila; lubdahan; hinayhinay; in6tinot; unti- hang marangal. 1! Mabisa; maunti. { Poco acnds o menIos.. adv. bagsik. Humigit kumulang. || Jn poco. Podre. amb. Nana; bulk. m. adv. Kaunti na. I[ Tar poco. Podrecer. a. Bulukin. I! n. y m. adv. Kamunti na. r. Mabulok. Poda. f. Pagputol ng sangang Podredumbre. f. Ang paglamalabis sa inga pun6 ng ka. kabul6k; 6 kabulukan. 11 Nakabuhoy at halaman. 11 Panah6n ng bulok. 11 Nan. pagputol ng sanga ng kahoy. Podredura. f. Pagkabulok. Podar. a. Kapunin; 6 put- j[ Kabulukan. lin ng sangAng lumalabis ang Podrir. a. Bulukin; lapukin' mga pun6ng kahoy at pananfm, gatuin; gipuin. ft r. Mabulok; maupdng iumago at mamunga. lap6k; magato; magipo. 4! n. MaPoder. a. Mangyari; maari; matAy; malibhng. Page 417 POLI - 417 -- \ POLT Poema. m. Akdang sinulat sa tula. Poesfa. f. Tula; tulain. || Pagtl]a. Poeta. m. Makata; marnunula. Poetastro. m. Masamang n anunula. Po6tica. f. Ang sining ng pagtula. 11 Ang aklat na nagsasaysay ng mga tuntunin ng pagtula. Po6tico, ca. adj. Ang nauukol sa tula. 11 Ang sarili, 6 nababagay sa tula. Poetisa. f. Babaing makata 6 manunula. Poetizar. n. Tumula. Polaina. f. Polainas. i ~Polca. f. Ang sayaw na polka. 1l Ang tugt6g na polka. Polcar. ri. Sumayaiw ng polka. Polea. f. Ang gulong na guriagalaw sa bilog ng isang che at siyang nagpapatakbo sa inakina. 11 Kal6. Polemica. f. AMil. Sining na nagtuturo ng mga lalang sa pakikipagdigma, maging sa pegsalakay at maging sa pagtatangg61. 11 Pagtatalo sa pamamagitan ng sulat. Polemista. cor. Ang mdiunulat na nakikipagtalo. P61ice. m. Hinlalaki. Poligamia. f. Ang pagaasawa nf isang lalaki sa maraming babac ng sabaysabay; 6 ng isang babac sa maraming lalaki. Poligamo, ma, m. y f. Ang lalaki, 6 babaing mara. ming asawa. Poligloto, ta. adj. Ang ak. lat.na nasusulat sa maraming wikia. II Ang taong marunong ng sarsarsaing wik a. Polilla. f. Tanga; 6 polilya. Polin. m. Paralis; pagulong. Polisilabo, ba. adj. Ang salita 6 pangungusap na maraining pantig 6 silaba. Polit6cnico, ca. adj. Ang nakasasakliw ng maraming karunungan 6 sining. Politeismo. m. Ang pananampalataya 6 feligi6n na nanfniwala sa maraming dios. Poleteista. cor. Ang sumasampalataya sa maraming dios. Politica. f. Ang sining 6 karunungan ng pamamahala sa bayan. j1 Suliraning bayan. j1 Ang mabuting paguugali at karunu. ngang makipagkapuwa tao. Politico, ca. adj. Ang nauukol sa polftika. |1 Magalang; marunong makipagkapuwa,tao. jj Ang marunong at sanay sa pamamahala sa isdng bayan. Poltr6n, nr. adj. Tamad; alisaga. Poltroneria. f. Katiimaran; kaalisagaan. 53 Page 418 POND POND~- 418 — PN P O N Z Poltronizarse. r. Magpaga-, yongay6n; magalisaga'; lumay6' s.a -paggawa. Polvareda. f. Ang alikabodk na napapaitaas na gawa, ng hihip ng hangin. Polvo. m. Alikab6k; alab6k. IGabo'k; gilik. P61vora. f. Pulbura". Polvorear. a. Budlburnin 6 sabugan ng alabd'k ang anomadn; gabuka'n. Polvorlento, ta. adj. Bal6t, 6 puno ng alikabok.' Polvoroso,, so. adj. Maalikabo'k; 6' puno na alikabo'k. Polla. f. Dumalagang mano'k. Pollada. f. "Ang katipunan II& sisiw na akay ng isadng inahin. Pollastro, tra. rn. y f. Ang sisiw na malakilaki na. Polleria. f. Tindahan ng maniok Pollero,, ra. m. y f. Ang nagaalaga'L, 6 nagbibili ng mano'k; mnagmaman'k. P0lIO. tn. Sisi'w; 6'inakaiy ng mnanok 6' ibon. 11Ang inakaiy ng pukyutan. Po' nez. f. Bat6ng, bugh. Ponderaci6n. f. Ang' pag. bubulay at pagiingat ng sina'sahi 6' gina'gawa. 'I1 Pagpapalakf ng aniom~in sa salita'. 11 Pagtimbdn'g. Ponderal. adj. Ang niuukol sa timnbaing 6' biga't. Ponderar. a. Tumimb~ing; 6' timbangin. 11 Linxi'ii; warilin; bulaybulayin; isiping mabuti ang anoman. jj Pakapurihin; 6' palakbin s'a sabi ang anomadn. Ponderosidad. f. Kabigata'n. Kalakha-n. Ponderoso,, sa. adj.I MabiPonedera. adj. Aug man6k6 ibong nangingitlo'g na. Poner. a. Ilaguiy; maglagiy., jj1handa'; -igayaik; iayos ang anomang kailangan. ff Itakda"; attag. l pagpalagaiy. 11PumustA; tuma. ya 1 1paubaya'ang anomain sa kaloobahnug iba'. 11Isulat; ititik sa papel ang dinidikta' ng ibai jj Mangitlo'g aug mano'k 6 ibon. ~Gamitini; iukol ang anomain. r. Lumagaiy. jj Mailagay. jj 'Gumawa ug buo~ng tamain at tiyaga. jf Lur'aban; makiharadp sa iba'. Astr. Sumibsi'b; lumub6g aug araw 6 alinmaing tala'. Poniente. mn. Kalunuran. Pontazgo. mn. Upa 6' bayad sa pagdaraain sa tuhi~y. Pontear. a. Gumawa", 6' mag. 1agaiy ng tulady. Pontifice. m. Aug Obispo 6 Arsobispo ng isafng bayan. f Surno Pontiffice. Ang Papa. Ponzofia. f. Karnanddg;, lason. jj fig. Aral na nakasisirai sa mabuting kaugallan., Page 419 "C", " PORD PORD -419- PR PORT Ponzofloso, Sao adj. IMakainand~ig; 6 may lason. Papa. f. Mar. Ang hull ng sasakya'n. Populacho. m. Ang mnga t aong pinakamababai. sa, bayanPopulir. adj. -Ang naduukol sa, ba'yan. 1 Ang sa, baya. n; 6' sa namzimnayan. ii Ang taong ginigiliw 6 minarnahdi ng bayan. Popularidad. f. Ang pagkagiliw at pagpuri ng bayan, sa, sinomdng tao. Popularizar. a. Itanyaig ang sfnoma'n 6 anornan sa bayan. r. Maitanyaig sa, bayan. Populoso, Sa. adj. Matao; 6' siud-,I, bayan 6' lugal] na hubhang maramit ang tao. Poquedad. f. Kakauntian; kaliitaing bahagi ng anoma'n. Karuwagain; kaumirain. Poquito, ta. adj. Mahina" ang katawdn; 6' mahina ang lo6b. j adv. m. Kaunti; karnunti. Por. prep. Nang; sa; upadng; ¶'; kapalit ng; dahil sa. Porcelana. f. Porselana; 6" losang pinG, makin~ing at ma-. hiwanag. Porcl6n. f. Ang balhagi 6 hialag~ing munti na kinuiha sa kalakha'n. Pordiosear. n. Magpafinmos; 6) manughincri ng lirnios sa bahaiy bahady. Pordioseo. mn. Pagpapalimo's. Pordlosero., ra. adj.'Pulubi; nagpipalimos. Porfia. f. Pagtatalo; pagtutol. 1 Pagiuluitulit; pagpipilit ng anoman. Porfiado, da. adj. Matig~is ang ulo; niatutol; masuwayin; d'i mapasukang hatolPorfiar. n. Makipagtalo; ma. kipagtutol. f1 Magpilit; 6' ipagpilitan ang anoming nasa'. 11 Magpumilit sa anomding gawa". Poro. rn. Kilabot ng.bahit; 6 nga butas na mumunti ng? ka. tawadn. Porque. conj:causal. Pagka', 6 sapagki; dahil sa; palibhask. 1 Porque? interrn ~Bakit? jI'm fain. Dahilado; katuwiran; 6 sanh'i ng anomin. Porqueria. f. Libdg; 6' dumni. Kasalauhha'ai; kababuyan. 11 Kabastusafn; kawalin ng galang. Porqueriza, f. Kuhungain ng bagoy. Porquerizo. mi. Ang nagaalaga' ng baboy. Porra..f. Barnbo; 6 pang. barnb6'. Porrazo. m. Ang palo 6 hanmpds ng barnb6. 11Ang dagok 6 pukpo'k rng ibdug kasangkapan. Portada. f. Ang pam'uting maringal] sa. harapdn ng bahay na, mahalaki, 1 fig. Ang pinaka Page 420 POR T - 420 — POSE mukh, rig alinmang bagay. j Ang takip ng aklit. Portador, ra. m. y f. Ang may dala; 6 may taglay ng anomianm Portal. m. Ang lo6b 6 pasukan ng pintuiang malaki ng bahay. 11 Ang pinto ng siudad.,Portalero. m. Ang bantaiy,sa pinta6 ng ising bayan, na sumisiyasat ng mga nanasok na kalakal na dapat ipagbayad ng buwis. Portarse. r. Magugali, 6 gumawi ng mabuti 6 masama t1 bien. Magpakagaling. j| mal. Magpaka' sama. I1 Magpak.husay; inagpakaringal sa sariling katawan at pamumuhay. Portittil. adj. Lipatin; 6 magaang ipaglipatlipat. Portazgo. m. Ang upa sa pagdaraan sa alifmarig lugal. Porte. m. Ang kaupahan sa pagdadala 6 paglilipat ng anoman sa ibang lugal. 1I Ang phg. uugali, gawi at kilos ng ising tao sa kanying sarili at sa pakikipagkapuwa. Portear. a. Magdald; 6 maghatid ng anoman sa ibang lugal sa pamamagitan ng upa. Portento. m. Himala; 6 alinming bagay 6 pangyayaring kdkaiba na nakapanggiglalis 6 nakasisindak. Portentoso, sa. adj. Kaiba; walang kaparis na bagay, na nakapagtataka 6 kasindaksindak. Porteria. f. Ang pintuang malaki ng bahay., 1 Ang hanap. buhay na portero. Portero, ra. m. y f. Bantay-pint6. Porvenir. m. Ang panah6ng darating; 6 mangyayari pa lamang. iPorvidal interj. iSumpa ko! Pos (En). m. adv. Sa likod; sa huli; kgsun6d. Posada. f. Ang pampmahay6 tahanang sarili ng bawa't isi1[ Tdluyan; 6 pinuluyanan, na nagbabayad ang tumtitul6y. Posaderas. f. pi. Pigi. POsar. n. Manuluyan; 6 tumuloy sa isang bahay. 1 Magpa hinga; magpahingalay. || Tumigil. dumapo ang ibon sa isang lugaj 6 sa anoman. Posdata. f. Habol; 6 ang idinaragddg sa hulf ng sulat na yari na at may lagda. Poseedor, ra. s. y adj. Ang nagaari; 6 naghahawak ng anoman. Poseer. a. May; mayroon; magkaro6n; ariin; kamtin ang anomin. j1 Matutuhang lub6s ang anomdn, gaya ng wika 6 ng isang matads na karunungan. ) I r. Makapangyari sa sarili. Page 421 POSTO IL42,1- PT PO TE Poseslfn. f. Pagkakaroo'n; pagk~kamft; pagarn; 6 akm k~im ng anomadn. Posesionar. a. Iposesio'n ang anomian. 11 r. Kumam'kaim ng anoman. Posibilidad. f. Kaariang Imagkaroo'n,, niangyari, 6 magawa. ang anomain. Posible.o adj. Mangyayari; madari; magagawa. Posici6n. f. Lagdy; tay6; kaIagayan; katayiuian. f1 Pagkaflagdy. Positivo, va. adj. Tunay; to too, Posponer. a. Ihuli; ipagpahuhf; 6 isahuli. 1 r. Mdhuli; 6 ma.lagdy, sa huli. Postal. adj. Ang naiuukol sa' sulat, gaya ng tinadtawag na tarjeta postal. Poste. mn. Haligi. Postemna. f. Baga; pigsd; 6 bukol na may nana sa Ibo~b. Postergaci6n. f. Pagkahuli; pagkaantala. Postergar. a. Ipagpahulf;-,6 ilagady sa hulihin ang anomdn. r. Madhuli. Posteridad. f. 'Inap6; kaapuapuhan. Posterior. adj. Hu;Ii~ hulf; kasuno'd. Posterloridad. f. Kahulfihd; pag~kdbuli. PoStilla. f. Langilb. Postlilloso, sa. adj. May la-. ngflb; 6 mala~ngib.' Postmeridiano. adj. Ang nauukol sa hapon, 6 pagkaradn ng tanghali. Postrar. a. Igiba"; ilagpdk ang anoman. Payayatin; pahina'in ang sinoman. 1I r. Magdapa'; manikluho'd; mangayupapa'. 1Mangayayat; nianghina'. Ien cama. Mdratiily sa hihigadn; 6 magkasakft. Postre. adj. Huh; ndhuhuli. m., Himagas. 11A Ia postre. in. adv. Sa hulf; sa' katapusin. Postrer. adj. Hull; 6" kataPusan. Postrero., ra. adj. Katapusan; hull; 6 nidhuhuhi'. Postrhtneria. f. Ang inga hulfng ~anaho'n nig buhay rig 'tao. p1P. Anig apat na bagay na hulin'g ddrating sa tao, at it6: kamdtayan; paghuhuko'm; impierno at kaluwaihatian. P6stu~mo,, ma., adj. Ang Iumabds sa maliwanag pagkatapos inamatay ng kanyang ama 6 rig madngangatha. Postura. f. Any64;.lagady; tay6; 6 pagkalagdy rig sinomdn 6 anomin. Potable. adj. Mafin6 m; 6 inu; min. Potencla., f. Kapangyarihankaya; bagsik; bish 6 Iakds sa pgw&6 paglikha' rg anoinn Page 422 t,," PRAC - 422 - PREC JfAng kapangyarihan at Ilakas ng isadng bans&..II Alinmadn sa tatl0'ng kapangyarihan n kg]U. luwad, na di iba't ang isip, a la - ala at kalooban. ilKaharilan; ban. sa; bayan. Potentado. mn. Ang harl 6 prinsi~eng makapangyarihan. I Ang taong makapangyarihan at Imayam an. 'Potente. adj. Ang inay~ kaya, Iaka's, bagsfk 6' bishi sa anomdn. jfMak~ipangyarihan. Potestad. f. Kapangyarihang, nakasasaklaiw s'a tao 6' sa anomar.. Potro,, trao- m. y f. Kabayoiog lalaki 6' babae, na ang gulang ay apat na tao'n at- kalahati hurnigit kumulang. i fain. Luslo's; uso's. Potroso, Sa. adj.- fam Li'iluslus'n;- 6 iniiususafn; t'susin. Poza. f. Labadk; pulisalian. Pozo. m. Balo'n. 11 Ang Iugdl na malalim, 6' panakapusod n~g ilog. 1 fig. Anomaing bagay na siksik, inalalinm 6 bu'., Pr~ctlca. f. IPaggawai; p aggana'p; pagkasanay; pagkabihasa sa anonman. Practicable. adj. Magagaw'a; masasanay; madaling gawin. Practicar. a. Gawin; sanayin; 6' gawfng Iagi ang, anomndn. JIIMag-sanay; mnagpraiktilka. PrActico, Ca. adj. Ang' n'.uukol sa paggawa'. 1Sand'y; bihasa. Pi~id'eriat. f. Parang 6' lup'a na mararning pastulan iig hayop. Prtado. m. Pastulan ng haylop. Pretimbulo. in. SimuIa'; pa. mulai; 6 pasimuai., Precaucion. f. Pagiingat; pagilag sa anomadng panganib. Precaucionarse. r. Magingat; uinilag sa panganib.I Precaver. a. Ingatan; ilag'an; layuian ang anom~ing. panganib. JJ r. Magiugat; umilag'; Iumayo6 sa. panganib. Preca vido., da. adj'. Maingat; marunong lumayo sa panganib. Precede'nte. p. a. Una; nduuna; 6' nangunguna.. Preceder. a. Juna; induna. Ipagpaun# ang anomadn., Preceptoi in. Utos; kautusdn ~jAtas 6pdtakardng" jiialagda' updng madkilalang mahusay 6 magawang magaling ang isadng sining 6 karunungan. 11 Ang utos ng Dios. Preceptor. in. Gum6; nag.tutur6. -Preceptuar. a. Mlaggdo ng utos 6 kautusadn. Preces. f. pi. Daing: luhiog, dalangin sa Dios. Preciado, da. adj. Maha. Page 423 PREC PREC ~- 423- PE PRED Iagad; magaling. 11 Palal6; rnapag.magaling; mapagpangga'P. Pl~reciar. a. Halagahain. j1 fig. -Mahali'n. 11 r. Nlagpalal6'; magma-. galling; magpaflgga'p. Preclo. m. Halagai. f1 fig. P',qgm ama WI; 6 kahalagahan. Preciosidad. f. Kahalagahain; kagaifingan. 11 Ang bagay na mah alaga'. PreciosO3, sa. adj. Mahalaga'; magaling; mainam. jj Masayai;.ma pagpata wa. Precipiclo. m. Bangin; ka'bubulirain. 11 Pagka'hulog; pagkabulid na biglaA. IPrecipitaci6fl. f. Pagbubulid; pagbubdilusok. 1j Pagdaclalosdalos; pagdadal'idal'i. Precipitado, da. aclj. Dalosdalo's; pabiglibigla'. Precipitar. a. Ibullid; ibulusok; itutak buhat sa ising nmataias na lug afl ang sinoma'n. Bigla'in; dal~idaijlin.ang anoniAn. fj ig. Isa. panganib; ibingit sa ikapapahamak ang sinom~in. II r. Durnalosdalos- bumiglabial11 Dumauhbong. PrecipitOSO, sa. adj. Dabiilig; madula's; naibibingit., If fig. Dalosdalos; biglabighi. Precisar. a. Pilitin; pigipi. ting gum~aWa ng anomain, na huwag patutuli~n. Preciso, sa. aclj. Kailang~an; sapilita'n; hind'i maliwasan. 1j Ak. ma; bagay; dapat. jj Malinaw. Precitado,, da. adj. Ang nadsabi na; 6' naituran na. Preciaro, ra. adj. Marihi'g; bunybl; banto'g. Preconizar. a. Purihin; itbant6g-; ibuny'i sa madla' ang ising tao 6' bagay. Peconocer. a. Ma'kilalang. una;.,m~hula'an. Pecursor,, ra. adj. I'jangunguna. jj m Tagapagbalita'. Pedecesor, ra. M.- y f. Ang udun; 6hinalinhdn Predecir. a. Hula~an; ihbabala' 6 ibalita" ang- anomin bago mangyari. Predestinado. m. Itinaadn ng Dios sa nula'mul& pa na magkakamit ng kaluwaihatian. Predestinar. -a. Itaadn sa una'lt una ang anomadn sa isadng tinultungo 6' lay on. Predlcacl6n. f. Pangangaral. fjAral; 6' pangaral. Predicador,, ra. m. y f. Ang nangangaral; 6 mdngangaraI. Predicar. a. Ipah ayag; 6 ipa. talasta's ng malinaw ang anomdn. ffMangaral; ipangaral. 11 fig. Patigaralan. Prediccl6n. f. HuIUi; paghuli. Predliecclftn. f. Pagmamahdl ng tangi 6 malabis sa ka - nino man. Page 424 PREG PREG - 424 —PE PREM Predilecto, ta. adj. Pinaka'mamamah~1; 6' mina'mahai1 ne labis. Predisponer. a. Ihanda'; igayadk na maaga ang anoma'n. ~ Igayaik ang loo'b sa anomnaing iayon. 11r. M'handa"; maigayaik. Qumnayaik; huinanda' sa anomain. Predominar. a. Makapangyari; makapagharil; manalig. Predominlo. m. Kapangyarihan; paghaharil; pananalig. Preeminente. adj. Dakilai; mataas; maranL~i1. Prefaclo. m. Simula"; 6 paiLinang salita' ng isaing akki't. Preferencia. f. Kaunahan; kalamangain; kagaffingan ng isaing tao 6' bagay sa iba'. Preferible. adj. Dapat magalingin, 6' mahallin. Preferir. a. Magalingijn; mahalin ang anotman sa iba'. Preg6n. m.. Tawag; pagtata wa g. Pregonar. a. Magt~awag; 6' ipaalarn na isig~iw sa madIa' ang~ anoman. 11Magduro; rnaglako6 na isinisigaiw ang, kilakal na ipinagbibili. Pregonero, ra.- adj. Ang naghahayaig 6' nagkakaladt ng anomang balith. jj m. Magtatawag. Pregunta. f. Tano'fg; kata'nungan. Preguntador,, ra. s. y adj. Ang nagtatano'ng. Pregu ntttr. a. Magtano'ng; tuman6ng. 11Tanungin; sulitin. If Itano'ng; ipagtano'ng ang anomain, Pregunt~n, na. adj..Matai. nungin; maurirat; 6 lubha'ng matan6ng. Prehistoria. f. Ang kaiunaunahang kasaysayan' ng sangsi. nukob. Prehist6rico., ca. adj. Ang rnauukol sa unang panaho'n na d'i ina'abot ng. kasaysayan. Prejuicio. m. Paghatol; 6 pagpapasiyaing una sa, anomaing bagay. Prejuzgar. a. Hatulan; 6' pagpasiyahain ng una sa ukol na -panaho'n 6' ng walang ganaip na pagkaikilala 6' pagkaala'm sa anoman. Preliminar. adj. Una; simula'; paunai; 6 pasimua ng anomaing bagay. Preludlo.. Ang simula', bungad; 6 pamnul& ng anoma'n. Mhs. Ang sirnulai ng tugtugin.,Prematuro, ra. adj. Maaga; 6 wala' pa sa panah6ngy dapat. jjFor. Ang babaing hind'i pa suma'sapit sa gulang.na makapagasawa. Premeditaci6n. f. Pagwawariwari; 6 pagbubulaybulay ng anomain bago gawin. Premeditar., a. Wariwarilin;, 6 isipisipin ang anomain b~ago Page 425 PREN -425 - PRES gawin. 11 For. Akalain; 6 bantain ang anomang gawang masama. - Premiar. a. Pagpalhin; gantihin; bihisin; 6 biyaing gantingpala ang sinoman. Premio. m. Pala; ganti; bihis; gantingpala. Premura. f. Kagipitan; kahig. pitan. 11 Pagmamadali; kadalian. Prenda. f. Sangla. JJ Ang hi. yas, alahas, 6 alinmang kasang. kapang ginagamit sa bahay, lalo na kung isinasangla 6 ipinagbibili. fig. Ang katibayan ng anoman. 11 Ang iniibig ng ta6s sa pus6, gaya ng mga anak, asawa, atbp. 11 Alinmang hiyas 6 kabutihan na taglay ng isang tao. Prendar. a. Humingi ng anomang sangla 6 hiyas, na katibayan ng pagkakautang. 1j r. Maihilig ang lo6b; 6 magiliw sa isang tao 6 bagay. Prender. a. Tangnan; sung, gabain ang anoman. 1J Hulihin; dakpin; piitin; 6 ibilangg6 ang sinoman. 11 n. Magugat; 6 magnavvnaw ang halaman. jf r. Mag. hiyas ang babae. Prendimiento. m. Paghuli; pagdakfp; pagpiit. Prensa. f. Hapitain; prinsi. (t Mdkinang panglimbig. 1i Limbagan; lal6 na ang sa pdhayagan. jf fig. Ang pamamahayag. Prensar. a. Hapitin; impitfn; dagaian, 11 Pirinsahin. Presi6n. f. Pagsunggab; pagtangan ng anoman. Prensista. m. Ang gurnmgawa sa makina ng pAnglimbaig. Prefiado, da. adj. Buntis. 11 fig. Pun6; 6 sagana ng anoman. 1I m. Kabuntisan. Prefiez. f. Kabuntisan. Preparaci6n. f. Paghahanda; paggagayaik ng anoman. Preparar. a. Maghanda; maggayai; 6 ihanda; iagap ang anoman. [1 Igayak ang isaing tao sa anomnan. 11 r. Humanda; gumayak. Preparative, va. adj. Ang inihaihanda; 6 iginagayak. II m. Paghahanda. Preposici6n. f. Gram. Pangukol. Prepotencla. f. Kapangya. rihang mnataas sa ibai; 6 dakilang kaptangyarihan. Prepotente. adj. Lubhang makapangyarihan. Presa. f. Paghuli; pagdakip; pagsansam; 6 pagagaw ng anoman. 11 Sangkting padaluyan ng tubig sa ilog. 1j Ang kuko ng rtga ibong mtigdaragit. 11 Ang pangil na maliak at matalim ng mga hayop nit mabangis. Presagiar. * Humula; 6 ibabala ang andtlbing bagay na bago pa lamant fnangyayari. 54 Page 426 PRES PRES ~- 426 — PS.PRES Presaglo. m. A~ng tanda 6 babala' na nagh'ihiwatigy ng- an orouang rnangyayari; pangitain. Presbitero. m. ' Paring may. kapangyarihang mnagmnisa. Pres" indir. a. Ihiwakiy; ilay6ang anomn sa ibi a~ u~g isarna sa isai ng tao 6' bagay. I Pabaya'an; lisanin; huw~ig gawin. Presencia. f. -Har4'; 6" paghardip. 1f Ang tikas; any6" 6 tin-,dig ng katawan. fAngayk nanarikit. Presenciar. a. Humnara'p; harapin; 6O na'k-aharaip sa alinma~ng pangyayari, Presentaci6fl. f.' Pagharaip. IIPagpapakilala. If Paghaharaip 6 pagpapalagAy sa isa' sa anomAng katungkulan. Presentar. a. Ihara'p; ipakita; ipakilila. IfMaghando'g; magalay;ruaghain ng anoma'n. ~fIpalaga~y ang sinornain Isa isa'ng katungkulan. jf r. For.~ Humrnarip; durnulo'g sa hu'kumarnn. ff Humand6g; urnalay na kus' 'sa paglifingko'd sa kapuwai. Presente. adj. Nakahara'p; 6 na sa harAP ng sinonain. jj Kasalukuyang -panah6n. ff Grain. Ang panaho'ng kasalukuyan. f mn. H-ando'g; alay; hain. Presentliniento, Mn. Hina-' 1a'; gunigunf; o' kuto'b sa anorndng niangyayari. Presentir. a. Mdguniguni; makniinia;kumnutob sa loo~b ang bago pa larnang rnangyayari-. f Hula'an, 6 rnahful~ian. Preservacifn. f. Pagligt'as; pagiingat sa panganib. Preservar. a. Iiigta's; ipagadya'; ingratan; 6' ilayo6 sa panganib. 11 r. Magingat; 60 rnaligtads sa panganib. Presi dencia. f. PznguluhAn. 11Angpangun,&ulo; 6'pagpupun6. Presidenta. f. Ang pangulong babac. 11 Ang asawa ng pre. sidenite. Presidente. mn. Ang pangu. lo; 6 nagpupun6 ga is'ang bayan, kapisanan 6' pulong. Presidiario. mi. Bilangg6. Presidio. rn. Bilanggu~ian. Presidir. a. Mangulo; 6 mnag. pun6 'sa alinma'ng pulong 6' ka. pisanan. Presi6n., f. Paghapit; pagimpit; pagpiga' fl anoma'n. Preso, sa. inm. y f. Bilangg6. Pre'stado (De). mi adv. Hira'm; sinandali'. Prestamnista. corn. Ang nag. papahirarn, 6' nagpapautang ng salapi. Pr6stamo. rn. Pagpapahiradm; 6 pagpapautan~g nig salapil. Prestar. a. Magpahirarn; magpasahdahi. If Magpautang. fj Tu. mulong; urnabuloy. Page 427 I PRET - 427 - PRIE Presteza. f. Kadal'han; ka'4i~nan; kabilisan; kaliksihan. Presto, ta. adj. Madal'i; maisipag; maliksif. I1 Nakahanda', nakagayaik. 11adv. t. Agadagad; pagdaka; kagyait; dagli. Presumido., da. adj.. Pala16; hambo'g. Presunmir. a. -Maghinala'; magsapantalia; magbinta-ng. Magpalal6'; magtriagaling; mag-" panggaip. Presuncifn. f. Hinalai; sapantaha'; binting. 1 Kapatakuian; kahambugain. Presuntuosidad. f. KapalaIu'an; 6' pagmamagaling. Presuntuoso, Sa. adj. Mapagpalal6'; mapaghambo'g; mapagmagaling. Presuponer. a.. Hakatin; 6 ipalagady muna ang anomdn. Balakin ang gugot., 6 magiigugol sa anomain. Presupuesto. m. Ang balak nagugulin sa anom'in. fj Dahi1in; sanh'i. Pag'papalagaiy. Presuroso, sa. adj. Madali;' liatulin; mabilis. Pretender. a. Pagpili-tan; pagsi'kapang tamuhin ang anoman. j MagnasA; maghanga'd; magakaki. Pretensi6n., f. Pagpipilit; pagsisikap- na makamntdn ang anomd~g nais. fiNasa; hang~dd Pret~rito, ta. adj. Ang nakaraadn na; 6 Dangyari na. j m. Gram. Ang pa~naho'ng nakaraain na. Pretextar. n. Magdahilahn Pt'etexto. rn. Dahiki'n; 6O daPretina. f. Baywanfg ng damit; 6' piritina. Prevalecer. n. Manaig; IumaI6; maftangi;- 6 mamuko'd sa ibad. Pre'venci6n. f. Pagagap; paghahanda'. 11Pagiingat. 11 Pagala. laadn ng pagkain 6' ng anomd4n. Ijfalai; 'utos; 61bili. Prevenido, da. adj. Handa'; ga'k; la'n.. Puno6; sagana. jI Maingat. Prevenir. a. Lagap; ihanda'; ilaa'n;. igayaik ang mga kailangan. Mlikilalang una; 6 ma'laman agad ang anomaing ka~panganya. y~tan. 11Umagap; magpaunad. f Ingatan; ilagan; layu'an ang ano-,man. 11 lbabala'; 6 ibalita' sa ibai ang anoman. jjr. Humanda'; g'umaydk. Prever. a. Mikilalang una; 6 hula'an aug anomang mangya. yari. 11 Pagingatan'. Previo, via. adj. Una; nituuna;, 6 nangunguna. Prez. m. Puri; dangal; kapu. rihadn; karangalan'. Priesa. f. Pagmamnadal'i. Page 428 I PRIM - 428 - PRIS Prieto, ta. adj. Itim; 6 maitim. Primacia. f. Kadakilhan; ka. lamangan; 6 kagalingan sa iba. Primario; ria. adj. Una; pa. nguna; ptno. Primazgo. m. Pagpipinsan. Primearse. r. Magtawagan ng pinsan. Primer. adj. Una; kaunaunahan, gaya ng primer ano, una o kaunaunahang ta(Sn. Primerizo, za. adj. Ang una; 6 nangunguna kay sa iba. 1[ f. Ang nanganganay. Primero, ra. adj. Una; kiunaunahan; nangunguna sa iba. Primicia.f. Ang unang bunga ng anomang bagay; pamago. Primitivo, va. adj. Una; nauuna; 6 hindi nagbuhat sa iba. Primo, ma. adj. Una; magaling; marikit. [1 m. y f. Pinsan. / || herman 6 car;al. Pinsang buo. jI segando, tercero, etc. Pinsang pangalawa, pangatl6, atbp. Primogenito, ta. adj. Panganay na anak. Primor. m. Talas; dunong; linis at galing na gumawa 6 magsalita ng anoman. 1j Ang ga. wa 6 salitang lubhang magaling at 'marikit. Prlmoroso, sa. adj. Maga. ling; marikit; mainam na lub6s. I1 Sanay; bihasa. Principal. adj. Ang mna, 6 panguna kay sa iba sa kalagayan 6 halaga. 11 Gino6; niagipo6. 11 Ang pinakauna; 6 pinakaulo sa alinmang hanapbuhay. ft Panguna; 6 pangulo sa anoman. fI m. Puhunan. |1 Ang pun6 ng isang bahay kalakal; Principe. m. Ang panguna, dakila at lalong magaling sa,anomdin. 11 Ang prinsipe; 6 anak na panganay ng hari na magmamana ng kaharian..l Ang hari ng isang bansa. Principlante. m. Baguhan; 6 bagong nagaaral ng anoman. Principiar. a. Mulin; si. mulan; 6 magmula ng anomain Principio. m. Mula; simula; pun6. (1 Batayan; saligan. 1| Pinagmulain; pinagbuhatan- f1 Sirrulain. Pringoso, sa. adj. May mantika; may linab. Pringue. amb. Mantika; taba. Prioridad. f. Kaunahain; 6 pagkauna sa panah6n 6 sa kalagayan. IPrisa. f. Pagmamadali; kadalian; 6 kabilisan sa paggawa ng. anomin. Prisi6n. f. Paghuli; pagdakip; pagsfnggab. I[ Bflangguan; piitan f pl. Tanikala; pangaw. Prislonero. m. Mil. Ang sundalo 6 kawal na bihag sa digma ng kaaway. A, f Page 429 PROC - PROC -429 PRO PROC ~Privacl6n, f. Pagsamnsaim; pguha ng ar' ng iba'. fjPagbabawal. 11Pagaaii's sa tungko'l. Privadamente. adv. mi. S ilinan; bu'kod. Privado, da. 'adj. Sarili; buw k6d; tangi. Privar. a. Samsamain; ilitdn; 6 alisain ng arl ang sinomadn. Itiwaldg;: afisi'w sa tungk;6l ang sinomain. 11Pagbawalan.j r. Pabayaian; iwang kusai ang anorn-zn. IHimnatay'in; m-awalin- ig, malay. Pro. amb. Pakinabang. 11En pro.~ m: adv. Ayon; sangayon. Proa. f. Mar. Ang doo'ng 6' unahain nig sasakyain. Probar., a. Subukin; t~ayahin; tikmain. III Siya'satin. 11Patotohanan; pat~unayan; patibayan'. (I Tikmain; lasahin; 6 sinisimnfn..11 n. Mdiakrna'; maibagay; mahiy'Ag. Probidad. f. Kabaiitan; 6' karnafihlan at kalinisan nig ugali', kaasalain at mga gawa. - Problema. Mn. Sdliranfni; paldisipain. Problemitico, ca. adj. Alinlangan; hind'i matiyaik. Probo, ba. adj. Mabaft; ma. buti; 6' mahdf, ang paguugali, asal at niga gawak. Procaz. adj. WaIa~ng- hiyi; pangaha's. Procedencia. f. Pinagmuhi'n; dinanggalingan; pinagbuhatan. Procedente. p." a. Nazigga. ling; nagmula'; nagbuhat. Proceder. mi. Paguugall; kaasalaini 11.. Magbuhat; mnagmu1a'; maggaling ang is'Ang bagay saiba' jj Magugall; nmagasal nig mabu'ti 6 masamia' fj Gawfn; ganapfn; pamnulan ang anornain. Pr6cer. adj. Mataa's; dak~ili. in. Ang taong marangai, 6 matads ang 1katungkulan. Proceridad. f. Kataas'in; kadakila'an; fJ Lus6g; lakif. Procesi6n.. f. Prusisiy6n. Proclama. f. Tawag; 6 pagtatawag, na ginaigawa' sa Sim bahan sa mga ikak~asafI. 1Pamahayiag; pahayagr sa madla'. "Proclamaci6n. f. Pagpapa.. hayag na maringaii sa bayan ng anomang kautusadn. Proclamar. a. Ipagtawag; 6 ipahayag ang anomadn sa hardp gr,mad1a'. jf Ipagdiwang; ipagbunyi ang unang paghahari zig sinomadn. j1 Ipagsfgawan. Procrear. a. Papaganakin; pararnihin; 6' pakapalin ang anoMang bagay. Procusrador, ra. m. y f. Ang tagalakad nig anomdn; 6' pintakasi. 1 m. Ang gumadgawa' 6 guma~gandp ng anoman sa panigalan zig iba, ~sa- bishi ng kapangyarihang big'y ng tunay na, may arl. Page 430 PROF PROF - 430- P10 PROG Pocurar. a. Pagiitr; a sikapan; pag-sakitang tam~uhfn ang anomaing ninadnasa'. __Prodigalidad. f. Kaalibug h Aan; pagaaksayai; ng sarilingr pagaarl.9,kararniihan.,-Prodigar. a. ipagtapo'ng Jubha' 1.Magaksaya'. Prodiglo.' M. 'balaghain. Pr6digo, ga. 6 pagtatapon 11Kasagcanalan; Aksayahin;, 6' ang anomain. Himala'; kaba: adj. y s. Ali.. bughfr; mapagaksayai; 6 mapagtapo'n ng pagaari. jj Mapagbiya'ya'. Producp,16n. f. Pagkathai paglala'ng; paglikha. jj Ang bagay na naiih 6 n~alng. Producir. a. Kathain; lalangin; likhain ang anoirnan. jf Mamunga. f1 Tumub6; 6' niagbigaiy pakinab~ng. Producto. m. Ang bagay na rnalikha 6 ibinunga ng anoMdin. 11Pakinabang; tub6. jj MAfat.Ki. na'Iabasa'n. Proemlo. m. Simula; paiunang salita'. Proeza. f. Katapangan; pag. kabayani. Profanar. a. Lapastanganin;, paslangin ang isaing kagalangga. lang na. ba'gay. 1j Dumhain; siraan ng Puri. 'Prof'ano, na. adj. Ang hind'i kagalanggalang 6 sagrado. 11Ang naflalaban sa paggalang -sa mga, sagradong bagay. fj Ang imaibigin sa, mga, layaw sa mund6'. Profesia. f. Hukia; 6 pang. huhuUa'. Proferir. a. Wik'in; sabihin; bigkasfn. Profesi6n. f. Hanapbuhay; pagbahanap; katungkulan. Profesor, ra: rn. y f. Guro6; nagtutur6'. Profeta. mn Manghuhulai. Profetisa. f. Babaing mang. huhula'. Profet1i7,.r. a., Humulai; 6 hula'an.Pr6fugo, ga. adj. Laya's; lagalaig; palakadlakad. Profundidad. f. Kalaliman, ilLalim na anoimaing baga y. Profundizar. a. Palalimin; 6 hukayin ang anoma'n at ng' lalo'ng lumalim. Profundo, da. adj. Malalim. fffig. Tago6; lingid; mahirap tarukin. Profusi6n. f. Paggugol na nialabis 6' lagpo's. Profuso,, Sa. adj. Malabis na gumugol. Progenle. f. Lahi; lipil; angkan; '6 mn a~c Progenitor. in. Magulang 6' kanun Uiang pinagbuh atan ng isamng tao. Page 431 PROL - 43I - PROM Programa. m. Pahayag; 6 babala sa madla. |1 Palatuntunan; patakarin. Progresar. n. Masulong; bumuti; gumaling sa anoman. Prbgresivo, va. adj. Mash, lehg; sumdsulong; 6 pasul6ng. Progreso. m. Pagsulong; 6 pagkasulong. I1 Pagbuti; 6 pag. galing sa anoman. Prohibjci6n. f. Pagbabawal. Prohibir. a. Ipagbawal. [1 Sansalain; sawatain; sawayin. Prohijar. a. Ariing anak na tunay ang sa ibang anak. Pr6jimo. m. Kapuwa tao. Prole. f. Ang mga anak; inanak; 6 lahi ng sinoman. Proletario, ria. adj. Dulkha; mahirap; walang pagaari. Prolijidad. f. kahabaang malabis ng anoman. 11 Diwara; 6 kadiwaraan. Prolijo, ja. adj. Mahabang lubha. II Madiwara;' malawig; malurit. Pr61ogo. m. Paunang salita, na inilalagay sa unahan ng aklat. Prologuista. m. Ang nagbigay ng paunang salita sa ising akat. Prolongaci6n. f. Pagpapahaba. If Pagluluwat. Prolongado, da. adj. Mahaba; 6 malakf ang haba sa luwing. 11 Matagal. I I Prolongar. a. Habaan. f1 Ta. galan; luwatan; launan. 11 r. Humaba. 11 Magluwat. Promediar. a. Hatiin 6 bahaginin sa gitnang gitna ang isang bagay. 1f n. Mamagitan. Promedio. m. Kalagitnaan; kalahatian. Promesa. f. Pangako; kapangakuan. 1| Panata. Prometer. a. Mangako; ipangak6 ang anomain. 1 r. Umasang magkakamft ng anomang ninanasa. 11 Magpanata. 1f Magpanga kuan sa pagaasawa. Prominencia. f. Kataasan; kadakilaan. Prominente. adj. Mataas; dakila. Promisi6n. f. Pangak6: tanging ginamit ngay6n sa salitang tierra de promisibn, luphng pangak. Promoci6n. f. Ang paglakad; 6 pagpipilit na rnagtamo ng anoran. 1[ Pagkaitaas ng ka. tungkulan. Promontorio. m. Tagudt6d; 6 lupang toto6ng matads. 1f Geogr. Tangos na mataas ng lupa. Promover. a. Lakarin ang anonmng bagay at pagpilitang tamuhln 6 tapusin. 11 Itads ng katungkulan ang sinomdn. Promulgar. a. Ipahayag; ipa. alarl sa madla ang anomdn. Page 432 PROP PROP - 432 PRO PROP Pronoinbre. m. Gram. Pangtay6. Pronosticar. a. Hu1a~an; 6' ibabala ang anomniang dairatintg 6 mangyayari. Pron6stico. m. Hula'; paghu1al Prontitud. f. Kadali'an; ka tulina n; kaliksihain. 1 Katalasan ng isip; katalinuhan. Pronto, ta. Adj. Madali'; matulin; maliksi. 11Nakahanda;, gay 4ik. Pronunciaci6n. f. Pagbigka's; pagbabadyai; pagsasabi; 6' pagsasalita' ng anomaing panguvngusap. Pronunciar. a. Magbadyai; bigkasi'n; 6' sabihin ang anomaing salitaA. For. IEagda' aung kahatulain. r. Magalsa'; manghimagsfk. Propagacl~n. f. Pagdami; pagkapail ng anomdian. jj fig. Pag. kalat; paglaganap. Propaganda. f. Pagpapala. ganap. Propagandista. m. y f. Ang nag papalaganap; 6' tagapagpalaganap ng anotman. Propagar. a. Pararnihin; pa. kapalin ang anomadn. (j fig., Palaganapin; ikalat; isabog. ff r. Dumnami; kumapai1. jj fig'. Kumalat; lumaganap. Propalar. a:. 1hayaig; ilatha. Ia'; isiwalat ang anomang lihim. r. Mafhay~ig; madsiwalat. P-ropasar. a. Lagpusam ang karampatan. 1 r. Lumagpo's; Iumabis sa karampatan; maginfg sa gawa 6 sa salita' man. Propender. n. MWhiliffj mi-L hinggil; naigcawi u lo61b sa anoman. 'Prop'ensidn. m. Hilig; hinggil; 6' gaw'i ng lIo6b sa anoma'n. Propenso, sa. adj. Mahilig; mawilihinf. Propiciar. a. Palambutin ang kalooban; pahupa'in aug galit ng sinoma'n., Propiciatorlo, fla. a d j. Pangpalambo't ng loo'b; pangpa. hupa' ng galit. Propicio, cia. adj. Maamnl'g lo6b at mahilig na gum aWa ng, mabuti sa. kapuwa; maawaiin. Propiedad. f. Arn; pagaari. IjKayamanan. Kabagayafingsa ril na- anom~in. Katutubo'ng hilig ng sinoma'n. Propietario, ria. s. y adj. May ani; mapaga'arl. Propina. f. Upa; pabuyai. Proplo, pia. adj. Sarili. ff Ang, sariling gawi 6 katangrian ng bawa""t Ws. j1 Akma' bagay; angko'p. 1 Katulad; kamukha& Propon6r. a. Magpalaga'y; miagmungkahl-I 6 imungkahi; ipalagady. fj r. M4gtka; 6' zagpasia~ng gumaw& 6 diil ug anoma'n. Proporcl6n. f. Pagk~ikalag~iy; Page 433 PROS * -4337/-' PO PROT pagkaka'ayos; paorkakaibagay ng anomain. Proporcionado, da. adj. Ukol; bagay; akmah; angk6p sa pinagk~ikailanganan. Pr'oporcionar. a. Pagbaga. yini; ibagay; iakma'. layos; ih anda' ang anormnan, upting tat~iuhlfn ang hiniahangaid. Proposici6n. f. Palag ay rnungkahl. 11Pagpapalagdiy. Prop6sito. rn. Tika; nasa; banta'. Tungo; Iayon; hanga'd. IfPinagriusapan; pinagsasalita~an. IfA propo'sto I/ n. adv. Bagay; akma';. angko'p. fj De PtroPc~sito. mn adv. Siniadya'; kinushPropuesta. f. Mun'gkahi; paI agaiy. Pr6rroga. f. Palugit. Prorrogable. adj. Mapapalugitan. Prorrogael6n. f.- Palugift na panaho'n. Prorrogar. a. Magpalugit; 6" palugitan ang takd~ng panaho'n ng anornain. 1f Mtail; ipagpaliban. 'Prosa. f. Tt'luyan; padtuluyan. Prosalco, ca. adj. Ang nai. uukol, 6' na'susulat sa paituluyan 6 prosa. Prosapla. f. Lahi; angkain; 6 ainak na pinagbuhatan. Prosecucl6n. f. Pagpapa Proseguible. adj. Maipatutuloy. Proseguir. a. Ituloy; ipatuloy ang, na4Pasimula'n na. 1f Magpatuloy. Pros~1ito. ~m. Kamp'n; ka. kampi; kaayon- kapangk~it. Prosista. corn. Ang rmanunulat 6' sumt'sulat sa paituluyan 6, prosa. Prosodia. f. Gramw. Pagbigka's. I Prospecto. in. Pahayag 6' babaling inaikli sa mnadla', na uklsa pagpapaikilala ng isAng akkift, kalakal, at iba, pa. Prosperar. a. Paginhawahin; payarnanin. If n. Gumninhawa -ang buhay. jjI Bumnuti; surnulong; himusog ang anoman. Prosperidad. f. Kaginlia wahan; kapalaran; 6' kabutihatng palad. Prdspero, ra. adj. Maginhawa; mapalad. Prostitucl6n. f. Pagbibilf nig Ipuri; 6" pancganra'lakal ng sariling katawan. Prostituir..- Ip'agbili ang puri; 6' kalakalin aung. sarifing katawa'n. 11 r. Mangalakal ng. puri; magbilif ng& sariling katawan. Prostituta. f. Babaing nag. bibili 6 nagpapaupai na kanya'ng puri. Protagonista, c(Al. Ang tulov. i 5: Page 434 PROV PROV~- 434 —.RO PROV pangulong tao 6' personahe sa. isaing du1a' 6 katha'. Protecci6n. 'f. Pagaampo'n; pagtatangkilik; p a gt ulo nk g. Tangkilik; ampo'n; tUlong. Proteccionismo. mn. Pagtatangki'likan; pagtuulungadn sa pan~angalakal. Protector, ra. s. y adj. Ta. gapagtangkilik; tagapagampo'n. Proteger. a. Umampon; tumangkilik; tumulong. jf r. Mag. ampunan; magtangkili~kan; mag. tulungdin. Protesta. f. Tutol; 6' pagtutol. Protestante. p. a. Ang tum6tuto4. ff adj. y s. Ang, taong sumu'sun'd- sa religiong itinataig nina' Lutero, Calvino, at ibad pa. Protestantismo. M~. Ang pananampalatayatig siniilsuno'd ng mnga, protestante. Protestar. a. Turnutol. jf Patunayang mahigpit ang anoma'n. Protomfirtir. rii. Ang una, o pangulo lnq mga martir. Protom~dlco. m. Aug Una at pangulo ng rnga inediko 6 manggagamot..PrQtOtipO. m. Hluwaran; 6' unang pinaghangu.ian ng isdng la., rawan 6 ibadng bagay. Provecho. in. 2akinabang. f Kapakinabaaogan;,,kapakandn; ka. gdlingang gin- gawa' sa lba. II Pal~i h it a"; tamQ j6 Provechoso, sa. adj. Mapakinabang; 6 may pakinabang; pakikinabangan.I Proveer. a. Maglaadn; magtinggaiI; 6 maghanda' ngr pagkain 6 ibadng bagay na kailangan sa anoman. jj Magkaloo'b I,6mag1biga4 ng isafing katungku an 6' ibadng bagay. f Ipaglaan; ipag. handa, aug sinomadn ng kanyadug kailangan. Provenir. n. Magm, a; mag. buhat; manggaling. Proverbio. rn. Kawika~an; kasabihain. Provincia. f. Lalawigan. Provincial. adj. Ang n~au.ukol sa lalawigan. Provinclano, na. s. y adj. Taga' Jalawigan. Provisi6n.- f. Paglamadn; pagtitinggadl ng pagkain 6' ibadng ba. gay. fj Tininggdl; Jaadn; handaing mga pagkain 6 a'nomadn. Provisional. adj. Samantaki'; pangsamantaIa'. Provocaci~n. f. Pagudyo'k;,paghikayat;. pagsusulso'l; paghamon. Provocar. a. Magudyodk-, humikayat; magsulso'l; humamon. ff Pagalitin; aglahiin; pagwika'an; hamunin. Provocativo, va. adj. Nakahi'hikayat; nakabubuyo6. ff Ma. paghamn6n; mapagaglahi. Page 435 UBL — 435 - PUDR Proximidad. f. Kalapitan. j Pagkakalapit. Pr6ximo, ma. adj. Malapit. || Kalapit., Ptoyectar. a. Magpanukala; bumalak; 6 balakin; panukalain ang anomain. Proyecto. m. Panukala; ba. lak; akia. Prudencia. f. Kabaitan; hinalon. 1j Katimtimang lo6b. Prudente.- adj Mabait; mahinahon. 11 Matimtimang lo6b. Prueba. f. Pagpapatoto6; pagpapatibay. 1i Patibay; patoto6; katibayan. J1 Pagsubok. Ii Pagtikim. Prurito. m. Med. Kati ng balat. t fig. Nasang mahigpit. Pseud6nimo. m. Pamagat; pangalang hindi tunay. Psicologia. f. Ang karunungang turnutukoy sa kaluluwa. Piia. f. Subyang; tulis; tinik. || Tinghas. 11 Ang ngipin ng suklay. f1 Poa, na panugt6g ng banduria 6 gitara. 11 Ang pako ng trump6. Pubertad. f. Ang pagbaba. gongtao; 6 pagdadalaga. Pubescer. n. Sumapit sa pagbabagongtao 6 sa pagdadalaga. Publicacl6n. f. Paghahayaig; paglalathala. Publicar. a. Ihayag; ilathala ang anoman sa madla. 11 Ipahayag ang nalilihim. I i i I i i I I i i i Publicidad. f. Pagkahayag; pagkaalatn ng madla. 11 Paghahayaig ng mga babala, kartel, atbp. Publicista. f. Mamamaha. yag; rnanglalathala. Pfiblico, ca. adj. Hayaig; alaim ng madila. [1 Ang nauukol sa bayan 6 sa sangbayanan. ff m. Ang sangbayanan; madla; kalahatan; 6 alinmang katipunan ng nmga tao. 11 EI ppblico. m. adv. Sa hayag; 6 sa haiyagan. Puchero. m. Palay6k na munti. Pudendo, da. adj. Mahalay; pangit; kahiyahiya. [1 m. Ang puno6ng katawan. Pudicicia. f. Kallinhininn; kalinisan; 6 pagkalayo ng lo6b sa kahalayan. Pidico, ca. adj. Mahi.nhin; malinis; 6 maingat sa kahalayan. Pudiente. adj. Mayaman; masalapi; makapangyarihan. Pudor. rmi. Kahinhinan; ka. linisan; hiya 6 kahihiyain. Pudoroso, sa. adj. Mahin hin; mahihifn. Pudrlci6n. f. IPagkabulok. I! Kabulukan. Pudridero. in. Bulukan. I i I Pudrimiento. n. 'agkabu16k; pagkagip6. Pudrir. a. Bulukin; lapuktir: gipuin. iJ r. Mabul6k; nasira; ralapok; magip>. Page 436 PUES PUES ~- 4 36-UG PULG Pueblo'. mn. Bayan. 11 Ang ka. tipunan ing mga taong nanainaha'n sa isa'ng lugalf. 1) Ang taong bayan. 11Bansa'. Puente. amb., Tu'~ C1 o <4ante. Aug tula'y na nakabitin 6 nakasabit. 11levadizo. Ang tu1Jiy na buhatin 6 nabubuhat. Puerco, ca. adj. SalauIa'; nmaruini; walAng ayos. 1 fig. Walang galang ni pinagaralan. ~m y f. -Baboy. Puerco inontes, 6' salvaje. Baboy damo. Puericia. f. Kabata'an; 6 guang ng tao ni mua sa pit6 hangga'ng labing apat na tao'n. Pueril. adj. Ang na'uukol sa ba'tai. jj Gawa' 6 salita'ng ba ta. Puerilidad. f. Kilos, gawa, 6 salitAng bath. iiBagay na walang kabuluha'n. Puerta. f. Pinto'; 6' pintuian. Puerto. m. Doongan; sadsaran; punduhan n,&g mga Sasakya'n. Pues. conj. causal. Yarnang; yayamfaflg. 11 coflj. continuativa. N a; yaniang. 11conj. ilativa. Kaya"; kung gayo'n- jj conj. advers. Sapagka'; pafibhas~L- 11 ~Pues? interrog. MBakit?' 4Ano? iAy an6'? Puesta. f. Paglubodg Deg araw 6 nig ibadug tala'. jj Pustai; taya. Puesto. rn. Kinadlalagyadn; kinatatayu'anl; o lugail. 11Katung. kulanl tungkulin; hanapbuhay. j fig. Ang lagady 6 kala'gayan Deg anoman. i Puesto que. -conj. Ba. gainan; yaman; yayamang.. jPuf! interj. SalitAng ipinag. sasaysay ng anornang luli4~ng mabah6', na naiaamoy. Pugilato. mi. Suntukan; pa'nuntukan. Pugna. f. Babadg; aiway; labanadn. 11Pagkakaflaban; pagkaka'salungatan. II Pi4grnar. i.' Bumnabag; umiaway;, makip-aglaban; 6' inakipagbabadg. fj Magpumilit. 11Tumutol. Puja. f. Pagdaragdadg ng ta-. wad, sa halagai ng anomaing ipi. nagbibilf sa hadyagan. 11Ang idi. nagdaig na tawad sa halaga'. Pujanza. f. Laka's 6 kayang malaki upadng makagrawa' ng ano-, man. PuJar. a. Magdagdadg nig ta-.wad sa takdAng halaga' rg anoinarig ipinagbibilif 6 ipinaa'arinda'. ~)Gurnahis, 6' gahisin; dumagis. PUjo. Im. Sakit na daragifs. Puicritud. f. Karikitnn; kagandahan; ka!inisan. Puicro, era, adj. Marikit; maii;magandad; butihin. Pulga. f. Pulga's; kutong aso. Pulgada. f. Dali; 6 panukat na may 25 milimetro ang habat. Pulgar. m. Hinlalaki. Pulgarada. f. Piral; kuro't., Dali. Page 437 PUNT — 437 - PUNZ Pulgoso, sa. adj. Pulgasin; 6 mapulgas. Pulidez. f. Kakinisan; kagandahan; karikitan; kainaman. Pulido, da. adj. Makinis; marikit; mainam. Pulimentar. a. Pakinisin; bulihin; pakintabin ang anomdn. r. Kuminis; kuminang. Pulimento. m. Kinang; kintab; kinis; pagkabuli. Pulir. a. Bulihin; pakinisin; pakinangin ang anoman. H| Husayin; pagigihin. 1[ Pumutihan; pagandahin; parikitin. Pulm6n. m. Anat. Baga. Pulmonar. adj. 'Ang naiuukol sa baga. Pulmonia. f. A/ed. Sakit na pamamaga ng baga. Pulsar. a. Pulsuhan ang may sakit. I1 n. Tumib6k; kumitig. Pulsera..f. Pulseras. Pulso. m. Puls6; tib6k; kitig. Pulverizar. a. Pulbusin; gabuklinang anomlan. t r. Maipulbos; maging pulbos. Pundonor. m. Puri; dangal; kamahalan. Pundonoroso, sa. adj. Ma. puri; marangail. Punible. adj. Dapat parusahan. Punta. f. Tulis; tilos. 11 Dulo; ung6s; dunggit; dangg6t. II Geogr. Tanguway; tangos; lungos ng Jupa' na buma'hangga' sa tubig. Puntada. f. Tudlo'k; 6duro" ng karayom sa tinkah'ng damit o sa anornan. Puntal. m. Suhay; tukod; suk'; pasika.d. fig. Bataya'n; pinaninibayan. Punt 'api6- ni Sikad; sipaN; tadya'k. Puntero. m. Panuro'; 6' pangtur6; punters. Puntiagudo, da. adj. AT-raw. lis; matilos. Puntilla. f. Punta-s na makitid. De puntillas. m. adv. Ti. 0 P a Yad; ' atiy'd na 14kad. Puntillazo. m. fam. Sipa; sikad; tisod. Punto. m, Gram. Tuldo'k. Puntual. adj.. Maagap; masipag sa paggawa' ng ano.. M., an sa - ukol na panaho'n. 11 Tunay; totoo'. 11 Bagay; akma',- dapat. Puntualidad. f. Kaagapati; kasipagan sa paggawa' sa. talaga'n,) ukol na panabo'n. 11 Pagkdakma': pagka'bagay; pagka'dapat. Ptinzada. f. Sugat na gaw' ng duro', sund6t, saksa'k, at iba' pa. 11 fig. Ang dalamhati" ng lo6b. Punzar, a. Duru"in; sundutin-, saksakin. 11 fig. Pa'agdamda. min ang loo'b ng anomAng kapighatian. Punz6n.' 111. Pangbutas; panungd6t; panduro'; panudlilk. lupa na humahangga sa tubig. Puntada. f. Tudlok; 6duro ng karayom sa tinatahing damit 6 sa anoman. Puntal. m. Suhay; tukod; suki; pasikad. i1 fig. Batayan; pinaninibayan. Puntapi. m Sikad; sipa; tadyak. Puntero. m. Panuro; 6 pang. tur6; puntero. Puntiagudo, da. adj. Matulis; matilos. Puntilla. f. Puntais na makitid. 1l De puntillas. m. adv. Tiyad; 6 patiyid nalakad. Puntillazo. m. fam. Sipa; sikad; tisod. Punto. mi. Gram. Tuldok. Puntual. adj. Maagap; masipag sa paggawa ng anoman sa ukol na panahon. 1( Tunay; toto6. |1 Bagay; akma; dapat. Puntualidad. f. Kaagapan; kasipagan sa paggawa sa talagaing ukol na panah6n. 1( Pagkdakma: pagkabagay; pagkadapat. Punzada. f. Sugat na gawa ng duro, sund6t, saksalk, at iba pa. 11 fig. Ang dalamhati ng lo6b. Punzar. a. Duruin; sundutin; saksakin. 11 fig. Papagdamda. min ang lo6b ng anomang kapighatian. Punz6n. m. Pangbutas; panungd6t; panduro; panudlik. Page 438 t PUP' - 438 - PURU Puflada. f., Sunt6k; dagok. Puflado. mn. Dak6t; ka'rak-6t. Puflal. m'. Balaradw; 6- punyail. Puflalada. f. Sugat, saksa'k, 6' lwa, ng balaraiw 6' ibaing pataUrnm na ganit6'. Pufletazo. rn. Sunto'k; dagok. Puflete. in. Dagok'; sunto'k. IGalaing, na inikialaga'y s'a kainay. Puflo. mn. Sunto'k; 6 kam~iy na nakasunto'k. 11Dako't. 11 Punyo's ng bar6' at ng ibain-g kasuutan. ~jPuluhain; 6' tatangnadn ng alinmaing sandata 6' kasangkapan. jjFor. Ang, bata'ng babaing ulila na wala' pang labingdalawaing tao'ng gulang at n'asa, ilalirn ng is~ing tagapangasiwa"i. Pupilaje. mn. Mng kah'g'ayan ng bata'ng ulila na pina. ma'mrahala'an, ng isaing tagapangasiwah. j1 Ang kalaigayan ng isadng nagbabayad sa ibdi ng pagkain at alaga' sa pagk~itira'. IfAng bahay -na tfrahan ng inga nagaaral at ibdi pang nand~nuluyan, na nagbabayacl ng pagkain at pagka'tiri. Pupilero, ra. -n m y f. Ang tumdtangg~p. sa 'kanyadng bahay ng inga turnitir~ing nagbabayad ng pagkai'n at alaga'. Pupilo. in. Ang batarng *la-' laking ulila na walai pang labing apat na tao~n at nasa ilalim ng is'ng tagapangasiw'. 11 Ang~ turnftira' sa bahay ng iba' at nagbabayad ng kinaikain at aflaga'. Pureza. f., Kalinisan; kadalisayan; kawagasa'n. jJ Katinisan sa- gawang inahalay. Purga. f. -Purgi Purgaci6n. f. Paglilinis; pagdalisay. jJ Pagbubululo's "dahil sa inino'm na p ag~. ff Ang dugong nananaog sa inga babac buwadnbiwain' at pagkapanganak. Purgante. adj. y in. Ang ga't na pangpurg'i Purgar. a. Linisin; dalisayin ang anornain. 11 Bayaran; tumba. sain ng anoinadng parusa 6' pagtitiis ang bahagi 6' kabuiian ng parusang katampatan sa nadgawang sala. fj fig. Dalisayin; pakalinisin -Re. Maghir~ap sa purgatorio. N ed. Purgahin. Purlficacl6n.. f. Paglilinis; pagdalisay. Purificar., a. Linisin, 6' Pa-.kali nisin; dalisayin anzg anornapn. JJr. Maglinis; 6' iagpakalinis. Purisimo, mna. adj. Kali. nishiiisan; lubha'ing dalisay. Puro, ra. adj., Dalisay; wagais; pul's; tagainas. ff Malinis; waIang iinbo't. Lubos; gainap; mistula'; -tibubos. 11 Malinis; walang bahid dungis 6' sala. Purulento., ta., adj. N/ed. fj May nanh; 6' nagnananfa. I Page 439 PUTA - 439 - PUTR -Pus. m. Mled. Nana"Pusilititnie. adj. Duwaig; matatakutin; mahina' ang loo'b. Pusilanimidad. f. Karuwagn;kahin'ian nglob Pu~stula. f. Med. Langip. Puta. f. Patutot; 6' babaing nagpapaupa ng kanydang purl Putaismo. m. Pamurnuhay, paghahanap, 6' katipunan n'g mga babaing masarna. Putaflearv. n. fain. Magpatutot; 6, m~ahilig sa inasasaMang babac. Putativo, va. adj. Ang inaari 6 tinuturang aina, kapatfd, at iba' pa, baganidn hindi tunay na, gayon. Putrefacci6n. f. Pagkabu. 16; agkasira'. 11Bul'k; 6' kabuluka'n. Putrefactivo, va. adj. Nakabubulo'k; 6' nakasisirai. Putrefacto, ta. adj. Bulok; Sirai. Putridez. f. Pagkabulo'k; ka.. bulukan. P~itrido, da. adj. 13u16k; sira'. Page 440 Q QUEB Que. pron. rel. Na; ang. I ~QuP? pron. interrog. ~An6'? conj. cop. Na. Quebrada. f. Talabis; 6' lupang banginbangin sa pagitan ng bundo'k. Quebradizo, za. adj. Babasagin; sira-in; maluto'ng; rnarupo'k. Quebrado, da. adj. Nangu-I lugi. Mfed. Lin6luslusdin. 11Mahinah. Sira'; bako'bako6: sinaisabi sa lupa, 6 dadn. 11m. Aritmi. Hati. Il* decimal. Hating ikasamnpuian. Quebrador,. ra. 'adj. y s. Ang buma'ibasag; 6' surnisira ng anoimin. f~ ig., Ang lumailabaig; 6' sumni'suwaiy sa kautusain. Quebradura. f. Basag; sira'; lahang. 1f Luslos; usos 'Quebraja. f. Lahang; 6' bitaik ng kahoy, bakal, at ibai pa. Quebrajar. a.. Palahangin; pagbitakin. 11r. Lumahang; magbita'k; mabiyaik. Quebrajoso, sa., adj. Basa QUEB gin; sira'in; marIupo'k. jJ Lahangin. Quebrantable. adj. Madudurog; mababasag; masisira'. Malalabaig; masusuwaiy. Quebrantadura. f.,Angsira', ball, 6 basag ng anomain. Pagsira'. Quebrantamiento. m. Pag. sirah; pagdurog; pagbasag ng anornan. jj Ang sira'; 6' ba'sag'. iffig. Pagsuwaiy; paglabadg sa kautusadn., Quebrantar. a. Basagin; durugin; bahin. if Palahangin; palitakin. 1f Ligisin; dikdiki'n. 1Lapastanganin; paslangin. jj fig. Labagin; suwayin ang kautusain,, salita', 6 pangak6'. ff r. Hurnina; mahulog ang lakais.). Qptebranto. mn. Pagbasag; pagdurog; pagligis.- jj Pangangayayat; pangbihina'. 11 Awah; hab~ig. 11Kasir~iang malaki. fig. Hapis; dalambati. Quebrar. a. Basagin; Iialin; duru-gin; sira'in. jf Baluktutin; pi. lipitin. jj Salangsangin; suwayin; labagin. 11n. Mangulugl -Sn Panqa Page 441 - QUEM -- 441 - QUES npalakal. 1I r. Mabasag; madurog; mabali. 11 Luslusan; ususan. Quedar. n. Matira; mialagak; maiiwan. 1j Lumabis; magkulang. j Mailabi. Quedo,. da. adj. Tahimik; waling kibo. [ adv. m. Anas; bul6ng. Quehacer. m. y pl. Gawa; 6 gawain. Queja. f. Daing; himut6k. 11 Hinanakit. ij Sumnb6ng; sakdal; habla. Quejarse. r. Durnaing; maghimut6k; humalinghing. 11 Maghinanakit. 1I Magsumb6ng; magt sakdal; maghabla. Quejicoso, sa. adj. Lubhang madaingin, na wala namang dahilan. Quejido. m. Iaing; himutok; halinghing. Quejoso, sa. adj. Naghihinanakit, dumaidafng; naghihimut6k. Quejumbroso, sa. adj. Lub. hang madaingli, sa munting bagay lamang. Quema f. Pagsunog; 6 pagkasunog. f | Sunog. tAng nasunog. Quemadero n. Sunugan; 6 pinagsisunugan. Quemador, ra. m. y f. Ang tagapagsunog ng anoman. j| Manununog. Quemadura. f. Pas6; lintos; Quemar. a. Sunugin; tupu. kin; silabdn. 1j Pumas6; 6 pasdiin. || r. Masunog; matupok; masilab. l Mapaso. Quemaz6n. f. Pagshunog; 6 pagkasunog ng anoman. 11 Init na malabis. 1f Kati ng balat. Querella. f. Daing; himut6k. 1f For. Sakdial; habai; pagsu. sunb6ong. Querellante. corn. Ang nag. sasakdal; 6 naghlahabla. Querellarse. r. Dumaing; maghimrut6k. I1 For. Magsakdil; magbabla; magdemanda. Querelloso, sa. adj. Ang nagsasakdal; 6 nagdedemanda. If Dumidaing; madiingin. Querer. a. Ibigin; nasain; pitahin. 11 Umibig; suminta; gumi. liw; umirog; lumiyag. 11 Magpasiya. 11 Magakala. 11 Umayon. 1t r. Magibigan; rnagsintahan; maggiliwan. j1 m. Ibig; kaibigan; kalooban; nasa; hilig ng lo6b. Querido, da. adj. Iniibig; ginfgiliw; iniirog. 1 m. y f. Irog; giliw; sinta; kasintahan. 11 Nangingibig; nanininta. f1 Kalunya; kaagulo. Querubin. m. Ang mga anghel na bumubu6 ng unang koro sa langit. Quesear. n. Magkeso, 6 gunuawa ng keso. Queseria. f. Panah6ag ukol 56 9 paltos sa ap6y. Page 442 QUIJ - QUIJ~- 442 — QI QUIN sa paggawa' ng keso'. 1Gawhan ng keso. Jf Tinidahan' ng keso. Quesero, ra. adj.,Ang lakrafp ng gatas na s yaug ginaigaWang keso., in. y "f., Magkekes6'. Queso. in. Keso. -Quevedos. in. pl. Ang saJamin sa mnat'i, na kama 6 a bit sa ilo'ng. 1QUIAi! interj. famn. Salita~ng ipinagsa'saysaiy ng di paniiniwala' 6 pagtakuwil. Quiebra. f. Basag; lahang; litadk; bali. 11 Bita'kng lupa'. If Sira; 6 kasiraian ng anoma'n. IJ Pangungulugi; 6' pagkailugi sa panga ngalakal. Qurene pron. rel. Na; ang. h eQuikn? pron. interrog., ~Sirfo? ~Alin?, Quienquiera. pron. indet. y adj. Sfnomadn; alininain. Quietar. a. Patahimikin; papayapa'in; pahinahunin. 11r. Turnahiinik; pumnayapat; huini nahon. Quleto, ta. adj. Hindi gu. mdgalAw;, wala'no kilos. 11Payapa"; tiwasaiy. ft Tahimik; wali'ng kib6'. Quietud. f. Kawahin ng kilos 6 galiw. fj1 Kapayapa'an; -katahii. mikan; kpitiwasaydn..Quijada. f. Sihang; panga. Quijal, 6 quljar. in. Baga ng. 1l Pangad; sihang. Quijarudo, da. adj. Panga. h~4n; sihanga'n. Quilatar. a. Urilin. Quilate. in. Uri; 6' kadalisayan ng girnt6 at bat'dng mahalaga'. Quilatera. f. Urian. Quilla. f. Lunas ntr daong 6" sasakyain. QuImera.-f. Away; babaig; pagtatalo. 11 fig. Ang na'nasok sa isip, na pangarap lamang..Quim~ric'o, ca. adj. Hind'i tunay; kabulaanan; pangarap. Quincalla. f. Ang kcatipunan m abagay na murnunti ang halagai, gaya nq gunting, didadi, labasa, at iba' pa. Quincalleria. f. Ang panga. ngalakal, gav'n 6' tindahan np, inga bagay na inumunti ang halaga' gaya ngr labasa, gunting at ibai pa. Quince. adj. Labinglima'. Ikalabinglimad. 11 m. Ang bilang na I15. Quincena. f. Ang panaho'ng nasasakl'w ug labinglimiigarw Quincenal. adj. Aug inangyayari 6' ginaganaip sa tuwing labinglimaing araw. Quincuagenarlo, ria. adj. Ang may bilang na liinangpuo6. Ang taong may limafigpuo'ng ta6ng gulang. Quincuag~simo, ma. adj. Ikalimangpu8'. ff Atig ikalimang. pu6ng bahiagi. Page 443 QUIN - 443' — QO, QUOR Quind~cimo, ma. adj. y s. Ang ikalabinglinmang bahagi. Quindenio. rni Labinglimaing ta6n. Quingent~simno, mna. adj. 1kahimaing daa~n. Quinientos, -tas. adj. pl. Limaing daadn.' Quinqu6. rn. Kingke. Quinquenio. M. Liming ta6n. Quinta. f. Ang bahay 6' lugaI1 sa, bukid na sadya'ng Ii waliwan. Quintal. m. Ang timbaing 6panimba'ng na may'. isdng daa'ng libra 6' may apat na arroba. Quinteto. mn. Al'bis. Tugtu.. ging pagsasaliwan ng lima'ng tioi' boses. Quinto, ta. adj. Ikalirma. jj Ang ikalirnzng bahagi ng anorndn. Quintuplicar. a. Paramihin ne, makalirmi ang anoming bagay. IIr. Dumarni ng makalima'. Quintuplog, pla. adj. y m. Ang makahimaing lakif 6 dami kay sa iba'. Qulnzavo, Va. adj. Anrnt. Ang ikalabinglimairig 'bahagi ng isaing bu6'. Quiromnancia. f. Paghu1a" ng kapalaran sa pamamagitan ng mga guhitrng karmay. Quisicosa. f. fain. Bugto'ng; talinghagah; 6' pala'isipin. Quitaaguas. rn. Payong sa taguki'n. Qultap6n. m. Tanggalin. 1 LDe quitap(n. loc. fani. Tanggalin; sa'uliin." Nakawin; umitin. jj G a g a h f n; kamkainfn. 11 Pagbawai~n; sawayin. l Pawiin; paramin; bawiin. j r.Maalis. 1 Lumayo; uinilag sa Quitasol. in. Payotig sa tagaraw. Quite. in. Paga'abis; 6 pagIalay6 ng anoimin. f1 Paghadldng; pagpigib. QuizA 6 quizis. adv. dIe duda., Marahil; hindi1 malay6; sinong nakaia'alam kung. Qu6rum. m. Salitang Iatfn na. ipinagsasaysay ng bilang ng iiiga dumalo6 sa ising pulong,9 na siyaing kailangan upaing magkaro6n ng gana'p na karaini.. han sa pagpapasiyi. Page 444 II RABI Rabadilla. f. Tul atod. Rabanial. m. Labanusan; 6' iugaiI na inaraining tanirn na laban6s.' Rabanero, ra. rii. y f. Mag. lalabano's. Rabaniza. f, Ang binhl ng Iabano's. R&~bano, in. Bot. Labano's. Rabear. n. Mamaypo'y; 6' gu. mala'wgaladw ang bunt't ng hayop. Rabeo. in. Painamaypo'y; 6' paggalawgalAw ng bunt6t. Rabla. f. Mean Ang sakit na pagkahibaing na galing sa pagkdikagdl( ng asong uI6"I 6 ng ibafing hayop na inakamandiig. J~fig. Galit; parigangalit; poot;' ngitngit. Rabiar. ni, Ned. Magdaindair 6 magkaroo'n ng sakit na pag. kahibing 6' pagkabaliw dahil sa pagk~ikagdt ng asong uJo'l 6' ng anoinaing hayop na may kainandig. J1 fig. Magalit; inagngalit; inanggig il; inagngitngit. RACI Rablatar. a. Talian sa bunt6t. Rabicorto, ta, adj.- Ha-yop na maikil ang bunto't. Rabieta. f., fig. Ga'lit 6 poo't na malaki, na galing s'a Munting 4thikfin. Rabilargo, ga. ad'. Hayop na inahaba aug bunto't. Rabioso; sa. adj. Hayop na ul-61; 40' taong baliw dahil sa pagkaikagait sa kaniyai ng aso'ng u161 6' ibafing hayop na may kainand~ig. 1f fig. Magagalitin; madaling inapoo't. ~jMaraha's; ma. bills. lRabo. m. Bunto't. V1 fig. Anoma~ng bagay na nakalawit sa gawing lik~d. Rab6n,, na. adj. Hayop na puto'l ang bun tot; punggo'k. Raboso, sa. adj.- May bunt6t. 11Himnulmn'l ang ladlaran. Rabudo, da. adj. Mahaba" ang bunto't. Racimno. in. lBuwfg ng buI ga ng kahoy. Page 445 RADI -445 — RJ RAJA Racim~oso,, sa. adj. Nagbtuibuwfg; may bu'wig; 6 maraming buwig. Raciocinar. n. Magisip;' magwari; magkur6'; magbulaybulay. Raciocinlo. m. Ang isip; warn; kuro6; haka'. Pagwawari; pagk~ur6; pagisip.j Pagmamatuwi'd. Raci6n. f. Bahagi ng anomain na ibinibigady sa, tuWing pagkain sa isadng tao 6' hayop; rasion. Racional. adj. Ang naiuukol at naa'ayon sa matuwid. jj Ang binigy'ain Dg m'atuwid 6' pagfisip, gaya ng tao. Racionalidad. f. Ang pagka' may isip 6' matuwi'd. 11 Pagkaayon sa katu~wiran. EuFi. Pangwarn; pangkur6; 6 pang-isip. Racionalmente. adv. m. Matuwi'd; 6, ayon sa katuwiran. Racionar. a. Mul. Maniahagi 6 mamnudmo'd ng rasio'n sa hukb6. Racionero. m. Mng tagapamudnmod ng rasio'n sa isdng katipunan. Rada. f. Loo'k; lungos, na kanlungan ng mnga sa~sakya'n. Radiante. adj. Nagliliwanag; naguniningning. q Maningning; maliwanag. Radiar. n. Poet. Magliwanag; magningning. Radicar. In. Magugadt. j Manibay. Raedera. f. Kudkuran; kaskasan.I Raedlzo, za. adj. Madaling kudkurin, kakasin, 6' kalisin. Raedura. f. Pina-gkaskas~in; pinagpagihhan. Raer. a. Kudkurin; kaskasfn; kalisin; kakasin; kalusin; kahigin. R~faga. f. Aug bigling simoy ng hangin, na si~surnandal'i lamang. fl Ang bigha'ng hamp'as ng liwanag.. Raible. adj. Makt~kudko'd; 6' makaikaska's. Raido, da. adj. Gulanit; nasnas. 11fig. y fain. Waling hiya. Raign. i. Ang puno ng bagafing 6' ngipin, na nakabao'n sa gilagid. Bail. in. Daadng bakal. Raiz. in. Ugait nq halainan 6 ng puno'ng kahoy. 11fig. Ang pinakapun6; 6' pinakaugdt ng anominn. j~Ang pinagnuIlin; pi. nagbuhatan; 6 pinanggalinean ng anominng bagay. 11Bienes rakces. pl. Aug inga pagaaring hind'i inatitinag sa kanyang kindlalag.. yan gaya nq 1uph, bahay, at iba pa. Raja. f. Sibadk; kasibadk 6' pid. pid ng kahoy. 11 Lahang; bi'ydk; 6 puto'k ng anonming bagay. I i Page 446 RAMI - 446 -- RAPA Ang bahagi 6 piraso ng anoman. Raji. m. Hari sa India. Rajable. adj. Masisibak; mabibiyak. Rajar. a. S pidpirin ang ang.anoman. Ralear. n. mabnaw. Raleza. f. labnawan. Ralo, la. malabnaw.;ibakin; biyakin; kahoy. t1 BiyaFin Dumalang; luKadalangan; kaadj. Madalang; Ralladura. f. Bakas ng daian ng kudluran 6 pangayod. II Ang nakayod 6 nakudkod. Rallar. a. Kumaskas; kumayod; kumudkod. Rallo. m. Kaskasan; kayurAn, 6 pangayod; kudkuran. Rama. f. SangA. 11 fig. Lipl; angkan; kamaganakan. j1 Impr. Ang ramang ginagamit sa limbagan. Ramaje. m. Karamihan, o katipunan ng sanga. Ramera. f. Patutot; 6 babaing nangangalakal ng kanyang katawain. Rameria. f. Katipunan nginga babaing masama ang pa-, lumuhay. J1 Pangangalakal; 6 jpagpapaupi ng sariling katawin. Ramifipaci6n. f. PagkakaHamificarse, r. Magsangi; magpangkaitpangkat; magbukodbuk6d. Ramillete. m. Kumpo6l ng mababang6rg bulaklak na pinagsaglitsaglit. Ramiza. f. Katipunan ng mga sangaing put61. Ramo. m. Sangai. 1 Kump6o ng bulaklak, sangAi 6 damo. [t fig. Sanga; bahagi; 6 pangkit ng anomang bu6. Ramonear. n. Pumutol, 6 putlin ang mga sanga ng kahoy. ] Pumutp6t, 6 putputing kanin ng hayop ang mga sangd 6 dahon ng.kahoy. Ramoso, sa. adj.' Masanga; 6 inaraming sangi. Rana. f. zool. Palaka; kokak. Rancajo. m. Salubs6b sa balat. Ranciar. a. Paantahin. It r. Umranta. Rancio, cia. adj. Maanta. I| Matanda; luma. Rango. m. Ang uri 6 kaligayan sa pamanmayan ng bawa't isang tao. Rapacidad. f. Pagnanakaw; panguumit. 11 Pangangagaw; pangdaragit. Rapador, ra. m. y f. Mangiahit. jt fam. Manggugupit. f| Mangdumft. t Rapadura. f. Pagahit. fl Ang Page 447 T:" t,' RARO - 447 - RAST ahit; 6 inahit. '| Pagnanakaw; Rasadura. f. Pagkalos. I} pangdumit; pangangagaw. Pagsagi ng marahan ng isang Rapar. a. Ahitin, 6 satsatin bagay sa ibai ang buh6k. [1 fam. Ahitan ng bal Rasar. a. Kalusin. 1| Sumagi; bas. 11 Umitin, 6 nakawin ng paabumunggo ng marahan ang isang gaw. I r. Magahit.- bagay sa iba. Rapaz. adj. Magnanakaw; Rascador. m. Pangamot; pa. mangdngumit; mangangagaw. ii ngaskas. Ibong mangdaragit. 11 m. y f. Ba- Rascadura. f. Pagkamot; tang pahat, 6 paslit. pagkaskas. rI Ang galos 6 had RApidamente. adv. m. Bigla: had ng kamot. matulin; mabilis. Rascar. a. Kumamot; 6 kaRapidez. f. Katulinan; ka- mutin ang 6alat ng kuko 6 ng bilisain; kabiglaan. pangamot. I Kumaskds; 6 kasRApido, da. adj. Matulin; kasin ang anoman. mabilis; bigla. Rasoaz6n. m. Kati ng balat. Rapifla. f. Pangangagaw; Rasero. m. Kalos; 6 pangalos. panghaharang; pangdaragit. Rasgar. a. Wahlin; gisiin; Rapiflar. a. fam. Mangagaw; walatin; pilasin; punitin<~ mangharang; mangdagit. Rasguflar. a. Galusan; 6 Rapista. f. fam. Mangaiahit. kamutin na sugatan ng kuk6 ang j| Manggugupit. balat. Rapta. f. y. kdj. Ang babaing Rasguflo. m. Galos; duplis; inagaw, 6 itinanan ng lalaki. 6 katnot ng kuk6, aspile, atbp. Rapto. m. Pagagaw, 6 pag- Raso, sa. adj. Patag; pantatanan ng lalaki sa isang babae. tay; malinis. 1| m. Kayong sutla 11 Med. Pagkawala ng diwa. at makintab. Raptor, ra. m. y f. Ang Raspador. m..Pangkatkat; umagaw, 6 nagtanan sa ising pangkaskAs. babae. Raspar. a. Katkatin; kaskaRaquiticc, ca. adj. Yayat; sin; kalisin. \ unsiyami; mahina ang katawan. Raspear. n. Gumaralgil ang Raro,,ra. adj. Madalang; bu- plums sa pagsulat sa papel. haghig. 1| Kikaiba; tangi; di ka- Rastrallar. n. Humaginit; raniwan. l Bihira; bugtong; nag. sumagiy6k ang litiko 6 ano. iisa. }'Marilag;,6 natatangi sa iba. man gangganit6. Page 448 RATI - 448 - RAYA, Rastrear. a. Bakasin; sundan ang bakas; 6 hanapin ang anomdn sa pamagitan ng bakais. Rastro.m. Bakais ng anoman. Rastrojo. m. Dayami; 6 pinaggapasang naiwan sa lupa. Rasura. f. Paggupit ng bu. h6k;. pagahit ng balbis. l1 Pinagkaskasan; pinagkalisan. Rasurar. a. Ahitin ang balbas; 6 gupitin ang buh6k. 11 r. Magahit. Rata. f. Zool: Daga. fa Dagang babae. Ratear. a. Bawasan ng katamtaman. 11 Magbahagi; 6 bahaginin ng karampatan sa bawa't isa. 1{ Mangumit ng bu6ng talas at liksi ng mumunting bagay. It n. Umusad. Rateria. [. Pangdngumit; Rato. m. Sandali; saglft. ff Rato ueno, 6 buen -rato. Ma. husay 6 matiwasay na sandali. |j Rato malo, 6 Mal rato. Masam& 6 masaklip na sandali. Rat6n. m. Zool. Dga. g[ Dgang lalaki. Ratona. f. Dagang babae. Ratonar. a. Kagatin, 6 ngatngatin ng daga ang anoman. Ratonera. f. Panghuli ng daga [1 Bahay 6 lungga ng daga. Ratonesco, ca. adj. Ang nauukol sa daga. Raudal. m. Kaagusan; 6 agos na lubhang mnabilis. 11 Kasaganaan, 6 karamihan ng mga ba. gay na paminsanang duimatal. Raudo, da. adj. Mabilis; matulin; bigla. Raya. f. Guhit. 1 Hangga; 6 hanggahan ng isaing bayan, lalawigan, at iba pa. [1 Zool. Isdang pagi. Rayadillo. m. Isang hugis ng kayo na may mga guhit. Rayado. m. Ang mga guhit ng isaing kayo, papel, at iba pa. Rayano, na. adj. Kahangga; Ikanugn6g; karatig. Rayar. a. Gumuhit; 6 guhitan ang anoman. tl Burahin ang isang sulat,sa pamagitan ng guhit. [1 n. Sumilang; magliwanag; magbukangliwaywaiy. I fig. Ma. tangi; 6 mamukod sa iba. pagnanakaw ng mga bagay na munti ang halaga. Ratero, ra. adj. Ang umiusad sa lupa. 1I Mga ibong lubhing mababa kung lumipad na halos sumisayad sa lupa. {1 m. Manguumit; tekas; 6 magnanakaw ng mga bagay na niunti ang halagai. Ratificaci6n. f. Pagpapatibay; pagpapatoto6 sa sinabi 6 ginawa. Ratificar a. Pagtibayin; patotohanan ang anornmng sinabi 6 ginawa'. I * I Page 449 REAL - 449 - REAN Rayo. m. Sinag;' anag-ag. 11 Lintik. 11 Ang bawa't isa rg pi. nakatadyang ng guldng ng karuwahe, na nakapak6 sa kabilugan. || fig. Angsandatang apoy. II Alinmang bagay na may malaking lakas 6 bisa. Rayoso, sa. adj. May guhit; 6 may mga guhit. Raza. f. Lahi; angkran; lipi. 11 Uri 6 kabagayan ng ising bagay ayon sa kanyang pagka. yarl. 6 pagkagawa. Raz6n. f. Matuwid; 6 katu wiran. 11 Isip; 6 pagiisip. (1 Katarungan. j Dahilan. 11 Katampatan,sa halaga ng pamimilf at pagbibili. 11 Pagbilang; balak, 11 Pagmamatuwid. i AMat. Pagkakaagpang ng dalawang nunero 6 bilang. Razonable. tdj. Tapat; ma tuwfd; 6 tanma sa katuwiran. |1 fig. Katatagin; katamthiman; kai. naman. Razonamiento. m. Pagma-;matuwid; pangangatuwiran. Razonar. n. Magmatuwid; 6 mangatuwiran. Re. m. MAs. Ikalawang tirfig 6 boses ng pasimulang tugtugin. Reagravar. a. Pabigatftng lala ang anoman. 11 r. Bumigat; 6 tuminding lal6 ang anoman. Reagudo, da. adj. Lubhang matulis; 6 napakatulis. Real. adj. Tunay; totoo. | Ang nauukol sa hari. I{ fig. Dakila; tharilig; marangal. I( Magan. daing lo6b. [| m. Ang lugal na kinahihintuian ng isang hukb6. 1| Sikapat. Realce. m. Ang pamuti 6 bulda na nakaumb6k sa anomin II fig. Dilag; ningning. Realegrarse. r. Matuw& ng nmalabis. Realidad. f. Katunayan; katotohanan. Realizable. adj. Magagawa; 6 maisissagawa. Realizaci6n. f. Pagsasagawa; pagkaganap.i Realizar. a. Isagawa; gawin; 6 ganapin ang anoman. i1 r. ' Maisagaw&; maganap; mi: tunayan; maitul6y; magkatoto6. |1 'Com. Ipagbili, 6 salapiin ang kalakal. Realmente. adv. m. Tunay; totoo. Realzar. a. Itaais na la6; itampok; itanyag ang anoman. | Paumbukin. f( fig. Padilagin; padakiliin. Reanimar. a. Magpalakis; palakasin; 6 bigyaing lakais. 1 fig. Patapangin; pasiglahin; 6 buha. yin ang loob. 11 r. Lumakis; 6 magbagong lakis. t| Tumapang; 6 mabuhay ang lo6b. Reanudar. a. Ulitin; ipagpatuloy; 6 gawing mull ang ano57 Page 450 REBA -4 mang natigil 6 nahinto. j1 r. Magpanibago; magpatuloy na muli. Reaparecer. n. Muling sumip6t; lumitaw na muli; muling pakita. Reaparici6n. f. Pagsipot na muli; 6 muling paglitaw. Reapretar. a. Paihigpitan, 6 pakahigpitin. |1 Higpiting muli. Rearar. a. Muling araruhif. Reatar. a. Pagbuntttianang niga hayop. [l Muling talian; 6 taliang mahigpit. Reaventar. a. Pahanginan, 6 " iyangyaing na muli ang anoman. Rebaja. f. Bawas, 6 baba na ginagawa sa anoman. 11 Bawas; 6 awas sa halaga. Rebajar. a. Bawasan; babaan; 6 kulangan ng kaunti ang anotan. 1[ Coin. Bawasan; 6 babaan ng halaga. 11 Alisin; 6 itiwalag sa tungkol ang sinomran. 11 r. Mag. pakababa. l( Magpakahamak. Rebajo. m. Art, y Of. Sabak ng kahoy 6 i g bat6. Rebalaje.. Uiiuli; 6 alimpuyo.. Rebanada. f. Hiwa, 6 pirasong manipis at mahaba ng anoman, gaya ng tinapay, atbp. Rebanar. a. Hiwain; gaya. tin; 6 pirasuhin ng manipis at pahlaba ang anomtnn. Rebafto, Im. Kawan; o katipunan ng niga hayop. jl'fig. Ka REBO I tipunan ng mga binyagan, na nasasakop ng isang part. Rebate. m. Pagpapanagupa; pagaaway; pagbababig. Rebatifia. f. Pagaagawan. Rebatir. a. Salangsangfn; paudlutin; 6 sugpuiin ang lakas 6 bilis ng iba. Rebato. m. Mil. Pagdaluhong; pagsalakay; 6 paglusob nabigla sa kaawBy. Rebautizar. a. Binyagang mull. Rebelar. a. Papaghimagsikin; papagalsahin. |1 r. Manghimagsik; ragalsa; sutnuvway; lumabaig. Rebelde. adj. Ang nanghi.. himagsik; 6 nagaalsi. | Suwail; masuwayin. Rebeldla. C Pagsuway; paglabaig. Rebeli6n. f. Panghihimagsik; pagaalsa. Reblandecer. a. Palambutin, j r. Lumambot. Rebosar. n. Umapaw; lumabis ang anomatig bagay sa kany4ng kinasisidlin. [ fig. Sumaganang lublia sa anoman. Rebozar. a. Takpain halos ang bu6ng mukha ng kumot 6 balabal. I| Balutin sa itl6g at arina ang anomang ulam, at saka lutuiin sa -mantikh. Rebozo. m. Pagtatakip ng Page 451 RECA -45 - RECE panyo '6 lamb6ng sa mullkh. [| fig. Dahidahilan. 1 De rebozo. nl. adv. Patago; palihim. Ij Sin rebozv. m. adv. Tapatan; hAyagan. Rebusca. f. Panghihirnalay. f[|Pagsisiyasat. 11 fig. Lahi; tira. Rebuscar. a. Manghimalay; manghimulot. 11 fig. Siyasatin; o hanaping mabuti ang anomain. Recabar. a. Tamuhin, ka:ntan sa hingi 6 luhog ang nib "nanasa. Recado. m. Bilin; pabilin; pasabi t1 Aiaala; 6 pakumusta. t1 HandCg; ala;y. 1 Sangkap. 11 Pagiingat. Recaer. n. Muling mahulog. -l Med. Mabinat. 1| Mahulog sa isa, 6 mnapasakamaiy rg isa ang anoman. Recaida, f. lMed Binat; pagkabinat. [1 fig. Pagk:ahulog na muli sa gay6n ding sala 6 kamalian. Recalcitrar, nt. Umudl6t; umurong; bumalik. 1 fig. Sumu. way ng bu6ng tigas sa nararapat sundin. Recalentar. a. Muling iinit; 6 papaginiting lubha. l1 r. Mag. init; uminit. RecAmara. f. Silid pg balay na tataguan ng mga hiias 6 kasuutan. 11 Sa mga sandatang ap6y, ay ang lugal na kinala-!agyan ng karga. Recambiar. a. Palitfng muli; 6 niuling ipalit ang anomanj, Recambio. m, Pagpapalit na muli; 6 ikalawing pagpapalit. Recancanilla. f. IPgpipilaypilayan. Recapacitar. a. Wariwariin; bulaybulayin; isiping mabuti ang anoman. 1j n. Magbulaybulay; magwariwari. Recargar. a. Posaning muli.!I Dagdagain ng kalga 6 lulan. I| Dagdagin- ng buwis; rekarguhlin. 11 For. Bigatah, 6 dagdagian ng parusa ang salarin. Recargo. m. Pagpasing muli jI.Pagdaragdag ng kalgai. 1 Pagdaragdag ng buwts; pagrerekargo. t IFor. Pagdaragdag ng parusa. l Meed. Pagtindi ng lagnat. Recatado, da. adj. Maingat; mialihim. Ii Mahinhin; mabini. Recatar. a. Ilingid; o ipagIlhim ang ayaxa ipakita 6 ipaalian sa iba. Recato. m. Pagiingat; paglilihim-. 11 Kahinhinan; kabinian. Recaudaci6n. f. Paniningil; pangingilak ng salapi 6 buwis. Recaudador. m. lagapaningil. Recaudar. a. Maningil; mangilak. Ij Ingatan; itago; iligpit aog anoman. ' Recavar. a'. Hukaying muli. Recelar. n. Matakot; nla Page 452 I ' RECI - 452 -L RECL ngamba; manganib; magalapaap ang lo6b. Recelo. m. Takot; pangam. bAi; panganganib; alapaap ng loob. Recekloso, sa. adj. Nangangamba; 6 mapangambahin. Recepci6n. f. Pagtanggaip. ReceptAculo. m. Sisidlan; lalagyan. Receptar. a. Itag6; ikanlong; 6 pagtakpan ang sinoming salarin 6 anomang bagay na ipinagkakasala. II Tanggapin; ampunin. 1 r. Magtag6; magkaanlng. Receta. f. Med. Ang hatol na gam6t- na ibinibigdy ng mediko; 6 reseta. Recibidor, r a. m.y f. Ta. gatanggap. Recibimiento. m. Pagtanggap. 11 Pagsalubong. Ricibir. a. Tumanggap; 6 tanggapfn. 1 Sumahod; 6 sahurin ang upa 6 sueldo. 1f Makatanggip ng anomang kasiraan 6 kapanganyayaan. 1) Sumalubong; 6 salubungin. l1 r, Tumanggap ng katibayan 6 itulo sa anoming karunungan. Recibo. m. Pagtanggap. [ Ang katibayan ng pagkitanggap ng anomdn. Reci6n. adv. t. Bago; kapangyayari pa lamang; gaya ng.ieciln llegado, bagcng dating 6 z trarating lamang. Reciente. adj. Bago; sariw;h kayayari lamang; 6 kapangyayari pa lamang. Recientemente. adv. t. Hindi pa nalalaunan; kamakailan lamang. Recinto. m. Lo6b ng isang lugil na n.hahahngganai. Recio, cia. adj. Malakas; matibay. 11 Batibot. 11 Malaki. Recipiente. m. Sisidlan; lalagyan. Recitar. a. Saysayin; 6 sabihin ng malakas ang anomanI Bumigkds; 6 bigkasfn ng malakais ang isang tula, talumpati, atbp. Reclamar. a. Hingin ng bu6ng pagpipilit at karapatan ang anoming bagay. 1| n. Magreklamo; maghinakdal; tumutol. Reclamo. m. Pangating ibon. I For. Pagrereklamo; paghihinakddl; pagtutol. Reclinar. a. Ihilig; isandig ang katawan 6 anomang bagay. II r. Humilig; sumandfg. t1 Masandig; mahilig ang anomin. Reclinatorio.. Hiligin; sandigan. 11 Ang luhuran sa pagdarasal. Recluir. a. Kulungin; ibilangg6;, piitfn. r. Mdkulong. |i Mag. kul6ng; 6 lumigpft. Reclusi6n. f. Pagkukul6fhg nakusa. 1 Pagbibilangg6. 1f Piitan. 4f ~' '~~' Page 453 RECO RECO ~- 453 - RC RECO Recl'usorio. nm. K ullungan; piitan. Recobrar. a. Mabawi; 6 ma'kuha ang anoimang nawala. r. Makaba-wi1 ng nawala'; 6' manauli ang nasira1. IIMakamalay tao; pagsaulaing Ioo'b. Rec~obro. nm. Pagka'bawl ng nawala. Reco'cer. 'a. Lutui~hig rnulil; 6' lutiting niabuti ang anom~in. ~lr. Maluto~ng;inabuti. Recodo. m. Lik6A ng daain, lansangan, ilog, at ibaing bagay. Recoger. a, Mabawi"; O' 6 kuhia ang anoma'n. 11Li ~pitin; ti'. punin; 6' pagsamahin ang mga b~agay na.nakakalat. 11 Lagumin; langkumin. lf Am~unin; kupk'upin. I1 Iligpit; 6' kulungin aung sino. man. fj r. Mag3kubli;- m'agkanlong; ma'gtag6 sa is aing lugai1. 11Lumigpit; 6' lumayo6 sa malabis na paki'kisalamuha'. sa kapuw~LR~ecolar. a. Salating' muli ang ano maing bagay na Iusadw. Recole'cci6nl f. Kasaysayang -maikl 1 g anoma'n; katipunan; 6' kabuuian. IIAni 6' pagaani. Panininglil Rocolectar. a. Magani; 6 anihin. jj Tipunin; pisanin ang maraming bagay. II Maninglil sa, Recolector. m. Tagapaningil. Recomendable. adj. Dapat ipagtagubilin, mahalin 6' halagaham. Recomnendaci6n. f. Pagtatagubilin. 11Tagubilin; 6 pakiusap. Recomendar. a. Ipagtagubilin; 6' ipakiusap ang sinomain 6 anomain. Recompensa. f. Paggantfng lo6b. 11Ganti; bihis.; bayad; pal&., Recompensar. a. Gantih~ing Ioo'b; bihisin. 11Bayaran. 11PagpaIa'in.>-# R ecomponer. a. Husay'ing mul'i; kumpunihi'ng panibago. Reconcentraci6n. f. -Pag. titipontipon sa isaing lug~I na pinakagitna ng mga tao 6' bagay na nakakalat. Reconcentrar. a. Ipasok; ipaloo'b ang is~ng bagay sa ibd. Tipunin sa isaing,, lug~l, na, siy~ng pinakagitna, ang mga tao- 6 bagay na nakasabog. 11 r. Turnim6; tumao's ang ahomdn. Roconcilliaci6n. f. -Pagka.. ka-sundo6; 6 pagbabati ng mga nagkaikagalft. Reconcillar. a. Pagkdisundiiin; 6 pagb~atiin ang nagkakaalft. jjr. Magkasundo6. Rec6ndito9 -ta. adj. Lubha'n g ta6 lihim, 6' lingid. Reconocer. a. Siyasatin; surlin; 6 kilalaning mabuti ang anomin'. 11 Kilalanin ang tunay na kapangyarihan '6 pagkipun6 ng Page 454 RECO RECO ~- 454 —RC RECU sf nomin. 11 Kumilala, 6' kilalanin aug utang na 10.6b. 11 r. Mdkilala; 6 matanto ang anomdn. ft Magsisi. fjKilalanin, 6' ipagtapadt aug nagaWang sala 6' kamalian. Recotiocido, da. adj. Ang kumikilala ng utang na Io6b. Recontar. 'a. Bilanging muii; 6' saysayfing, mul'i ang anomain. Recopilar. a. Tipunin;' pagpisanin; pagsamiasamahin ang sarisaring bagay.Recordable. adj. Madialaala. ffDapat alalahanino. Recordacl6n. f. Pagialaala. jfAlaala. Recordar.-a. Magalaala; 6' alalahanin. fj Ipaalaala. ffn. fig. M~igising. 1j r. Maalaala. Recorrer. a. Siyasatin; mna. lasin; 6O tingning inabuti, na Ii. butin ang alinm~ing lugafl. Daana'ng basahin aug isdng surat.ftTakbuhfn; lakarin; 6' libutin aug ising lugai1. jfn. Dumulo'g; lumapit; 6 paampon. Recortr. a.Bawasan; taba san; padpara'n. fj Tabasifi; 6 Pu tulin ng, mahiusay ang anoma'in. Recorte. m. Pagtabas; pagbabawas. 11 Pagputol. ftpl. Pinagputulan. Recostar. a. Ihilig; isandig; isancail; itagilid. 1f ix Huruilig; sumandfg; sumanddl. Recoveco. m. PalikOAIi k6' ng daa'h, at iba' pa. fig. Pagpapalikuwa'dlikuwa'd. Recreacl6n. f. Paglifib~ing; pagiaa w. Recrear. a. Aliwin; libanigin. jfr. Magaliw; maglibing, Recreativo, va. adj. NakaAaliw; naskalflibihg. Recreo.' m. Pagia'alw; paglilibaing. jf "Aliwan; 'libangan. Rectlficaci6n. f. P'a-gtut'uwid; pagtutumpak; li~aghuhusay. Rectificar. a. Itumpaik; tuwirin; husayin. ff Patibayan; pato tohanan. Rectiiud. f. Katuwiran. f Pagkamatuwi'd; katapat~in. Recto, ta. adj. Tuwfd. If figi Recuento. i-n. Ikalawaing pagbilang, 6 pagsasaysaiy ng anomin. lRecuerdo. m. Alaala; pag. alaala; 6' pagkia'aaala. Jf ph. Mga alaala; 6' pakurnusta. Recuperaci6n. C. Pagka'ba.. wi; 6' pagkaikuhang mul'i ng na' wala'. Recuperar. a., Mabawi); 6' mak-ulangf muli ang nawlah.f r. Manaul'i ang laka's. Recurrir. n. Dumulo'g sa is~ing nmukapangyarilhan upaing magsakdal 6 huming'i ng anoma-n. jj Paampo'n; patangkilik sa iba. 11(;.unmawa ug mga paraing Page 455 -N REDE - 45 5 - REDU di karanilwan upaing tainuhi'n ang anomain. 11Maibalik; manauli ang anoindn sa pinabggalingan. Recurso. in. Padog; page sasakdaf. 1 Pagbabalik ng anomain sa pinanggalingan. 11For. 'rutol; 6, pagtutol. 11pl. Aug. pa.. nanalapi'; 6' ikinabi'buhay. Recusar. a. Tuianaggi; hu. wdg puinayag;: 6 huwaig tumanggaip na anoinain. Rechazar. a. Paurdan~in; daigin; supilin. 1 fig. Labanan ang kaaway, na paurungin it6. jj Sa. Iangsangin aug ibai. Rechinamiente. tn. Pagala. Rechinar. a. Uinalatift; 1uRechonchog, cha. adj. fatn. Aug malak'i auig ktwnat panda'k. Red. in. Lamba~t; >pukot; sakaig; salaxnbziw, at ibad pang panghluli ng isda'. 1II1Bating. 11fig Lahfing; s il6; h ib6'. Redacc~i6n. f. Pagsulat; pag. katha' ng anorndan.\,jj Pa'sulatain. Redactar. a. 'Sumulat; kcu. tnatha' ng~ isaing lathala", talurn. pati, at ibi pa. Redactor,, ra. mn. y f. Mainunulat. Rededor. in. Paligid;, 6 palibid; palibot. IfAl rededlor; 6 en dlerredor. m. adv. Sa palibid. Redenclfn. f. Pagtub's; pag. sakop. jj Pagkatub6s; katilbusan. Redentor, ra.. M. y f. Mai. nunu b's; mindanakop. Redil. in. Kulungadn ng ha. yop. Bakuran. Redimir. a. Tuinubo's; sumakop. jj Tubsifn sa pagkdialipin aug sinomadn;.6 sa pagkdsangl& aug anomi~n. JJ r. MWtubo's, R~dIto. in. Tub6; 6' pakinabang na ibinibigaiy -sa i-cing puhunan. Redituar. a. Tumub6; 6 inagbiga'y pakinabang. Redoblar. a. Dublihin. jf Ba. luktutin; balikuk uiin. 1 Ulitin; 6 gaing muli aug anoma'n. Redomado, da. adj. Mainug~at 'at tuso. Redondear. a. Bilugin aug anomnan. jj r. Burnilog. Redondez. f. 'Kabilugan; bilog. Redondo, da. adj. 'Mabilog; blg. jI figr. Maliwanag; t 'patan. Reducir. a., Isau Ii; 6' ihalik sa dati ang canoma'n- fj Iawasan; Ifita'n; unuian; Wikwia. lBaguhin, 6' palitib ang isuing bagay ng ibaing kalhalaga'i. f IPagpiraipirasuhin. 1 Supifin. 1 r. Maghinahon; mnaghusay ng kilos 6 pamurnuhay. 1 Magbawas; 6' magtipid ng paggugot. I1 Mapilitanl. Redundancla. f. Kalabisain; kasaganatan ug anomanin A Page 456 REEX REFO Redundar. a. Umapaw; lu: mabis; lumalo ang anomann. || Makabuti; 6 makasama. sa isa ang anomang bagay. Reduplicar. a. Dublihin; dalawahin; pagibayuhin. I1 Ulitin. Reedificaci6n. f. Pagtatay6ng muli ng anoming nasirk 6 nagiba. Reedificar. a. Itayong mull; 6 ibangong panibago ang anoming nagiba 6 nasira. Reelecci6n. f. Paghahalal uli; 6 muling pagkahalal. Reelegir. a. Ihalal uli sa isangi katungkulan. 11 r. Muling mahalal., Reembarcar. a. Ilularig muli; 6 isakay na panibago ang naahon na. Reembolsar. a. Singilfo ang salaping ipinahtrim 6 ipinautang. 1| r. Mdsingil ang salaping ipinautang. Reemplazar. a. Palitan ang ising bagay ng ibang kamukha 6 kahalagA. II.Halinhan ang isa sa kanyang katungkulan. Reemplazo. in. Pagpapalft; paghahalili. 11 Kahalili; kapalft. Reencuentro. m. Pagka. kdbunggo; pagkakabanggaan.!1 Pagsasagup&; 6 paglalaban ng_ dalawdng pangkait ng hukb6. Reexaminaci6n. f. Panibagong paglilitis. Reexaminar. a. Litising muli. Refectorio. m. Ang lugal na kinakanan ng ising kapisanan 6 paaralan. Referencia. f. Pagsasaysay ng anoman [| Pagkakaiukol; pagkakahinggil;i pagkakatulad ng isang bagay sa iba. Referente. p. a. Uko!; tungk61; hinggil. Referir. a. Saysayin; salitin; salaysayfn; ibalita..1 lukol; itungk61; itain. II Banggitin; tukuyin. II r. Maukol; matungk6l; maihinggfl. Refinar. a. Dalisayin; 6 pa. kalinisin ang anoman, gaya ng asukal, langis, at iba pa. 11 fig. Pakah.usayin; pakagalingin ang anoman. Refineria. f. Dalisaydn ng astikal 6 ng ibang bagay. Reflexi6n. f. Pagbubulaybulay; prigwawari. Reflexionar. a. Bulaybulayin; wariin; limling mahusay ang anotman. fI r. Magbulaybulay; magwar. Refluir. a. Umurong; 6 kumati ang tubig, 6 anomang bagay na lusaw. Reflujo. m. Pagkati ng tubig sa dagat. Reforma. f. Pagbabago; pag. huhusay. Reformar. a. Baguhin; ga. S' 1i wing muli. 1) Husayin; ayusin; iuli. Page 457 REFU REFU -~~U..M4 57 -.. RG REGA jj1 Itumpak; ituwfd. j1 Al'isin ng katungkulan. II r. Magpakahusay; magbago ng;xsal. jj Maghinahon. Reforzar. a. Tibayan; 6 dag. d-again ng tibay 6 lak~is. 11 Pala.. kasin. j~Patapangin; pasiglahin ang lo6b. j1 r. Magtibay; magbagong laka's. RefrAn. nm. Kawikkan; kasabihafn;- salawika'in. Refrega-r. a. Ikusk~s; ikus6t ang isaing bagay sa, ibad. 11 Kuyakusin. Refreir. a. Pirituhing mult; 6 pirituhing m ahusay ang anomiin. Refrenar. a. Supilin ng preno ang kabay); 6 pre'nohan.:fj fig. Pigi~lin; supilin;. pasukuidn. f r. Magpigil; maghinahon. Refrescar. a. Palarnigin. j n. Urnin6m ng pangpalami'g. j Lumamfg an~g lagaiy ng panah6n. fjr. Magpalamfig. Refresco.mn. Pangpalamig. j Parnatid uhaw. Refrlgeracl6n. f. Pagpapa. lamig.,Rerrigerar. a. Palamigin;, pa. lipasin 6 bawahan ang init ng anomtin. 1j r. Lurnamfg. Refrigerio. rn. Kaginhawang nanggagaling sa tirnitanggdp na Ianmfg. jf Ang. kaunt'ing pagkaing pangsaul'i ng lakis. jf Ginhawa, 6 aliw sa anomwing h irap 6' kagipitan.. Refuerzo. rn. Pagtitibay; pag I I daragchdig ng laka's. if Tulong; abuloy. lRefuglar. a. Ampunin; kup.. kupin ang sfnom~n ifr.. Pakup.. kop; paamp6n; sunialilong; magkanl6ng;, magkubli. Refuglo. m. Ampunaii; kub. lihan; s~ililungiin. if Pag'kukupk6p. Refunfuflar. n. Umangil; urningos. if Umungol; bumulo'ng.. bulo'ng. Refunfuflo. m. Pagangil; pagingos; pagungol. Refutar. a. Salangsangin; sttmangin, ang sirndsabi ng NbCl Regadera. f. Pangdilfgr. Regadfo, dia. adj. Luping may patubig. I Regalar. a. Maghand6g; mag.. alay ng anom'An sa kapuwk. I Suyutin, hinmashim'asin. if Ali'win; libangin. Regalo. m.. Hand6g; alay; hain; dulot; biyayk. if Tuw&; Iug6d. II Kaginhawahan; kalayawan; pagtatamasa'. if Pagkain at i nu. mfng masar~p at sadya.,Regal6n, na. adj. fain. Mala.. yaw; malambing. if Mapagtamasi.. Regafiar. n. Magalit; durna. bog. 11 Makipagtalo; mnakipagti.. kapan. if Urnangil ang aso. Regaflo. mi. Si'mangot; angil.; dabog. Regaftnt nla, adj.- y s. Magagalitin; masungit. 4 Page 458 REGI Regar. a Magdilig; 6 diligin ang lupa, halaman, at iba pa. It Wiligant; basain. J| r. Mddilig. Regatear. a. Tumawad; makitungo. 11 Ipagbili ng tingi ang anomang pagkain. Regateo. m. Pagtawad; 6 tawad. 11 Pagbibilf ng tingi ng anoman. Regat6n, na. adj. y s. Ang nagbibili ng tingi ng anomang bagay na kindkain. 11 Matawad; makulit mamili. Regazo. m. Sinapupunan; kandungan. Regencia. f. Pamamahala; pagpupun6. Regicida, adj. y s. Ang pumatiy 'sa hari. Regicidio. m. Ang pagpa. tay sa hart. R6gimen. m. Patakad; pamalakad. Regio, gia. adj. Ang nauukol sa hari. |i fig. Maringal; dakila; marikit. Regi6n. f. Po6k; danay. Regir. a. Pamahalan; pamunian; pangasiwaan. 11 Patnugutan; patnubayan. lf a. y n. Umiral; 6undin. Registrar, a. Siyasatin, usif siing magaling ang anomAin. II ItalA; isulat; itand& sa akiWt ang anomin. |I r. Magpatala; magpa. sulat. 8- REHA' Registro. m. Pagsisiyasat; paguusisa. 1I Pagtatala; pagtatanda. |1 Pagpapasulat.ll Talaan; tandaan. Regla. f. Pitik; kalat; 6 pang. guhit. t1 Utos; 6 kautusang sindsun6d ng ising kapisanan. 1[ Tuntunin; patakardn; panuto. 1[ Pu. n6ng aral; simulafn. Ij Med. Ang sakit ng tiyan ng babae. Reglamento. in. Palatuntu. nan; patakaran. Regocijado, da. adj. Naka'tutuwa; nakalilugod. if Masayai; magalak..^ Regocijar. a. Pasayahin; bigyang tuwa 6 galik; parangalin. |f r. Matuwa; magalak; magsaya. Regocijo. m. Tuwa; saya' galak; lug6d. [ Pagpapakitang saya 6 tuwa. Regoldar. n. Dumighay; 6 dumilhay. Regresar. n. Buralik; mag. balik; 6 manumbalik sa pinang. galingan. Regreso. m. Pagbalik; 6 panunumballk sa lugil na pinagbuhatan. Regieldo. m. Dighay, 6 dilhdy. Regular. adj. Ang nadakma at nadayon sa pitakarin 6 tuntunin. ff Karaniwan; kalakaran. fj Kaigihan; kainaman. Rehacer. a. Gawing muti. | Page 459 REIN, - 459 - RELA RIN49-"EL Husayin; 6 iul'i ang nasir~L 6 mull; 6 muling mahulog sa nabawasan. jj r. Lumaka's; 6 mag- gay6n ding sala. panibagong Iaka's. Reino. m. Kaharian. Rehartar. a. Pakabusugin. f~Reintegrar., a..s Saullan;' 6 i. Magpakabuso'g. bayarang lubo's ang naging ka. Reh~n. Mn. Ang~ taong nasa siraan ng, anomiAn.,fi r. Mabawing kapangyarihan ng kaaway, na lahait ang naging kasira'an- -6 parang sang1ai 6 kcaiibayan ng kalugihadn. isadng salita'an 6 Ikasundi'an. Ka- Reintogro. m. Pags'sauli;` raniwang gamitin sa plural: pagbabayad ng naging sir~t 6 en rehenes. kakulangin. 11 Pagkabawi; 6 pag1.IRehenchir. a. Mam-anto'g rna ka'sauli' ng n~agi'ng kasir~ian. mull. Reir. n. y r. Tumawa'. jj fig. Rehervir. n. Kurnul6ng mu. Bnmir6; luniibadk. Jf 4 carcajadas. Ii. j1fi6g. Magalab ang-' loo'b. Humal~klaik; turnaw a ng lubhing Rehuir. a. IPagan; lay~ian; 6' malaka's. pitkailagan; pakalayuian. 1j fig. Reiteraci6n. f., Pagulit; 6' Kas uklbamadn; tanggihadn r. Umipaggawing mdi' ng anomin. lag; lumay6ng bigla' Reiterar. a. Ulitin; 6 ga. Rehusar. a. Tanggiha'n; hu- wing muli 'ang anorndn.jjr waig tanggapin ang anomadn. ffr. ult uIng Migawa". Turnanggi' Reja. f. Rehas; 6 saldng ba. Reimpresi6rn. f. Paglifmbag kal. 11 Agr. Lipiya' ng araro na na.rnul1i.; pangwasak ng lu'pa. Relmprinhir. a. Limbaging Relaci6n. f. Pagsasaysdy; mull, ang isadng akkit 6' sinulat. pagsasabi; 6 pagsasalaysdy. f Relna. f. Haring babae; 6 Pagkakadukol; pagkakitug6n; pareina. kikitungo; pagiibigyan. Relnado. m. Ang paghahari.Relacionar., a. Salaysayin; ffKaharian. salitin; sabihin; saysayin ang9 Reinar. n. Maghari. jf Manalig; isang pangyayan. 6 rnamayani ang isdng bagay Relajar. a. Pahiniin; palu.. sa iba'. wagin; palarnbutin; palubayin. f Reincidencla. f.~ Pagkaka.. r. Humini ang a~lirnming bahagi salang niul'i ng salang nagawai na. og katawdn. Reincidir. a., Magkd'salang Retainer, a. Himuring mul'i.. Page 460 I RELI - 460 - REMA: t r. Humimodhimod; 6 pakahimurin ng dilk ang ngus6 at labi. Relimpago. m. Kidlat. Relampaguear. n. impers. Kumidit; nwagkikidlit. | fig. Umaluningning. Relampagueo. m. PagkidlAt. Relatar. a. Mggsaysdy; magbalita; magsalaysiy ng anomin. 1 r. MasaysAy. Relativo, va. adj. Niuukol; natutungk61; nihihinggil sa anomin. 11 Gram. Katugon. Relato. m. Pagsasaysdy; pagbabalith. 11 Ang bagay na isinaysay 6 ibinalith. Relator. m. Ang nagsasa. laysay; 6 nagbabalita nganomin. Reletr. n. Basahing muli ang anomin. Relevar. a. Ibstn; 6 alisdn ng anomdng daling mabigit 6 ng anoming katungkulang gawin. II Patawarin; kalagin sa sala. || Mil. Halinhin; palitdn. Relevo. m. Mil. Paghahalili. 1 Kahalili. Religi6n. f. Pananampalataya; pananambi. Relimar. a.!Kikiling mull; pakkikilin. Relimplar. a. Linising muli; pakalinisin. Rellnchar, n. Humuni ang kabayo. Rellncho. m. Huni ng kabayo. Reloj. m. Orasan; relos. Relojeria. f. Sining ng paggawa ng.orassn. 11 Ang gawaan, tindahan, 6 kumpunihan ng rel6s. Relojero. m. Ang gumigawa, nagkdilumpunf 6 nagbibili ng orasdn. Relucir. n. Kumildp; kumi. ning; kumintib. j1 Magningning; magliwanag ng malabis. Relumbrar. in. Magliwanag na mabuti; 6 magnirgnfng na lubha ang anoman. Rellenar. a. Puning muli; 6 pakapunfn ang anomin. f Siksikin 6 palamnan ng karneng tinadtad, isda, gulay 6 ibing bagay ang ibon, man6k, 6 anomang iniuulam. Relleno, na. adj. Pun6ngpun6; siksik; namdmaulo. i| m. Ang tinadtid na karnc 6 ib4ng bagay, na ginigawing palaman sa manok, ibon 6 anomang inidulam. Remachar. a. Salsalin; 6 baluktutfn ang dulo ng pako sa kinapapakuan. Remache m. Pagsalsil; 6 pagbaluktot ng dulo ng pak6, upang lal6ng tumibay. Remanecer. n. Muling lumitdw; sumip6t 6 pakitang bigla ang anomin. Remanente. m, Tiri; 6 labi ng anomin. Page 461 REME REME ~-46i - RM REMO Remar. n. Guniaod; sutna. guwan. Rematar. a. Tapusin; lutasin ang anomazin. f1 Utasin; patayfng paituluyan, ang tao 6 hayop na malapit nang inamatiy. ff Big yadng katapusain 6' reinatahin ang pagaalmoneda ng anoma'n, na ibigady- sa tumawvad ng malaki'. n. Matapos. ff r. Masira'. Remate. m. Dubo; 6' katapusain ng anor-na'n. 11 Ang hulfng salita' sa alm-oneda; 6' pagreinate ng anomiing ipinagbibilf. Remecer. ai. Ugoyuguyin; luglugin ang anopaan. fj r. Umu-.goyugoy. Remedar. a. Gagarin; tularan; parisan ang isaing bagay. Remedlar. a. Gamutin; lunasan. f1 Abuluyan; saklolohian. f Iligta's; 6' ilayo sa. panganib. Remedlo. In. Gamo't; lunas; kagaiinutan. Remeclir. a. Sukatin, 6' ta hahing mul'i. Remnemorar. a. Alalahanin; ipaalaala. Remendar. a. Tagpian; tutusan; suisiha'n. ~jHayuinahin. jf 1-lusayin; ayusin ang:anomaing sira' 6 malit. Remed6rn. Il. mainanagpi; ma~nunulsf. RemerQ. m. Manggagaod; tvinanaguwan. Remesa. f. Pagpapadali sa ibaing luga1 ng anornain, 1a16 na og salapi'. lRemesar. a. Labnutfng madahi's ang balba's 6' buh6k. ft Ipa.. daki'; ipahatid ang anornain sa ib~ng lugail. Remes6n., i. Pagsabunot; paglabn6t ng buh6k 6' balba's. Jj Ang buho'k na suinama sa' pagsabunot. Remeter. a. ~Muling ipasok 6 ipaloo'b. 1f Ipasok sa k~iloob. looban. Remiendo. in. Pagtatagpi; pagtututos. ]I Panagpi.- ft Tagpi; dagda'g. Reminiscencia. f. Ang pagkia'aaala ng anominng bagay na nakara~in. Remlsi6n. f. Pagpapadalad; pagpapahatid. If Patawad sa sala 6 sa utang. IR4~mitente. p. a.:-Ang nagpapadald. Remitir. a. Ipadahi; ipa-, hatid. II Patawarin sa sala. II Iligtads sa anomning katungku. lan. ff Itayong; palumatin. Remo. mn, Mar. Gaod; sagu. a~n. ItHemoJar. a. Basaing inutt; 6' ibabad ang anomain. Remnoso. m. Pagbababad rig anomind. Remolcar. a. Afar. Hilahin; Page 462 flEMU 6 6 batakin ng isaing sasakyain ang kapuw~' sasakyain 6' ibaing bagay na Iumdlutang. Remoler. a. Pakafligisin; paka'durugin. Remolinear. a. Painugin; paikitin ang anoinain. 1 n. y r. Magul'uIl. Remnolino. in. Ipoipo; buhawi. f Uliul'i; alimpuy6'. ff Puyo ng buh6k. Remoique. mn. Paghila; pagbatak; 6 pagakay~ ng isafing sa. sakyain sa ibad. Remnorder'. a. Kagating inuli; 6 p~igkakagatfn. ff fig. Balisabin; guluhlin; ligaligin ang Io6b ng anomang againagain. ff r. Mabalisa; 6 inaghirap ang kaloeban; rnagsisi. Remordiente. p. a. Balisa' ang Io6b. IRemordimniento. mn. 1Pagkabalisa; di' pagk~palagaiy ng Io6b dahil sa masama'ng n~igawa' pag. sisisi. Romoto, ta. adj. Malay6. Ufig. Ang mahirap inangyari; 6 malay6ng inangyari. Remover, a. fllpat; 6 ib ago ng lug~i1 ang anoinan. 1f Alisin; 6 ilayo6 ang anorndngr sagabal. ffHal~uin; kalasawin.f Alisfin ang sinoindn sa katungkuldang hawvak. Remuda. f. Paghahalifi.!f IDaiit na bihisan. REND Remudar. a. Ihalili; 6' ha — linha'n. jf r. Hurnalili; puinali't. Maghafinbinan. Remuneraci6n. f. Pagganti; pagbabayad. f Gantif; bihis; bayad; pala'. Remunerar.~ a. Gantihin; bihisin; pagpaIa'in; bayaran. Renacer.~n. Mul'ing sumilang; sumip6t na inuli; muli'ng tumub6. Renacimiento. in uing pagsilang; pagsip6t na inuli; muling pagtub6. Rencilla..f. Away; pagtatalo; pagkakagalft.Rencilloso., sa. adj. Pala. away; inahilig sa pakikipagtalo: Renco,, 'ca.b adj. Hink6d; hiwid. Rencor. in. Pagtatanim; galit; 6 saina ng Io6b. Rencoroso., sa. adj. Mapagtaniin sa Io6b; inapagtag6 ng galit., Rendclc6n. f.~ Pagsuk6. ff Ang tub6 6 pakinabang na, ibinib~igaiy ng anomnin. Rendija. f. Butas; puwadng; siwang. Rendimieito, in. Pagod; p'gI; pagkahap6; panghihin'. f Pagsuk6; kapakumbaba~an.ff1 Pakinabang na ibinibiggiy riC anominn. Rendir. a. Pasukiuin; supilin; daigin. jj Magbigdy tubs6 pa Page 463 JIENU - 463 -REA REPA, kinabang ang isaing bagay. I Pagalin;. bapuiin. jjr. Sumuko6; pasupil; padaig. Mahap6; ma. pagail. Reriegar. a. Pakatanggihain ng buo'ng tiga's ang anomnain. { Kasuklarnain; k-apoota'n. Iin. y r. Tumalik6d; 6 talikuradn ang dating pananampalataya. j1 Tumunqayaiw; surnumpa ng di too sa ngalan ng Dios.. Rengl6n. m. Talatai; taludto'd. Renombrado, da. adj. Ban. t6g; btinyi. Renombre. m. Apelyido; 6' parnagat. IfKabantugan; kabunyian. Renovaci6n. f. Pagbabago; pagpapanibago; 6' pagpapali't ng bago. Renovar. a. Baguhin; 6' gawing parang bago ang anomain. Pagpanibaguhan; 6' ulitin ang anoan 'hint'. jjHalinba'n, 6 palitain ng bago. jjIpagpali't ng bago ang isaing bagay na lum'., r. Mabago. Renquear. n. Huminko'd; lu. makad ng papilaypila'y. Renta. f. Pakinabang, 6' tubo' na kinikita sa tao'ntao'n ng, isa'ng 1upa', bahiay, at ibad pa. ff Ang tubs 6' pakinabang ng isa'ng Pu. hunan. Renuevo. m. -Usbo'ng; Svp. hong; sulol;- talb6s; suw i; supang. Renunci~a. f. Pagtanggi sa aniormi. Pagbibitfw sa katung, kulan. Renuniar.a. Tumanggf; magbitiw sa katungkulan.,11 TanggilAn; huwag tanggapin a ng anoniwn. f Pawalang h1alaga'; paba-; yaian. Reflir. a. Gasa'an; pangusapan; kagalitan; awayin. ff n. Ma.' kipagaway; makipagtalo. J1 Makipagbaka. 11 Makipagkagalft. 11.r. Magaway; magbabaig; magtalo. Reo. corn. Ang salarin; 6, may sala. II For. Ang ndsasakdail 6 na'hahabIa'. Reojo (Mirar de). fr. Su. mulyadp; 6' tumingin ng panaka"iw. fig. Umirap. Reparaci6n. f. Paghuhusay; pagpapala' ng anomdng sirai. Reparar. a. Husayin; ayusin; 6 pagpalatin ang kasira'an ng anom~in. Jf Pagmasdadn; halatfiln; pansinin. I Isipin; bulaybulayin. I Sanggahlin. ff Papanaulfin ang Ilaka's. ff' n. Tumigil; hunmint6' sa isdng lugaiI. ff r. Magihinahon; nmagpigil ng loo'b. Repartici6n. f Pagbabahagi; paghiahati. Repartidor, 'ra. s. y adj. Ang tagapaniahiagi; 6 tagapa. mudm6d. Repartimiento. rn. Pamamahagi. Page 464 REPE REP - 464 —j REPO.Repartir. a, Ipam-Abagi; ipamudm6d; ipangayaw; pagrhatihatlin ang anoinan. Reparto. m.- Pamainahagi. Repasar. a. y ni. Daanang mulli ang naraanan na. 11Tingnadng muIi; siya~satin,,6 usisa'in ang anoman. fj Basahing mull ang pinag. aralan. ~jParaanan ug tingin ang anomang sulat. 11Repaso. in. Pagdaradng mull sa naraanan na. jj Pagsurl 6' paguusisaing mulli ng anom~ib. 11 Pagsasanav, 6 paebas'ang mull' ng gawa 6 nasabi na. 11r. Maiulit; mnu. Huig magawa 6 inasabi aug anoman. Repicar. a. Pakadtadtarfn ang anoman. 1f Patunugin, 6 repikihih ang kampana'. II Muling tudlukin 6 duriiin. Repique. mn. Pagrepike; 6' pagpapatun6g ng kamipani. f Aug tun6g ng kampan~t. Repleto, ta. adj. Namntmu-,tiktik; punong purno; namu~munini. RMplica. f. Sago't;. pakli; tu I I gon. I I I I I n)nagaralan. Repli&bar. a. y.n. Sumago't; Repatriar. a. Pabalikin ang tuinugo'n; pumaklf~jf Tumutol. iinornan sa kanydng bayan. 1j r. Reponier. a. Isauli; iul'i; 6' Buinalik; 6 inanumbalik sa sa- lagy sa dtn kilalayn ri ling bayan. ang. isdng bagay. ff Palitadn; haRepelar. a. Labnutin aug linhin aug kinuha. jf Sumago't; buh6k; 6 bunutan ng buh6k. ~ pumakif; tumutol. 11 r. Manauli Giusarin;, 6 putlin ang dam6. IIaug lakis ng katawdn, 6 ang fig. Kulaugan; bawasan; untilan. Oagaaring nasirh. Repeler. a. Itapon; ihagis; Reportar. a. Pahinahunin; pi. iwaksi ang anominn. h Salangsa. gilan ang puso'k ng Io6b. fj Tangin. muhin; kamtadn. jj r. Maghinahon; Repente. mn. Kilos na biglA. inagpigil. ffDr repente. rn. adv. KarakaReposado, da. aclj. Tahiraka; kadingatdingat. mik; lagdy na lo6b. Repentino, nit.' adj. Bigla. Reposar. n. Magpahinga'; inadalt; kaginsdginsi. inagpahingaliiy. 1f Humimldy; hu.. Repesar. a Tiinbanging mul. miminpl. 11 Tum'ahimik,. Mahfm. RepetIci~tn. f. PagUlit; pag. 14. jf r. Tuinining. uI. Rposo. mn. Pagpapahing'; Repetir. a. Ulitin; ulifn; 6' pagpapahingalay. I'I Katahi-mikan; mnuting gawin o sabihin ang nakapalagayin ng loo'b. Page 465 REPR BEPR ~ —465 -— RP R EPU low Reprender. a. Pan~usap~an; -sisihin ang n~iarnama. Batln; salahin~ ang gawang;N~arna. Reprensible. adj. Dapat bat'in, sisihin 6 pangusapan. Reprensl6n. f. Pangusap; pangraral; pagbat'i; pagsisi. Reprensor, ra. in. y f. Ang i nangungqusap 6' surnisisi sa nai'f mnamali. Representaci6n. f. Pagpa. paalaala; pagpapagunit&a PagtatanghaiI ng isadng dukai. Pagpapakatawa'n sa iba'. If Kapangyarihan; 6k-arangala'n ng' isa'hg tao. Representante. corn. Kina' tawan. Representar. a. Ipaalaala;, ipagunita' ang anornain. fl Itang. h~iI; ilaba's sa inada~ ang isaing dula'. 11Pakatawain; 6' kurnata'wan,sa iba' 1 Maging larawan 6' sagisag ng anoma'n. Reprimenda. f.. fain. Batil; pangusap, na mnatigas. Reprimir. a. Pigilan; supiin.; pahinahunin. 11r. Magpigil; inaghinahon. Reprobar. a. Salahin; pin. tasdn; masamain; huwadg tanggapin. Reprochar. a. Suwatadn; sumbatain; talampakin; pamukhaan. jjPintasain; tainggihdn; paalisfn. Reproducir. a. Muling kat. h2in 1f u16g gawin. ff Sip'lin. Reptil. in. Zool. IHayop na igin "gapang sa Iupa' ang tiya'n; gaya ngr ahas, bubuli, atbp. Repfiablica. f. Repidhlika; 6' banSang pinamamalialaan n*g isaing pangulo at ng inga kina.. tawa.ing halail ng bay-an. Repudlar. a. Itapon; itabo'y; itakuwil ang sariling asawa; hi. walayain. Repudlo. m. Pagtatabo'y; pagtatakuwil sa sariling asawa. Repuddrir a. Pakabulukin. r. fig. y fain. Manggipuspo's; magdalamnhati. Repugnancia. f. Pagkakasalunga't; 6' pagkak~ilaban ng dalawadng bagay. 11 Suklain; dfmarim; inuuii; yain't sa anoindn. Repugnar. a. Masalangsadng; imisal ungadt ang isaing bagay sa iba'. 1Salatigsagin; tanggihadn; kasuklaindn ang anomind. U1 Gawin ang anoman ng masamha sa lo6b. Repulsa. f. Pagtanggf; 6' pagpapawaling lhalaga' sa hinih in gi. Repulsar. a. Pawa.Iang halaga' ang anomd'n; tanggihadn ang hinihi ngi'. Reputacl6n. f. Kabantiugan; kapuriheir. Reputar. a. Mahalin'. f1 Ariing mabuti 6 inasaina ang isang tao 6' bagay, ayon sa palagdy ng kumuku'rZ6 O nagmamisid. 59 Page 466 .4~ RESB - 466 - RESE Requebrar..fg Suyi; sintahin; ligawan; pakiusapan; panuyu~an ang isaing babae. 11 r. Magsuyu'ian; magsintahan; magIigawdin. Requerir. a. lbabaIa'; ipahayag ' ang anom~in ng may kapangyarihlan. IfSiyasatin.. Kailanganin. Suyiiin; pakiu sapan ng: pagligaw ang isaing babae. Requiebro. m. Panunuyo; panininta';pagligaw. 11 Angpakiusap; 6 saliting pangingibig. Req uisa. f. Pagsisiyasaft; paguusisa'. Requlsar. a. Siyasatin; usi - $a'in. Requlsito. m. Kabagay~ing kinaikailangan sa anomain. Res. f. Alinmaihg hayop i na,apat ang pina kaugaliang ka-, nin 6 ipanggawi, gay a ng baka, kabayo, usa, atbp, Resarcir. a. IBay-aran; tamtamin, ang anomaing kasiratan. Resbaladero., m. LugaIl na madula's. Resbaladizo, Zai. adj. Madulds; 6 madid'asin. Resbaladura. f. Baka's- ng pagkaidula's. Resbalar. n. MdduIgs; ma'dupilas. 11r. Magdulis. ft fig. Ma. hu'log sa kamralian-,Resbal6n. m. Pagduci~s; 6' pagkAdulais'. 1f fig. Pagkahulog sa kanialian. Resbaloso, sa. adj. Madula's. Rescatar. a. Tubusin sa pagka'bilangg6 6, sa pagka'sangla f Ipa'gpalift ang isAng bagay ng iba', f1 Timawaiin. Ifr. Madtubo's. f Maftirnawa'. Reseate* m. Pagtubo's Aug salaping itintitubo's sa anom~n. kRescindir. a. For. PawalAng halagA ang isAng kasunduian 6" anom ang kasulatan. Rescisi6n. C. Pagpapawakaing lialaga' sa. isiing kasulatan 6' ka. sundu'an. Resecar. a. Pakaftuyuhin; 6 pa. tuvy'fng magaling. II r. Matu-~ y6ng magaling. Resemnbrar. a. Tamnang muli, ang isang 1upat. Resentimlento. mn. SamaA ng loo'b; pagdaramdaim sa anormang salita' 6 gawa~ng di" ma-, buti; tamp6'; hinanakit. Reseuitirse. r. Manghina'. fig. Magdamdca~m; magpighatil; maghinatiakift; magdaking galit. Reserva. C. Lain; taain; tinag6; iningat. I1 Panglain. ff Lihim. 1f Paglifihim; pagiingat. Hukbo'ng panglaa'n. Reservado, da. adj. Malihim; maingat. Reservar. a. 1\aglaa'n; mag Page 467 RESI -467 — RS RESP tai;niagsirnpan ng anomanlg bagay. jj pagpaliban ng panaho'n ang gagawin 6 sasabihin. ingat. Resguardar. a:. Ipagtang g6; ingatan. 11r. Magna;akubli; umilag sa anomaing kasiraan. Residencla. f. Ta'hanan; tirahan; parnainahay. 11Paninira'; 6 pagtahain sa isaing lugal. Residfir. n. Tumira'; tumnahtin; 6 manirahapn sa isaing lugal. Residuo. ni. Tirai; labf. Tining; latak:.1 Aritrn. Kahigtzin. Resignar. a. Tumanggil sa anomdang kapakinabangain; 6 magbitiw ng katungkulan. fj Iabo't 6' ibiga'y sa iba, ang kapangyarihan. 1 r. Magtiifs-; urnayon sa kalooban- nor ibai. Resina. f. Dagta~ng nmalinaw ng alinming kahoy. Resinoso, sa. adj. May dag-,ta; 6 madagta'. Resistencla. Cf. Paglaban; pagsalangsdng; paglab~lg; pagsuwaiy. Resistir. a. Salangsangfn; labanan; labagifn. 11 a. Tiisf'n; batahin. 11 Pagla'banan ang rga' pita at hilig ng Io6b, Jj i.' y r. 'Lumaban; inagtanggo'l. 1I Sutnalangsaing. Resma. f. (om. Bulb's ngj paIpel, na may, Iimangdadng pliego. Resmilla. f. Balutan ng papel na pangsulat 6 papoef de car/a. Resobrar. n. Lumnabis ng maramni. Resol. m. Sinag ng araw na tumAtama' sa anom~ing bagay na tnakintaib, at mnula dito'y tumdatama' namain' sa iba; dayangdaing. Resoluci6n. f. Pasiyai; kapasiyahain. 11Tapang; sighi nig loo~b. f Pagyari 6 pagluta's ng anomdang bagay n4 rualab6 6' ipinaga'alanga'n. Resolver, a. Magpasiyd; 6' pagpasiyahain ang anomain. 11Hatulan. 11Saysayin ang is~ing hagay na malab6; 6 lutasifn ang a nomang alinlangan. f Yarlin ang isaing pala'isipain. 1 Tunawin. jf Sira'iin; lansagin. 1 r. Magpasiya' sa sariling. Io6b, na gumawa 6 mag salita ng anomain. Resollar. n. Hurminga' ng~ ma. tun Og. Resonar. a. Umnalingawngiw ang tunog. fj Tumuno'g ng mnalaka's; utnugong. Resorber. a. Higuping mull'. Respaldo. m. Liko'd ng pa.pel' na kinasu-sulatan rig anom~in. IAnig na'susulat sa iik6d ng papel. Sandalan nie uup~n. Page 468 RESP RESP ~- 468 - RS REST 41Respectivo, va. adj. N'auukol; nadtutungko'l. Respetable. adj. Kagralang galang; 6' dapat igalang. Respetar. a. Guinalang; magpitagan; 6 igalang; pagpitaganan. Respeto. mn. Galadg; pitagan; 6 paggalang. fj Alangalang; pagtingin. 11Panghalili. Respetuoso,, sa. adj. Maga. lang. Respiraci6n. f. Paghine-ra' Hininga. Respiradero. in. Butas na sing~awan 6 ladbasatn ng hangin. fjfain. Hingahan; 6 paraanan ng paghingai. Respirar. n. Hurninga'. Suiningadw ang anotnang arnoy. J fig. Pagsaula'ng lo6b. Resplandecer. ni. Magnilng. ning; inagliwanag na totod ang anoman. Resplandeciente. p. a. Ma ningning; nagniningning. Resplandor. mn. Ninguing; dila'g; liwanag na malaki. Responder. a. Sumnago~t; tunmg,6n; purnakli. jj Saguti'n; tuw guni~n. Ij n. Maakma'; inaibagay. I LJrnuliyaw ang boses. ff Gurnantfng lo6b. 11Magsasago't. jf Mana go't; inanindigan. FRespond6n, na. adj. Masagutiri; matutol. Responsabilildad. f. Kapa. nagutan; pananagy6t sa anoma'n.. Responsable. adj. Aug naniag~; 6 naniinaguitan. Respuesta. f. Sago't; tugo'n. IfPaotugo'n;, pagsag-6t. fj Paklif. Kasaigutan; -katugunan. Resquebradura. f. Lahang; litaik. Resquebra'r. a. Palabangin; palitakin. f n. y r. Lurnahang;Resquebrajo. in. Lita'k; lahang; bitaik. Resquebrajoso,, sa. adj. Lahanglin; litakin; 6 inadal'ing inagbi ta'k. Requebrar. n. y r. Lurnahang; luinitadk; puinuto'k; mnabadk. Resquicio. in. Puwivng; si. ngit ng pinto. ff Silipain; puwaing na inaifit ng anoman. Restablecer. a. Isaul'i; iuli ang isadng bagay sa dating kahi~gayan. ff Mulilng itataig; 6',itayO'ng muli' ang' anoinain. fJ r. Manauli; iaL)alik. sa dating lagziy. III Manaul'i ang I~.aka's; gurnalfing sa anomrngh saklit O'dinadramndan. Restablecimiento. mn. Pagsauhl; 6 paguulil sa dating lagady. jjPaggalling; pananauli ng lakds. Restauracifn. f. Pananaul'i sa dating kala'gayan. lRestaurar. a. Bawiin; o" mabawi ang anoindn. 1 Isauli; iuli; papanuinbaik~in sa dating Iagady. Page 469 RETA - 469 - RET I r. Manauli; manumibalik sa dating lagaiy. Restituci6n. f. Pag sasauli. 1i Paguuli. Restituir. a. Isauli; ibalik sa may ari ang anomain. 1 [ uli ang anonman sa dating pagkilagay. 1 r. Masauli; maibalik ang nawala. I1 Magsaull ng anonian sa tunay na may ari. |1 Mabalik sa dating lagaiy; inagbalik sa lugal na pinanggalingan. Resto. m. Tira.; labi. Resucitar. a. Buhaying uli ang patay. 1[ n. Mabuhay uli; 6 muling mabuhay. Resudar. n. Hiinigan ng pauI S. Resudor. m. Himnig ng pawis. Resuello. m. Hininga. Paghinga ng malakas. Resultado. mi. Nangyari;.pinatlgyarihan; kinasapitan; kinalabasan. Resurrecci6n. f. Muling pagkabuhay; 6 pagkabuhay na 4 n guli. Resurtir. n. Umnudlot; umurong ang istng bagay sa pag. kaunpo6g sa iba. Retador. t.- Aug humaihamon; 6 naghahamon. Retaguardia. f. Hulihtin ng hukbo. Retar. a. Humarnon; 6 hamunin. 11 fam. Pangusapan. Retardacin. f. Pagkabalam; pagkaantala; pagluluwat. Retardar. a. Balailiu; anta. lahin; pagluwatin; bimbingin. |I r. Mabalan; maantala; magluwat. Retardo. tn Pagkabalan; pagluluwat. Retasar. a. Halagahang muli. Retazo. m. Retaso; 6 pirasong lumabis sa damit. Retener. a. Bimbingin; pigilan. 11 Itago; ingatan. 1I Tandaan; ingatan sa isip ang anoman. II Ibilanggo; piitin. Retentiva. f. Alaala; pangalaala. Reteftir. a. Tinaing muli. Retintin. m. Taginting; 6 tun6g ng kanipan 6o ng anomang bagay na matunog. Retiflir. n: Tumaginting; 6 tumun6g ng maluwat. Retirada. f. Paglayo; pagalis. 11 Alil. Pagurong ng hukb6. Retirado, da. adj. Malayo' nahihiwalay; nabubuk6d na lugal. I m. Sundalong rctirado. Retirar. a. Ilay6; ihiwalay; ialis. | Itago; ikanlong ang anoman. l Paurungin ang sinomin. |1 lurong aug anomang hinihingi 6 niklakad. 11 r. Lumay6; hu-. miwalay sa pakikisama. 11 Umalis. 1 ILumigpit. 11 Mil. Umurong; lisanin ng hukb6 ang isang po6k 6 lugal. Page 470 RETR RETH ~- 470 -REU RETU - Retiro. m. Paglay6; paghiwaldy. 11Pagali's. ~$Pagtigpift. i Lugal na nakabuko'd at rnalay6 sa gui6 ng tao. Reto. in. Hamnon; pagharnon. jjBala'. Retoflar. n. Magusbo'ng; mag- supling. jj fig., Smbol; sumipo't na mull. fletoflecer. n. Magsulol; mnagusb6ng. Retoflo. m. Usb6ng; supling; Retorcer. a. Pakapilihin; paka'pilipitin; p'akadikirin ang anoman. jj r. Magpilipit; mamnilipit. Retornar. a. Multng bayaran o gantihin. 11Pilipitin ul'i. Paurungin. ~jn. y r. Bumalik;, magbalik sa pinanggalingan.Retorno. m. Pagbalik; 6' pagbabalik. 11 Bayad; 6 gntf sa utang -na Io6b. 'Retraictaci6n. f. Pagtaliko'd sa sinalita' 6 ipinangak6. Retractar. a. Bawilin ang sinaltat'. 11jr. Tumadik6d sa sinabi. cRetraer. a. MuIg taglayin 6 dalhin. 11 Palayauain;, pahiwala - yin. 1j r. Lumay6'- umilag9. Retrasar. 'a. Bimbingin; an-' talahi~n; palu~atin. Hj n. y r: Mahulf; mabalarn; rnaantala; maluwatanRetraso. Pagkahulf; pagkabalam; pagkaontala; pagluluwaft.' Retratar. a. Ilarawan' ang sadng tao 6 hayop. 11 MaglaraNyan. P1Barisan; tularan. Retratista. corn. Manglalarawan. Retrato'. m. Larawan; 6 retrato Retrete. in. Pdlikuran; pdnabihan' Retribuci6n. f. Ganti"; 6' bayad sa anonandn. 1 Pagganti; pagbabayad.. Retribuir. a. Bayaran;-o6 gan.tihin ang anoaming bagay na tinanggap. Retroceder. n. Urnurong;, umudlo't; bumnalik. Retroceso. m. Pagurong; pagudlo't. Retrogradar. n. Urnurong; bumalik. Bletronar. n. Umalingaw-, ngaiw' sa rnalayo ang ugong ng kulog. Retrovender. a. For. Ipag. bilitig mul'i ang isadng bagay sa binilhdn sa halaga' rnf ng pagkabill. Retroventa. f. Pagbibiling mull ng anomcing bagay sa kanyad ring binilhdn. lRetumbante. adj. Matun6g; inaugong. Retumbar. n. Umugong; umalatuwdt; umalalad ng Iubhing mnalaka's. -1, I Page 471 REVE - 471-RV I REVI Retumbo. mi. Alalad; alatu. wat; ugong na lublitng unalaka's, Reumatismo. m. Mcfd. S a 'kit na reuma. Reuni6n. f. Pagkakip'isan; pagttipon. Ii -Katipunan; kapisa. nan. Li pon; pulong. ]Reuniro. a. Ipisan; isamna; ilakip na, muli. fj Tipunin; pisanin; ipunin. 1r.Magpisanpisan. ]f Mag. katipon. jf Purnisan;makisama. Revalidaci6n. f. Pagpapa. tibay; pagpatotoo6 sa anomait's Revalidar. a. Pagtibayin; patotohlanan; 6' patibayang muli ang anomain. -r. Magsulit ng mad. ling pinagaralan upang tumang.gap 6 pagtibay'in sa, is~ing ma. taas na, karunungan. Revejecer. a. y r. Tumnanda, agad. IIAgiid malumk. Revelaci6n. f. Pagpapaha. yag ng n~filihim. IfPahayag9. Revelar. a. Ipaihayag ang anoma~ng lihim. If Ipaha'yag ng Lios sa tao ang anormaing dadrating 6 naf1ilihim. Revender. a. Ipagbilfng muHI ng untilunt'i ang anom~ng bi. ai'ling p~iminsanan, Revenirse. r. Mangurong; mangund6t; manguyurnipfs 11Maul)os na, uflt'iLuti ang anoman. Reventar. n. y r. Magpu to'k; pumuto'k, ff Mabasag. I1 Ma. pisa'. IIManabog ang alon. jf Pu., rnuslit; tumilaroy; pumbulandit. II fig. Magnaas' ng mahigpit,,fj a. Paputukin. lRevent6n. m. Pagput6k ng anoman. Rever. a. Tingnaing muli.f Pakaliningin; pakasiyasatin. Reverdecer. a. Manariwa"ing mulit ang mga halaman 6 pa. nanfm. Reverencla. f. Guling; pi. tagan. f) Pagyuko'd; pagyuk6'. Reverenciar. a. Igalang; pag.. pitaganan. 1I Pintuhuiin; sambahifn. Reverendo, da. adj. Kagalaniggalang. Reverente. adj. Magalang" mapitagan. Reverso. m. Kabalik~n; Iiko'd ng anomdin, Ia16' na nig salapit at medalya. Reverter. n. Umapaw; Iu. mabis. ]Rev~s. m.- Liko'd; 6' kabalikdn. ff Tabig; 6 hampais na pa. saliwa' ng kamiy., Ij fig. Kasali. whang palad. fj Al revils. m. adv. Baligta'd; 6o pabalig~tdd. Revlstir. a 8usunain ng danit; 6' isu'Ot na pag'Patungin ang dlarnit sakatawain. ft r. Magsuson nig dlamit. Revisar., a. Surilin; liningin; Revisl6n. f. Pagsuri; pag. lining; pagsisiyasat. Page 472 REVO -472 - RIEZO Revisor. m. Tagasuri; tagalining; tagasiyasat, Revivificar. a. Buhayit4. Palakasin; pasiglahin. Revivir. n. Mabuhay uli. Pagsaulain ng hininga' ang isaing Revocacl6n. f. -Pagpapawal~ng halaga' ng anomnan. Revocar. a. Pawala'ng halag;baduhin; 6' bawlin~ ang isin atas, kautusin 6' hatol, Revolar. a. Lumipa'd li ang ibon. Revolcadero. mn. Lubluban. Revol~ar. a. llugmrnk; itumba; igurnon ang sinoman. 1 r. Gumumon'; gumulong sa a nornain. IfMaglublo'b; maglubalob. Revolotear. n. Lumipa'd na magpaikitikit. ang ibon; sumalipadpdd. Revoloteo. m. Paglipa'd na paikitikit 6' painoginog ng ibon; pagsalipadpa'd., Revoltoso, sa. adj. Mali. ko't; magahiw. 11 MapangguV6; mapanghimagsf'k. Revolucl6n. f. Paghal6'; pag. halukay. Jj Gul6;- kaguluhatA; pagkakagulo6. jjPanghihimagsilk; hi. magsikan. Iffig. Pagbabago; -pagiibai ng kala'gayan ng mga bagay. lRevoluclonar. 'a. Papanghi. nmagsikin;, papagalsahin ang ba.. yan. If r. Manghirnagsik; magalsai. Revoltueionario, rna. adj. Ang naiuukol sa panghihimnagsik. IManghimagsikl; manggugul6'. Rev6lver, a. Pistolang may isai 6, maraming puto'k; 6' reb~olber. Re~vplver.* a. 1-alu'in; gaw, g awiin'; ka'lawkawfrn; halukayin. Balutin anga isaing bagay sa ibai; puluputan. NiMl. Balingang Iabanan ang kaaway. ff Bungkalin; halughuglin; unkati'n. 11 Guluh in; ligaligin; -manggulo6; mangligalig. 11Pagbalikaing lakarin ang nala-' kad, na. 1 r. Magpabilingbilling; bumalibaligtaid. ft Magbago; magibai ang panah6n. Revultota. adj. Gul6; gust; ligalig. If Maliko~t; mapang. gul6'. If Guso't; guI6'; suo'tsuo't. Rey. i. flar. -n If' Ang pangulong peo'n sa laro'ng ahedres. if Ang harn sa b-,araha. Reyerta. f. Pagtatalo; taltalan; pagaaway. Re~zador,, ra. s. y adj. Mapagdalangin; mapagdasal. Rezagar. a., 1huli ang anoman. jj Bimbingin; itigil. sa ilang panaho'n ang paggawa ng anomain. ff r. Madhuli. Rezar. a.~Manalangin; magdasadl. II famn. Saysayfin; sabihin sa isaing sulat ang anomrin. Rezo. rm. Pananalangin; pagdarasa'l. ff Dasadl; panalangin. Rezongar. n. Urnungol; bu Page 473 RIDI RIDI - 473 - RM RIMA mulo'ngbulo'ng sa. ini~UUtOi, at sun(lin ng mnasania sa. Io6b. Rezongon, na. adj. Maungulin; - tabullungin. Rezumarse. r. Tumlimr sa sisidhin ang tubig,. langfs 6 anomang bagay na. lusaw. Ria. f. Wawa'; bitis-, 6 Libasan ng isang ilog sa dagat. Riachuelo. m. Batvs; 6' ilog na munti at mahina' ang agos. Riada. f. Baha. Ribazo. m-. Bur6I; tagudtodd. Ribera. f. Baybayin; pang. pang; tabi ng dagat 6' ilog. Rib ereflo, fia. adj. Ang nauukol sa baybayin; 6' sarili niya'. Ribete. m. Tut6p. DagdAg. Ribetear. a. Tutupa'n; magRicacho, cha. adj. Lubhang niayaman; 6 masalapi, -nguni't uriurg mababa'. Rico,, ca. adj. Mahadlika'; 6' mataais. na 1ipi. IMayaman; masoalapI; mapilak. Saganat; 6 masaganai. 11Masaraip; nia1l namndm. Lubh~ing mabuti. Ridiculez. f. Sahita 6 gawang kakaiba 'at hindil kaugalian. RlidicuL'izar. a. lBirfuin; uyamin ang ka puwa na pagtawvanAn anig kanva'ng kasiraan 6' kaiblhang gawNA. Ridiculo,, la. adj IKatawaitava"; 6 naka'tatawa dahil sa kaibhdn sa. ibzi. If W'alang halag'. KakaibA. Riego. m. Dilig; pagdidilig9. Riel. m. Daiing bakal, na ginugulungan ng tren 6' trambia. Rienda. f. Ricnda;, 6 talh ng preno na hjiw~ak ng nagpapatakb6' ng kabayo. 11 fig. Pagsupil. II pi. Pamamahala', panga. ngasiwa ng0, anoma~n. Riesgo. ni Panganib; kapa-, nganiban. Rifa. f. Pagtatalo; away; ba. bag. II Laro'ng ripa. Rifar. ni. Makipagaway; makipagtalo. a. Maglar6' ng ripa. ffr. Afar. Mawalat, matastas; nmaglUmnuli; umulit. 11 r. Magbago; magiba. 11 Kumniling; lumingon. I| Magbalik. 11 Umurong; umudi6t.' 1 Magbago' ng akala; 6 magbalik lo6b. 11 [Volver en si. fr. Pagsaulang Io6b; mahimasmasan; matauhan. i ITolverse, aztrrs. fr. Tumaliwakas; 6 huwag tumupid sa pangak6. Vomitar. a. Sumuka; 6 isuka ang kinain. [1 Iluwa; ilabis ang anoman. Vomitivo, va. adj. y in. Pangpasuka. V6mito, m. Pagsuka. II Suka. Voracidad. f. Kasibaan; katakawan. *Voraz. adj. Palakafn; tasiba; mlatakaw. 11 fig. Lubhang malulong sa kalupaan. Ii Malakas umubos ng anoman. V6rtice. m. Ipoipo; uliuli. | Ang gitna ng isang bagyo. Vosotros, tras. pron. pers. KIayo. Votar.. n. Magpanata; mangak6 sa Dios 6 sa mta sant6o fj Manumpa. 1| Bumoto; 6 magbigaly ng sariling pasiya. Voto. m. Panata; 6 pangak6 sa Dios 6 sa isang sant6. 1 Boto; 6 pasiyai ng bawa't isi sa anomaing pinaguiusapan 6 pag. hahalal. 11 Sumpa; 6 panunumpa. }[ Nasa. Voz. f. Tingig; boses. II Tu. n6g; haging. I( Sigaw. II Salita; pangungusap. f[ Bulungbulungan. 11 fig. Kapangyarihan. 11 Boto. 11 Karapatang makapagsalita sa isafig kapulungan*. I Utos; 6 kautusan ng pinun6, Vuelco. m. Pagkabuwil; pagkagiwa; pagkabaligtdd. Vuelo, m. Paglipad,. 1[ Lipad f| Ang buong pakpaik 6 bagwis na inilflipaid ng ibon. Vuelta. f. Pagpihit; pagbiling. ft Ligid; pagligid. It Pag. ikit. I Pagiikid. 1f Pagbabalfk. |l Pagsasauli. il Pagulit. II Lik6d; 6 likuran ng anoman. I Lupi ng damit. 11 Sukli. Vuestro, tra. pron. pos. Iny6; niny6. Vulgar. adj.*Ang nauukolsa mga taog a taong mabg bayan. 11 Karaniwan; kaugalian; palasak. II Hamak; bast6s. Vulgaridad. f. Kabastusan; pagkawaling pinagaralan. 1| Pagkakaraniwan; pagkapalasak. Page 550 ;_:: ~r,~~ t:~: i:;B VULG -550 — VtJLN Vulgarizar. a. Ipalasak ang karaniwan; 6 taong bayan; tianomdn. 11 r. Mipalasik. 1f Maki- mawa. f| Katipunan ng mga salamuha sa mga taong maba taong kulang ng pinagaralan. ba; 6 magugahl ng paris nili. Vulnerar. a. Sirian ng Vulgo. m. Ang mga taong puri 6 dangdl ang kapuwai. X XARA X. Ikadalawing puo't animn na titik 6 letra ng abakadang kastili, na tinuturang equis. 11 Titik na bilang na nagkaikaha. laga ng sampuo sa pagbilang na romano. f Mat. Tanda na gindgamit sa pagbilang na nagsisaysiy ng di kila( 6 incognita. Xantopsia.. Paninilaw ng mati. Xara. f. Ang kautusan ng XILO mga mahometano, na hango sa Korin. Xil6fago, ga. adj. Zool. Sinasabi sa mga hayop na ngumnangatngat 6 kumdkain ng kahoy: Xilografia. f. Sining ng pagdukit sa kahoy. 1t Paglilirabag ng anomang sulat 6 larawan sa pamamagitan ng kahoy na dinukit. Xilogrifico, ca. adj. Ang nauukol sa rilografia. Page 551 Y 4 YEMA Y. conj. cop. At; saka; pati; sutnpu6. Ya. adv. t. Na. |1 Naro6n; kung Ininsan. I| Ya que. conj. cond. Yatiang; 6 yayamang. 'Yacer. n. Madatay, miahigi. |j Miburol; 'C malibing. )1 Mabim' lay ang bangkay sa libingan. | Malagay ang anoman sa ising lugal. Yacija. f. Hihigan. jI Lfbin*n. Yactura. f. Kasiraan; kapanganyayaan. Yarda. f. Panukat sa kahabaan na kasinghalaga ng 91 sentlmetro. Yegua. f. Kabayong babae. Yeguada. f. Kawan ng mga kabayong babae. YegfUero. m. Ang tagapagalaga ng mga kabayong babae. tYelmb. m. Baluti ng ulo at tmukha. Yema. f. Bot. Buko; 6 us. bong ng halaman 6 kahoy. ll Burok, 6 pula ng itl6g. t el dedo. Atiy ng daliri. YO Yerba. f. Bit. Damo. Yerbajo. m. Darmong masami 6 waling kubuluhan. Yermo, ma. adj. Iling 6 lupang hindi sinAsaka at hindi malus6g. I m.n Ang lug4l na iling 6 walang tumitahin. Yermo. m. Manugang na lalaki. Yerro. m. Mali; kamallan; sala. If pi. Mga kamaltang. kapunapuna, na nigawa ng taong tanyag 6 marangal. Yerto, ta. adj. Matigis; tuwid; 6 nantnuwfd. II Ang nanigis sa malabis ni lamig. I] fig. Gulit; natakot; nagitld. Yesca. f. Iulog. ( pl. Pingkian. Yesero, ra. jdj. Ang niuukol sa yeso. 1 m. lgyeyes6. Yeso. m. Yeso; o bat6ng maputi at malambbt, na giniganit sa, eskultura at s; ibi pang bagay. Yo. pron. pers. Ako. Page 552 i%^?:!! < L- -'............. ': ' YUGO - 552- YUNT YugO. m. Pamatol ng kala- nakasasakop at nakapipilit ng baw. 1| Singkaw. |1 Ang taluk. pagsun6d. 11 Alinmang mabigat b6ng 6 sintas na inildlagay sa na dala, tali 6 gapos. nmga ikinakasal. [1 Ang pagaasa. Yunque. m. Palihain. wa. 1[ fig. Ang kautusdn at ka- Yunta. f. Pareha 6 tambal na pangyarihan ng isang pluno na hayop na panglining ng bukid. '14 Page 553 Z ZAGA Zabordar. n. Mar. Masadsad; 6 aldbara ang sasakyrin sa Iupa. Zabucar. a. Haliin; ulugin; kalawkawin. Zacate. m. Damo. Zafar. a. Gayakan; pamuti. han. I A/Iar. Hawanin; alisin ang nakasasagabal sa anoman. 11 r. Tumakas; magtag6; umilag sa anomang panganib. Zafiedad. f. Kabastusan; kamangmangan. Zafio, fia. adj. Bastos; mangming. Zafo, fa. adj. Mlar. Aliwalas; hawin; walang sukal. 11 fig. Ligtas; walang panganib. Zaga. f. Lik6d; likuran; huIf. 11 KalgA na inil6lulan sa lik6d ng karuwahe. j m. Ang kulalat sa laro. Zagal. m. Bagungtao. 11 Binatang malakas, matapang at ma_ kisig. Zagala. f. Dalaga. 11 Dalagang nagpapastot ng hayop. ZAMB ZaguAn. m. Silong ng bahay, na nasa pagpasok ng pint6ng malaki. Zaherir. a. Pintasan; pulaan; pistafn. 1[ Parunggitan. 1[ Libakfn; uyamin ang kapuwa. Zahondar. a Palalimin ang lupa. II n. Lumub6g sa lupa ang pad. Zahumar. a. Sumuob, suubin. Zahumerio. m. Pagsuob. | Panu6b. Zahurda. f. Kulungan ng baboy. Zaino, na. adj. Lilo; sukib; takstl. Zalameria. f. Paghib6; pag, lalangis; 6 pagpuring malabis. Zalamero, ra. adj. y s. Ma paghib6; mapaglangis; mapag. mapuri. Zambo, ba. adj. Piki; saking Zambombo. mt fam. Taong bast6s at mangmdng. Z m bucar. a. fam. Isalingit; isiksik ng madallan ang anomin si: gitna ng mararni at nang di mikit: Zambullidura. f. Pagsisic 70 Page 554 ZANJ — 554 — ZOLL Zambullir. a. Ilubog na big 1I sa tubig; isisid. il r. Sumisid; lumub6g ia biga sa tubig. Zampar. a isinlit ng mai dallan an.r anomain sa iba, at nang hindi mAikita. ( I.-um:naon; kunliin ng madalian at wa!ang ayos. | r. Puinasok na bigi sa isaig tiigMl. Zampuzar. a. Ilubl.b sa t ubi. Zanca. f. Paarig mnahlaba iin ibotl, ia buhat sa kuko6 (ida iiri hanggiang hita 1 fig. Ang 1J);it g pay:it ng tao 6 hayop. Zancadilla. f. Pagpatid; patid. ij fig. y ftan. Daya; lalaln^; si1. Zancajo. in. Sakong. l! fig Ang sakong ng sapatos 6 ltle dias, ia16 na kung sira. Zanganear. n. Mlaglagaltig; gumalh tia; miaghampaslupi. Zbngano. m. Zool. Ang pukyutang talaki.!| fig. y fam. TaInid; batugan, na tniabubuhay sa pawis ng iba. Zanguango, ga. adj. y s. fam. Taong tamnid, mrangnimang at ayaw gumawa. Zanja. f. Sangkai; banmbing. 11 fig. Ang saligain; 6 pinaninibayan ng anomnan. Zanjar. a. Lagyain ng sangka; hukayan. 1t fig. Tapusin; Litasin; putling mahusay ang isAing usa!)in 6o salitaan. Zaparrastrar. n. Kaladkarin; 6 salggayarin;nmg damit. Zapateria. f. Gawaan, 6 tindahan ng sapatos. 1[ Ang lugail 6 daain na may nmaraming tindalan tnw sap:atos. Zapatero, ra. m. y f. Ang 'maliggigawa, 6 nlagbibiti ng sapatos; imagsastpat6s. Zapato. t. Sapatos; tsapin sa pa a. Zapatudo, da. adj. Ang may malalakilig sapatos. Zar.,n. Acg cmlperador sa Rusia. Zaranda. f: Bithay. Zarandador, ra. m. y t Magbibithliay. Zarandar. a. Bithayin; agagin, Zarcillo. n. Hikaw. Zarco, ca. adj. Kulay bug. 1aiw na inura, na mamutimuti. Karaniwang sabihin sa kulav ng tnatai. Zarina. f. Ang emperatris sa Rusia. Zarpar. a. y n. fMar. ttinulak; umalis ang sasakyan. Zarpazo. mn. Kalab6g, 6 lagap)ak ng pagkahulog na mala kas ng anomlan. Zarzuela. f. Dula, a mnay kasamang awit at tugtugin. Zollipar. n. Htumibik; Lhu'Zol, kbi. I ZolipO. mn. Hibik; hikbi. Page 555 ZUMB - 555 - ZURR Zonceria. f. Katabangain; ka. walan ng lasa. Zonzo, za. adj. Matabing; walang iasa. 1 fi g. Tanga; hangal. Zopenco, ca. adj. Hangal; tunggik at parang hayop ang ugali. Zorita. f. Bat6bat6. Zote. 11. Mangmang; tunggak; mapurol ang isip. Zozobra. f. Pagkapanganib na lunubog ang sasakyan. 11 fig. Kabalisahan ng loob; sindak; pighati. Zozobrar. n. Mapanganib ang sasakyain dahil sa sasal ng hangin. I1 Mabagbag; 6 luinubog ang sasakyan. 11 fig. Ma. bingit na huwag kamtan ang anoran. II Kumaba ang loob; mnasindak. Zueco. m. Bakyi. Zumba. f. fig. Tuks6; bir6; aglahi. Zumbar. n. Humaging; hu. maginit. 11 a. y r. Manuks6; buniro. Zumbido. m. -mlagiug; haginghing. Zumb6n, na. adj. fig. Palabiro; mapanukso. Zumo. m. Katas. 11 fig. Tub6 6 pakinbaiig na nakukuha sa.at.otan ng isang naghahawak 6 naiiga ngasiwa. Zumoso, sa. adj. Makatas. Zurcido. m. Sulsi. Zurcidor, ra. m. y f. Manunulsf, 6 tagasulsi Zurcidura. f. Pagsulsi; 6 panunulsi. l1 Suisi. Zurcir. a. Magsulsi; 6 manuisi. II fig. Magtahitahi ng kasinungalingan. Zurdo, da. adj. Kaliwete; 6 kaliwang kamay ang ugaling gamitin sa paggawa. 1( Kamnay na kaliwa; 6 nauukol sa kaliwa. Zurra. f. Pagkulti ng katad. 1 Pal6; hampas. I1 fig. Away; babag; pagtatalo. Zurrar. a. Kultihfn ang balat, na alisin ang balahibo. 1I Paluin; hampasin. Zurriago. m. Panghampis; pamal6ug balit 6 lubid. Zurrir. n. Sumagiy6k; hu maginit. IN iE 1). I()CIONARTO HISPANO-TAGALO(C Page 556 ~-;~. 1::r t F:-,i,,,. P ~:: 4 ERRATAS MGA MALI SA PAGKALIMBAG Patgina Mukhia 10 28 47 48 133 t63 188 2oo 220 316 316 345 345 358 397 399 399 400 423 423 423 485 492 495 495 510 518 * 526 527 535 Columna Tudling 2a1 2.a [.a I.a 2.a ia 2.a 2. 2.a!.a 2.a 2.a 2.a I.a 2.a i.a 2.a 2.a 2.a 2.a r.a 2.a 2.a 1.R 2.a 2.a i.a Linca Talata 34 12 7 ]6 24 6 4 2I I 29 33-34 29 31-32 27 25 35-36 30 25.IO 12 14 24 3 30 5 '22 23-24 27 26 25 Dice Nasasabi Abduccl6n si badc Pakikimatyag milslko Iwasi MIialaastais Famillaridad sandatangapoy Hechicheria Mapa. f. kagigilaigilalds halakl:ak pamumtumulhay dugo6ng 1 adafi ng Makiliiin gus gusot Pendenclar Peconocer Pecursor, ra. Pedecesor, ra. Ulilip; f. Servii Kailwang nagaarol Tefter ng armas Gull t; Msy Nugmnaadali Lease Dapat bas ahin Ab d ucci6n S- t Paki matyag mr isiko Iwaksi Matalastas Familiaridad sandatang ap6y Hechiceria Mapa. m. kagilaigilalas halaghag pamumuhay dugong madaling Makilitiin gus6tgus6t Pendenciar Preconocer Precursor, ra. Predecesor, ra. f. Ulilip; Servil Kaliwang nagaaral Taflerng put6k ng armas. Guhit; May Nagmamadali..Y N,- v Page 557 GRAMATIKANG KASTILA-TAGALOG Ang Gramttikang Kastila-Tagalog ay mayro6ng da!awang tomno 6 bahagi na kapuwa katut6tuhan ng wikaing kastila. Ang dalawang aklat na it6 ay kapuwa kailangang pagaralan upang malub6s ang pagkituto n1 tinurang wika. Ang nilalamin ng bawa't tomo 6 bahagi ay it6ng sumtisunod: Unang Tomo.-Binubutl n1 dalawang bahagi: PROSODIA 6 PAGBIGKAS at ANALO(Gi. PAGKILAIA. Ang Prosodia ay nagtuturo ng niatuwid nla pagbigkais 6 tumpak na pagsasalita ng wikang kastila, at ang Anzalogia ay nagtutur6 at nag. papaliwanag ng mahusay na paggamit ng articulo, nombre substantivo, nornbre adjetivo, prononibre, verbo, participio, adverbio, preposici6n, conjuncion at interjcccion na pawang nalalagay sa kastila at tagalog. It6 ang tanging aklat na mapagaaralan 6 katututuhan ng niga tagalog ng wikang kastila. H-indi na kinakailangan ang maestro at sukat na sa basahin ang aklat na ito ay sapat nang m;tuto ng wikaing kastila ang sinoman sa loob ng lalong madaling panahon. Ang unang linimbag na 5.000 salin ay naubos na at ngayoy itulhIg nagpagawa ng 1o,ooo pa dahil sa karamihan ng bumibili. Ang ikalavwdng pagkalimbig na it6 ay lalong maayos at dinagdagan ng la16ng maraming ha. limbawa.-Halaga Pl.oo Ikalawang Toino. -Binubul rin ng dalawang bahagi: SINTAXIS 6 PAGLALIAKIP at ORTOGRAFIA 6 PAGSULAT, Sa aklat na ito ay lal( kayong matututo ng wikang kastila, sapagka't ang Sintaxis ay nagtuturo ng maayos na pagsasamasama 6 paguugnayugnay ng mga pangungusap upang makapagsalita ng mabuti, at ang Ortografia ay nagtutur6 ng tumpak na pagsulat at wastong pagaasento ng mga salitang kastili. Dito rin itinutur6 ang sarisaring oracibn 6 kaisipain at ang madling paraan ng pagbubuo nit6, at gay6n din ang paggamit at paglalagAy ng acento, coma, punto, punto y coma, at iba't iba pa na pawang nauukol sa tumpak na pagsulat ng wikang knstilh. Bukod dito ay sinamahan pa ng mlaraming halimbawa, mga pagsasanay at mnga salitaan sa kastila at tagalog na pawang katututuhan ng mahusay na pangangastila sa lal6ng madaling panahon. Wala pang mabibili ngayon nitong ikalawuang tomo ng GRAMATIKANG KASTItA-TAGALOG, kundi sa unang araw ng Ilunio ng 91 5. -Halaga: Pi oo. Ipinagbibili ang dalawing aklat na it6 sa bahay ng sumulat na si Mamerto Paglinawan, dadng Trabajo 108, Sampalok, Maynila, S. P. Page 558 "LA P A T R I A " GAWAAN, NG SIKULATE AT KAPE ninA FELIX PAGLINAWAN at Kasama Castaflos, bilang 120-122, Sampalok, Maynila, K. P. ()...._. Ang "LA PATRIA" ay isa:ng malaking Gawaan.ng Sikulate at Kap6 na aritlg tunay ng mrna pilipino, at tauging may nmga maikinang gating sa Europa na pinagagaigaw rg clektrsidad. Ang sikulat at ap aw sa Inalkina ay siyang kintgigiliwang kanin ng mga taga I.uropa at Amerika. Ang kabutitiang ng gawa sa makina ay malinis ang yari at niibibigay ng nura na di gaya ng gawa sa kamiy na mnaruri at mallil pa. Nirito, sa kasunod, ang sarisaring tataik ng sikulateng gawa sa "LA PATRIA" at ang haalnJ ng bawa't isai: t. Marca "FILIPINO' I balutan P 0.05 2. "LA PATRIA N.o I,,, 0.07 3. Marca "KATAGALUGAN,, o. 1 4. larca "KABABAYAN",,,. lo r Marca "KALAYAAN" ',, 0.10 6. Marca "NACIONALISITA",, O 20. Marca "ASAMBLEA" I 0 30 8. Marca ' IND IE, PNEN CrIA," N C,, 0 4() Narit6 narnan ang halagai at ang timribng ng mg2a balitan ng KAPE PURC) ng "LA IPATRIA"' i. Balutan na may r18 kilo.... P 0.15 2. Balutan na may 114 kilo.....,, 0.30 3. Balutan na may 112 kilo.o..... 6o 4. Balutan na may t kilo....,, 1.2 PAUNAWA. —Ang sino mang bumili ng sikulate at kapeng it6, kahi't isang balutan lamang ay bibigyan ng bawas, tangi lamang ang marca "FILIPINO" na talagaiug mura na aug pagbibili. Kung pakyawan ay lalung malaki ang bawas, kailan ma't nagsasalya sa Gawaan ngI "LA PATRIA", Castafios 120 at 122, Sampalok, Maynilk; 6 kaya'y sa kanying tindahan 6 sucursal na nasa lo6b ng lamilihan n1 Quinta bilang 325. Ang tnga sikulate at kapeng ito na ipinagbibili ng "(.A PATRIA' ay pawai niyaing pinananagutan sa kabutihan at sa kalinisan. Subukan niny6 at nanl kay6'y maniwala. Page [unnumbered] '. ' *,.,i. ' *.. - '.DUP 6537'92 i illil III I 1111111 II 3 9015 02327 56 OEM~~.:' r SOD i? H: I MR M um'

Powered by DLXS To comment or inquire about content, contact UMDL Help To report errors, contact DLPS Help

Loading...

Diksionariong Kastila = Tagalog = (diccionario Hispano-Tagalog

UMDL Texts home Login Your bookbag has 0 items Home Search Browse Bookbag Help Diksionariong Kastila = Tagalog = (diccionario Hispano-Tagalo...

1MB Sizes 43 Downloads 88 Views

Recommend Documents

Full text of "Diksionariong Kastila = Tagalog = (diccionario Hispano
Pedernal. m. Batong ping- kian. || fig. Ang katigas^ng ma- labis ng anom^n; Pedestal. m. Tuntungan. |[ fig. Ang batayang

Diccionario Ingles-Español-Tagalog
The Project Gutenberg EBook of Diccionario Ingles-Español-Tagalog, by Sofronio G. Calderon This eBook is for the use of

Diccionario Ingles-Español-Tagalog - Project Gutenberg
Diccionario. Ingles-Español-Tagalog. (Con partes de la oracion y pronunciacion figurada). Por Sofronio G. Calderón Pre

The Project Gutenberg EBook of Diccionario Ingles-Español-Tagalog
You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or

diccionario
a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z a aarón abaco abajo abandera abandona abandonada abandonadas abando

DICCIONARIO
Vacio. Joehotesvil, ..participio» Vaciado. Joc/iotcsvaueg, ..nombre verbal» El que vacia.